Кіріспе

Италиялық табиғатшы және ақын Франческо Реди (18 ақпан 1626 – 1 наурыз 1697) – итальяндық дәрігер, табиғатшы, биолог және ақын. Ол «эксперименталды биологияның негізін қалаушы» және «қазіргі заманғы паразитологияның әкесі» деп есептеледі. Ол шыбындардың жұмыртқаларынан құрттар пайда болатынын көрсетіп, өзінен пайда болу теориясына қарсы тұрған алғашқы адам болды. 21 жасында Пиза университетінен медицина және философия ғылымдарының докторы болды. Ол заманының рационалисті болды және өзінен пайда болу сияқты нақтыланған мифтерді сынады. Оның ең танымал тәжірибелері 1668 жылы жарық көрген «Көміршектердің пайда болуы туралы тәжірибелер» (Esperienze intorno alla generazione degl'insetti) атты еңбегінде сипатталған. Ол жыландардың шарап ішетіні, шыныны сындыра алатыны және олардың уы жұтқанда зиянды екені туралы жорамалды жоққа шығарды. Жылан уының өт қабынан емес, тістерінен пайда болатынын дұрыс анықтады. Сондай-ақ, ол алғашқы болып 180-ге жуық паразиттерді, оның ішінде Fasciola hepatica және Ascaris lumbricoides сияқтыларын танып, дұрыс сипаттады. Ол сондай-ақ құрттарды гельминттерден (таспа құрттар, трематодалар және нематодтар сияқты) ажыратты. Қазіргі заманғы биологиядағы эксперименттік жобаның негізін құрайтын бақылауды алғаш рет қолданған болуы мүмкін. 1685 жылы жарық көрген «Тосканадағы Бакх» (Bacco in Toscana) атты өлеңдер жинағы 17 ғасыр итальян поэзиясының ең көрнекті туындыларының бірі саналады, ал осы еңбегі үшін Ұлы герцог Козимо III оған құрмет медалін табыс етті.

Өмірбаян

Грегорио Реди мен Сесилия де Гинчидің ұлы Франческо Реди 1626 жылдың 18 ақпанында Ареццо қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Флоренциядағы белгілі дәрігер болған. Франческо Реди иезуиттермен білім алғаннан кейін, 1647 жылы 21 жасында Пиза университетін медицина және философия салалары бойынша бітіріп, доктор ғылымының дәрежесін алды. Ол 1697 жылдың 1 наурызында Пизада ұйықтағанда қайтыс болды, оның мәйіті Ареццоға жерлену үшін қайтарылды. Оның хаттарының жинағы Мэриленд штатының Бетезда қаласындағы Ұлттық медицина кітапханасында сақтаулы.

Эксперименталды токсикология

1664 жылы Реди өзінің алғашқы маңызды еңбегін – «Жыландар туралы байқаулар» (Osservazioni intorno alle vipere) атты кітабын досы Лоренцо Магалоттиге, Accademia del Cimento хатшысына жазды. Онда ол сол кезде кең таралған ғылыми мифтерді (оларды ол «жалғанды әшкерелеу» деп атады) жоққа шығаруға кірісті. Мәселен, жыландар шарап ішеді және шыныларды сындырады, олардың уы жұтқанда зиянды, өлген жыланның басы уға қарсы дәрі болады, жылан уын өт қабығы өндіреді және тағы басқалар. Ол жылан уының жылан шағуымен байланысы жоқ екенін түсіндірді, бұл халықтың қабылдаған түсінігіне қарсы болды. Ол жылан шағуының әсерін зерттеу үшін бірқатар тәжірибелер жасады және удың тек шағу арқылы қанға енгенде ғана зиянды екенін, ал тісінде сары түсті сұйық түрінде у бар екенін көрсетті. Ол тіпті жара алдынан тығыз байлап таңу арқылы удың жүрекке өтуіне тосқау қоюға болатынын дәлелдеді. Бұл жұмыс эксперименталды токсикологияның бастауы болды.

Энтомология және өздігінен пайда болу

Реди 1668 жылы «Көміршектер ұрпағы туралы тәжірибелер» (Esperienze intorno alla generazione degl'insetti) деген атпен жариялаған тәжірибелер сериясымен әйгілі. Бұл оның шедеврі және қазіргі заманғы ғылым тарихындағы маңызды кезең саналады. Кітап – «өзінен пайда болу» теориясын жоққа шығарудағы алғашқы қадамдардың бірі. Сол кезде басым пікір, құрттар шіріген еттен өздігінен пайда болады еді. Реди тәжірибелерін жалғастырып, құрттарды ұстап, олардың метаморфозаға ұшырауын күтті, олар ұшып шықты. Сонымен қатар, өлі құрттар немесе шыбындар өлі жануарлар немесе бұзау етімен бірге герметикалық ыдыстарға салынғанда, құрттар пайда болмады, бірақ тірі шыбындармен дәл осылай жасалғанда, құрттар пайда болды. Оның түсіндірмелері әрқашан Киелі кітаптағы аяттарға негізделген, мысалы, оның танымал нақыл сөзі: omne vivum ex vivo («Барлық тіршілік тіршіліктен туады»).

Паразитология

Реди өзінің "Esperienze intorno alla generazione degl'insetti" еңбегінде эктопаразиттерді бірінші болып сипаттады. Кітаптағы оның ең танымал суреттері – құйрықтар, оның ішінде бұғы құйрықтары және жолбарыс құйрықтары; сонымен қатар, ол Cephenemyiinae личинкасының – бұғылардың мұрындық қыстырмасының, сондай-ақ қой бауырының құртының (Fasciola hepatica) алғашқы бейнесін ұсынды. 1684 жылы жарық көрген "Osservazioni intorno agli animali viventi che si trovano negli animali viventi" ("Тірі жануарларда кездесетін тірі жануарлар туралы байқаулар") атты келесі трактатында 100-ден астам паразиттердің сипаттамалары мен суреттері келтірілген. Онда ол жалпы гельминт саналатын жер құртын және адамның дөңгелек құртын (Ascaris lumbricoides) ажыратады. Кітаптағы маңызды жаңалық – оның химиотерапия саласындағы тәжірибелері, онда ол қазіргі заманғы биологиялық зерттеулердегі тәжірибелік жобаның негізі болып табылатын "бақылау" әдісін қолданды. Ол паразиттердің 180-ге жуық түрін сипаттаған. Оның ең маңызды байқауы – паразиттер жұмыртқа тудырады және олардан дамиды, бұл олардың өздігінен пайда болады деген бұрынғы кең таралған пікірге қарсы келеді.

Әдеби мансап

Поэзиясы бойынша Реди ең белгілісі 1685 жылы тұңғыш рет жарық көрген «Бакко в Тоскане» («Бакхус Тосканада») дитирамбымен танымал. Оның тосканалық шараптарды мадақтаған бакхандық өлеңі бүгінге дейін Италияда оқылып жүр. 1666 жылы Флоренцияда тоскана тілінің мемлекеттік оқытушысы (lettore pubblico di lingua toscana) ретінде тоскан тілін оқытқан. Ол «Хаттар» және «Арианна Inferma» сияқты көптеген басқа да әдеби туындылар жазды. Паразиттік сорғыштың «редия» деп аталатын дернәсіл сатысына 1837 жылы тағы бір итальяндық зоолог, Филиппо де Филиппи, Редидің құрметіне ат қойды. Оның құрметіне 1903 жылы алғаш жарық көрген итальяндық зоология ғылыми журналы «Redia» деп аталды. Еуропалық иттің бір түрі, Vipera aspis francisciredi Laurenti, 1768, оның есімімен аталды.