Кіріспе
Skijoring (британ ағылшынша skijouring) – шаңғымен жүретін адамды жылқы, ит (немесе иттер), басқа жануар немесе моторлық көлік тартатын қысқы спорт түрі. Атау норвег тіліндегі skikjøring сөзінен шыққан, ол "шаңғымен жүргізу" деген мағынаны білдіреді. Skijoring қысқы саяхат құралы ретінде пайда болған десе де, қазір көбінесе жарыс спорты ретінде танымал.
Skijoring (pronounced '/s//k//i://ʃ//ɜr//ɪ//ŋ/) (skijouring in British English) is a winter sport in which a person on skis is pulled by a horse, a dog (or dogs), another animal, or a motor vehicle. The name is derived from the Norwegian word skikjøring, meaning "ski driving". Although skijoring is said to have originated as a mode of winter travel, it is currently primarily a competitive sport.
Тарих
Мыңдаған жылдар бойы Сами халқы үлкен қарлы далаларда саяхаттау үшін бұғыларды байлап, скандинавия шаңғыларын таңды. Бұғы артындағы скижоринг 1901, 1905 және 1909 жылдарғы Стокгольмде өткен Скандинавия ойындарында ресми түрде тұңғыш рет көрсетілді. Скижоринг әлі де кейбір скандинавия елдерінде қолданылады. Бүгінде бұғы жарыстары Норвегияның Тромсо, Финляндияның Инари және Ресейдің Надым қалаларында өткізіледі. 1912 жылы Швейцария мен Францияда жылқының артында шаңғымен жүру кең таралды. 1924 жылы жылқы артындағы скижоринг Шамонидегі Халықаралық қысқы спорт апталығында пайда болды, бұл төрт жылдан кейін, 1928 жылы Швейцарияның Санкт-Мориц қаласында өткен Қысқы Олимпиада ойындарында көрсету спорты ретінде енгізілуіне жол ашты. Американдық туристер Шамони, Гармиш-Партенкирхен және Санкт-Мориц сияқты жерлерге саяхаттағаннан кейін жылқы артындағы скижоринг Америка Құрама Штаттарына келді, онда ол демалыс әрекеті ретінде кеңінен ұсынылды. Осы дәуірдегі винтажды пошта карточкалары бұған куәлік етеді. Бұл қысқы әрекетке ерлер де, әйелдер де қатысты. Жарысқа қатысатын скижоринг 1915 жылдан бастап Нью-Гэмпширдегі Хановер қаласындағы Дартмут колледжі мен Колорадо штатының Стимбот-Спрингс қаласындағы қысқы карнавалдарда танымал болды. 1930 және 1950 жылдары ат үстіндегі салт атты және шаңғышының арқанмен сүйретіліп, қаланың басты көшесімен жүруі Джексон (Вайоминг) және Аспен (Колорадо) сияқты таулы қалаларда кең таралды. Жабдықты жеңілдету үшін каубойлар жылқының бауырына ұзын арқанды байлап, арқанның соңына түйін тағып, шаңғышы оны ұстап тұрып, жылқыны ұзын тік жолмен – әдетте ашық даламен немесе қармен жабылған жолмен шапқанда жүретін. Бастапқыда бұл жарыстар сағатқа қарсы емес, бірнеше жылқы, салт атты және шаңғышы командалары қатарласып жарысқан. Қазіргі американдық жарыстар осылай пайда болды. 1924 жылға қарай шаңғышылар жарыстарда мотоциклдермен немесе автомобильдермен сүйреліп жүрді. Қазіргі Латвияда шаңғышылар мотокросс стиліндегі Twitch'n'Ride деп аталатын жарысқа қатысады. Аляскадағы "Арктикалық адам" жарысында шаңғышылар қар мотоциклінің артынан сүйреледі. Францияның кейбір жағалау аймақтарында және Кариб теңізіндегі аралдарда скижоринг жағажайларда өтеді. 2022 жылы АҚШ пен Канадада 30-ға жуық іс-шара, сондай-ақ Швейцарияның Санкт-Мориц қаласында үш аптаға созылатын және Польшаның оңтүстігіндегі Подхале аймағында 7 іс-шара өтті. Қазіргі уақытта Skijor USA, Inc. Солтүстік Америкадағы ұлттық промоутер ретінде әрекет етеді, ал Skijor International, LLC жылқы артындағы скижоринг тарихы туралы ақпарат ұсынады және Солтүстік Америка мен Еуропадағы іс-шараларды насихаттайды. Жылқы артындағы скижоринг американдық жарыстарды Cowboy Channel және Wrangler Network арналарында тікелей эфирде көрсету арқылы бұқаралық ақпарат құралдарында жариялануын жалғастыруда.
Шолу
Тағы бір теория бойынша, скижоринг Қытайда иттердің көмегімен пайда болған. Юань және Мин династияларының (1271–1644) кезінде тарихшы Джон Б. Аллен: «Оннан астам иттер қар мен мұз үстінде ағаш тақталармен адамды жылдам шапқан, жылқыдан да озып кететіндей» деп жазған. Оның деректерінің ішінде парсы тарихшысы Рашид ад-Диннің Таң династиясы туралы есебі де бар, ол 1878 жылы Батыста жарияланған және кейіннен батыс тілдерінде көп рет қайта басылған. Қазіргі заманғы скижоринг көлденең шаңғымен жүруге көмектеседі. Әдетте, бірден үшке дейін ит қолданылады. Шаңғышы шаңғысымен және таяқтарымен күш береді, ал ит жүгіріп, тарту арқылы қосымша күш қосады. Шаңғышы скижорингке арналған қауырсын киеді, ал ит – жегуші иттерге арналған қауырсын киеді, олар арқанмен байланыстырылады. Итті басқару үшін тізгін немесе басқа да сигнал құрылғылары жоқ; ит жүгіруге деген өзінің құштарлығымен жетеледі және бағыт көрсету үшін иесінің дауысына жауап береді. Көптеген ит тұқымдары скижорингке қатыса алады. Басты талап – жолмен жүгіріп, тартуға деген құштарлық, ол көптеген иттерге тән. 40 фунттан (18 килограммнан) салмағы аз иттер скижорингте сирек кездеседі, себебі олар шаңғышыға көп көмектеспейді. Алайда, шаңғышы қажетті күшті өзі қамтамасыз ете алатындықтан, кез келген белсенді ит қатыса алады. Еурохаундтар, пойнтерлер, сеттерлер және мал бағушы тұқымдары сияқты еңбекқор иттер скижорингке қуанышпен қатысады, сондай-ақ көптеген жегуші ит тұқымдары да осы спортқа бейім. Бұл спорт демалыс және жарыс түрінде, ұзақ қашықтыққа және қысқа (спринт) қашықтыққа жүру үшін қолданылады.
Жарыстар
Көптеген тізгішпен ұсталған иттер жаттығусыз-ақ шаңғышыны тартып әкететіндіктен, бұл спорттың бір ғана туған жері болуы мүмкін емес. Жарыс спорты ретінде алғашқы құжатталған жарыстар Скандинавияда, ескі пулька спортының бір тармағы ретінде өткізілді. Одан кейін Ресейдегі Карелиядағы Калевалада өткен River Runner 120 жарысы, арақашықтығы 120 миль (193 км) болды. АҚШ және Канадада скижоринг жарыстары көбінесе күйме иттің жарыстарымен бірге өткізіледі. Скандинавияда скиджор жарыстары скандинавиялық пулька спортымен тығыз байланысты. Кейбір жарыстар жергілікті клубтың ғана басшылығымен ұйымдастырылса, көптеген жарыстар үш халықаралық ұйымның біріне қарайды. АҚШ және Канадада ISDRA (Халықаралық күйме иттің жарыс қауымдастығы) көптеген жарыстарды санкциялайды. Еуропада ESDRA (Еуропалық күйме иттің жарыс қауымдастығы) санкция береді, ал IFSS (Күйме иттің спортының халықаралық федерациясы) бүкіл әлемде Әлем кубогы жарыстарын, сондай-ақ екі жылда бір рет Әлем чемпионатын санкциялайды. IFSS Әлем чемпионатында скижоринг жарыстары ерлер, әйелдер, бір иттік және екі иттік категорияларға бөлінеді. АҚШ 2011 жылдың ақпан айында Миннеаполистегі City of Lakes Loppet шарасында әлемдегі ең ірі скижоринг жарысын өткізді. Бұл шарада 200 скижоринг командасы қатысып, алғашқы Ұлттық скижоринг чемпионаты өтті.
Жабдық
Шаңғымен сырғанауға арналған белбеу – шаңғышының беліне тағылатын, кең белдік. Оны орнында ұстап тұру үшін аяқ тізбектері де болуы мүмкін. Көбінесе тау шаңғысы белбеулері де шаңғымен сырғанау белбеуі ретінде қолданылады. Жүк көтеретін иттерге арналған қауырсын – бұл иттер шарасында жиі қолданылатын, иттерге арналған қауырсынның кез келген түрі болуы мүмкін. Шаңғымен сырғанауға арналған баудың ұзындығы әдетте 2,5 метр (8 фут) болады. Үш итті команда үшін ұзын бау қолданылады. Иттің қарқынды қозғалысын немесе шаңғышының кенеттен тоқтауын жұмсарту үшін бауға көбінесе эластикалық баудың бөлігі қосылады. Шаңғышының иттің бауын жылдам ажыратуы үшін арнайы жылдам ажыратылатын құлыптар немесе ілмектер қолданылады.
Техника және оқыту
Шаңғышы классикалық диагональдық кросс-трассалық техниканы немесе жылдам скейт-шаңғы техникасын қолданады. Жарыстарда көбінесе скейт-шаңғы техникасы ғана қолданылады. Иттердің жемірін баяулатпау үшін шаңғының ұшынан құйрығына дейін ыстық балауыз жағылады. Тұрақты балауызы бар классикалық шаңғылар жарыстарда қолданылмайды, бірақ кейде ұзақ сапарларда қолданылады. Skijoring иттеріне классикалық шана итті жүгіру командалары үйретіледі: жүгіруді бастау ("саяхат"), бұрылу ("оңға" және "солға" – АҚШ-та сәйкесінше), тоқтау ("ууу") және алаңдатушы нәрселерді (өткізіп жіберу). Жақсы жаттығу шаңғыға байлаудан бұрын аяқпен жасалады, ағаштарға немесе жартылай мұздаған өзендерге соқтығысып алмау үшін. Жарысқа қатысу үшін, шаңғымен жүгіретін иттерді басқа командаларды кедергісіз озуға немесе олардан өтуге үйрету керек. Бір иттің тым мейірімділікпен тоқталып, қарсыдан келе жатқан командамен амалдасуға тырысуы, басқа иттерді шауып өтуге тырысқан ит сияқты қиындық тудыруы мүмкін. Көшбасшы skijoring командасы басқа командаларды тіпті бұрылып қарамай-ақ, бетке қарай озуға қабілетті.
Стандартты
Ат үстіндегі шаңғыласу көбінесе ат пен екі адамнан тұрады: жылқыны мінген салт атты және шаңғышы. Салт атты жылқыны басқарады, ал шаңғышы таяқсыз, су шаңғысы тәрізді сүйреу арқанын ұстайды. Еуропаның кейбір аймақтарында жарыстарда шаңғышы басқарған, салт аттысыз жылқы да қолданылады. Ашық, қар басылған алаңдар мен қалалық көшелер жиі пайдаланылады, бірақ кейбір жерлерде ат жарыс жолдары да қолданылады. Аттар шамамен бірдей ұзындықтағы жолмен шабады. Шаңғышылар бірнеше секірулер мен қақпалардан өтуі керек. Кейбір жарыстарда қиындықты арттыру үшін шаңғышының жол бойындағы тіректе орналасқан бір немесе бірнеше сақинаны ұстауы талап етіледі. Түзу жолда жылқы жолдың ортасымен шабады, ал шаңғышы слалом қақпаларын айналып, жолдың екі жағындағы секірулерден өтеді. Кейбір жерлерде жылқының жолдың ішкі жағымен шабуына мүмкіндік беретін атқұрлы жол қолданылады, ал шаңғы секірулері шаңғышы үшін жолдың сыртқы жағына орнатылады. Секірулердің биіктігі әртүрлі, қисық жолдарда немесе сноубордшылардың қатысуы тілек болған жерлерде төменірек болады. Жарыс алаңдарында жаңа түрлер де ұйымдастырылуы мүмкін, мысалы, жылқы шаңғышыны ең ұзаққа секіруге тартатын ұзындыққа секіру жарысы, бұл gelandesprung-қа ұқсас, бірақ жазық жерге қонумен. Кейбір командалар жылдамдық беру үшін "қамшыны сындыру" әсерін күшейтеді, яғни жылқы секіруге дейін бірден жаққа бұрылады немесе шаңғышы секіруге кіріспес бұрын өзі қамшыны сындырады. Бәсекелестер 17 метрге (56 фут) дейін жеткен.
Жабдық
Жарысқа қатысушылар көбінесе қысқа шаңғылар мен су шаңғысын сүйреуге арналған құралдарды пайдаланады, бірақ көбінесе бұл аттың құлағына немесе батыс үлгісіндегі аттың құлағының артына бекітілген бір сүйрету арқаны сияқты қарапайым болады. Кейбір түрлерінде екі сүйрету арқаны аттың артына немесе аттың төс қауырсынына бекітіледі. Уақытты өлшеу әдетте электронды түрде жүзеге асырылады, ал үздік жарыстар секундтың жүзден бір бөлігімен анықталады. Әдетте үш команда санаты болады: Pro/Open, Sport және Novice. Жас топтарымен қатар, әйелдерге немесе сноубордшыларға арналған жеке жарыстар да болуы мүмкін. Кейде жарыс күндері 100-ге жуық команда қатысады, ал жүлде қоры 20 000 долларға дейін жетеді. Жылқылар артында арқан мен шаңғышының болуына үйретіледі және жарыс барысында сабырлы болуға жаттықтырылады. Шаңғышының уақыты трасса бойынша есептеледі, ал қақпаларды немесе секірулерді өткізіп алу, сондай-ақ сақиналарды жіберіп алу немесе түсіру үшін айыптар салады. Жарысқа қатысушылар көбінесе ақшалай сыйлықтар үшін жарысады.
Жарыс орындары
Жарысқа қатысатын жылқылармен шаңғы жарысы АҚШ-тың сегіз штатында, көбінесе Роки тауларының батысында, сондай-ақ Швейцарияның Сент-Мориц қаласында және Канаданың Альберта провинциясында өтеді. Әлемнің көптеген елдерінде осы спорттың әртүрлі нұсқалары бар: Франция, Швейцария, Дания, Латвия, Норвегия, Швеция, Финляндия, Польша, Украина және Ресей. Польшада Газдовская және Кумотерская шерулері Татра тауларының Подхале аймағында шаңғымен жүгіруді қамтиды, 2022 жылы жеті шара жоспарланған. Альбертада, Канадада, Skijor Canada қысқы карнавал кезінде Банф қаласында іс-шара өткізеді, ал Альбертаның Кроуснест аймағындағы Блэрморде тағы бір жарыс өтеді. АҚШ-та Колорадо штатының Лидвилл қаласы 1949 жылдан бері басты көшесінде жарыс өткізіп келеді. Лидвилл 2022 жылы 74-ші жарысын өткізеді. Колорадо штатының Стимбоут-Спрингс қаласы Стимбоут-Спрингс қысқы карнавалында 100 жылдан астам уақыттан бері шаңғымен жылқыға тіркеліп жүру дәстүрі бар екенін мәлімдейді. АҚШ-тың басқа да өңірлеріне Монтана штатындағы Wisdom, Red Lodge, Boulder, Lewistown, Whitefish, Big Sky және West Yellowstone; Айдахо штатындағы Clark Fork, Hailey және Driggs; Вайоминг штатындағы Gillette, Saratoga, Pinedale, Sundance, Buffalo және Sheridan; Юта штатындағы Kamas және Garden City; Колорадо штатындағы Silverton, Leadville, Meeker, Pagosa Springs және Ridgway кіреді. Миннесота штатының Шакопи қаласындағы Canterbury Park және Мэн штатының Skowhegan және Topsham қалалары да жарыстар өткізеді.
Ұйымдар
Skijor International 2012 жылы жылқымен сырғанау спортын дамыту үшін құрылған. 2018 жылы құрылған Skijor USA еншілес ұйымы қазіргі уақытта шамамен 30 жарыстан тұратын ұлттық жарыс жолын ұйымдастырып, насихаттайды. Skijor International, LLC және Skijor USA, Inc спортты біріктіруді, көбірек бұқаралық ақпарат құралдарының назарын және демеушілерді тартуды, сондай-ақ 2030 немесе 2034 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарына жылқымен сырғанау спортын қандай да бір форматта қайта енгізуді мақсат етеді, бұл жылқымен сырғанау спортының 100 жылдық тарихын белгілейтін болады.
Моторлы шаңғымен жүзу
Скижоринг қар мотоциклі немесе басқа да шағын моторлы көліктің артында да өтуі мүмкін. Көлік пен жүргізуші шаңғышыны атпен жүгіру стиліне ұқсас тәсілмен тартады, бұл стиль ит шаңғысы стиліне қарағанда жоғары жылдамдыққа көбірек бейімделген. Тағы бір нұсқада шаңғышыларды Bandvagn 206 сияқты барлық жерге жүре алатын көлік артынан сүйреуге болады. Бұл жағдайда бір арқанмен бірнеше шаңғышы немесе сарбазды сүйреуге болады. Арқан шаңғышының шаңғы таяқтарының арасынан өтіп, кезектегі келесі адамға дейін жалғастырылады. Шаңғышылар қолдарымен таянып, шаңғы таяқтарын міктей ұстап тұрады. Айдахо штатындағы Уоллес қаласы өз тарихи 6-шы көшесін экстремалды скижоринг трассасына айналдырады. Бұл жарыс – қаланың қыс айларындағы өміршеңдігін қолдау мақсатындағы коммерциялық емес іс-шара. Қала орталығында жылқылардың толық жылдамдыққа жетуіне жеткілікті орын жоқ. Сондықтан олар жылқыны моторлармен алмастырды. Жарыста квадроциклдер, сайд-бай-сайд көліктері және тізбекті квадроциклдер аттардың орнына қолданылды. Жарыс дәстүрлі уақыт сынақтарымен және шеңберлермен басталды. Қазір бұл жарысты Slopestyle және Rail Jam деп сипаттаған дұрыс. Жарысқа мыңдаған көрермен келеді.
БАҚ-та
Skijoring 1998 жылы Майкл Биен мен Рой Шейдер ойнаған «Silver Wolf» фильмінде көрсетілген. Скижоринг сонымен қатар Castle Films ұзақ емес «Snow Thrills» фильмінде еске алынады, ол кейін «Тамаша ғылым театры 3000» эпизодына қосылды. Эпизодта жүргізуші Джоэл Робинсон осы спортты «she horring» деп атайды. Тағы бір кейіпкер Том Серво скижорингті «Сенбі күніңді немесе тізеңді зардап етудің қауіпсіз және көңілді жолы!» деп сипаттайды. Скижорингтің түрлеріне итке байланған күйде сноубордпен сырғанау, ал «grassjoring» – қардың орнына шөпті далада скижоринг жасау жатады. Байкжоринг және каникросс осымен байланысты жазғы спорт түрлері болып табылады.