Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Венгр экономисі, 1928–2021.
Hungarian economist, 1928–2021
Янош Корнай (21 қаңтар 1928 – 18 қазан 2021) – Шығыс Еуропаның коммунистік мемлекеттеріндегі жоспарлы экономиканы талдап, сынаған венгр экономисі. Ол сонымен қатар посткеңестік ауысу кезеңіндегі елдердің макроэкономикалық мәселелерін де зерттеді. Гарвард университеті мен Будапешт Корвинус университетінің зейнеткер профессор атанды. Корнай Шығыс блогының орталықтан жоспарланған экономикасындағы тауар тапшылығын бейнелеу үшін «тапшылық экономикасы» терминін енгізгенімен белгілі.
János Kornai (21 January 1928 – 18 October 2021) was a Hungarian economist noted for his analysis and criticism of the command economies of Eastern European communist states. He also covered macroeconomic aspects in countries undergoing post Soviet transition. He was emeritus professor at both Harvard University and Corvinus University of Budapest. Kornai was known to have coined the term shortage economy to reflect perpetual shortages of goods in the centrally planned command economies of the Eastern Bloc.
Өмірбаян
Корнай 1928 жылғы 21 қаңтарда Будапештте жақсы жағдайдағы венгр еврей отбасында дүниеге келді. Нацистер Венгрияны басып алған кезде отбасы тұтқын лагерінде болды. Оның әкесі құл еңбекке жіберіліп, кейіннен Освенцимде қаза болды. Корнай Будапешттегі Пазмани Петер университетінде (қазіргі Эотвос Лорланд университеті) екі жыл философия оқыды. Корнай экономика туралы білімін өздігінен жинады, кейіннен Венгрия ғылым академиясынан осы салада кандидаттық дәрежесін алды. Маркс еңбегі «Капиталды» оқығаннан кейін экономист болуды шешкенін жазды. Ол Венгрия Коммунистік партиясының газеті «Сзабод Неп» газетінде жұмыс істей бастады, экономикалық жаңалықтар бөлімінің редакторы болды, бірақ 1955 жылғы сәуірде коммунистік нанымдарының жетіспеуіне байланысты жұмыстан босатылды. 1967-1992 жылдары Корнай Венгрия ғылым академиясының Экономика институтында ғылыми профессор болып жұмыс істеді. 1976 жылы корреспондент-мүше, ал 1982 жылы Венгрия ғылым академиясының толық мүшесі болды. Корнай 1986 жылы Массачусетс штатының Кембридж қаласындағы Гарвард университетінің профессоры болып кірді және 1992 жылы Элли С. Фрид атындағы экономика профессоры атанды. 2002 жылы Гарвард университетінен зейнеткерлікке шыққаннан кейін Орталық Еуропа университетінде ерекше ғылыми профессор болып қалды, ал кейіннен Будапешттің Корвинус университетінде профессор-эмеритус болды. 2001 жылға дейін Венгрия Ұлттық Банкінің (орталық банк) кеңесінің мүшесі болды. 2018 жылы Будапешттегі Корвинус университеті оның 90 жылдық мерекесіне арналған күндік конференция ұйымдастырды. 2018 жылы Сеченьи әдебиет және өнер академиясының құрметті мүшесі болып сайланды.
Kornai was born János Kornhauser on 21 January 1928 in Budapest in a well to do Hungarian Jewish family. The family spent time in an internment camp during the Nazi occupation of Hungary. His father was sent for slave labour and later killed at Auschwitz. Kornai studied philosophy for two years at Pázmány Péter University (now Eötvös Loránd University) in Budapest. Kornai gained his knowledge of economics on his own, and later held a candidate degree in the field from the Hungarian Academy of Sciences. He wrote that he chose to be an economist after reading Marx's Das Kapital. He started working on Szabad Nép, the Hungarian Communist Party newspaper, and rose to be editor for news related to the economy, but he was fired for lack of Communist convictions in April 1955. From 1967 to 1992, Kornai was a research professor at the Institute of Economics, Hungarian Academy of Sciences. He became a corresponding member (1976), then a full member (1982) of the Hungarian Academy of Sciences. Kornai joined the faculty of Harvard University in Cambridge, Massachusetts, in 1986 and was named the Allie S. Freed Professor of Economics in 1992. Retiring from Harvard in 2002, he remained a Distinguished Research Professor at Central European University, and later became a Professor Emeritus at Corvinus University of Budapest. He was a member of the board of the Hungarian National Bank (central bank) until 2001. In 2018, the Corvinus University of Budapest organized a full day conference in honour of his 90th birthday. In 2018, he was elected an honorary member of the Széchenyi Academy of Literature and Art.
Жұмыс
1950 жылдардың аяғында ол экономикалық жоспарлауда математикалық әдістерді қолдануды бастағандардың бірі болды. Ол Тамас Липтакпен бірге екі деңгейлі жоспарлау теориясын жасады және бірінші ірі ауқымды, бүкіл экономиканы қамтитын, көп деңгейлі жоспарлау жобасын басқарды. Профессор Корнайдың "Оверцентрализация" (1956) атты алғашқы еңбегі Батыста қызу пікір туғызды және ол коммунистік орталықтандырылған жоспарлауға наразы екенін алғаш рет білдірді. 1971 жылы жазған "Анти-тепе-теңдік" кітабы неоклассикалық экономиканы, әсіресе жалпы тепе-теңдік теориясын сынап көрсетті. 1980 жылы жазған "Тапшылық экономикасы" атты кітабы оның ең ықпалды еңбегі саналады. Онда 1970 жылдардың соңында және 1980 жылдары Шығыс Еуропаның барлық аймақтарында байқалған созылмалы тапшылықтың себебі жоспарлаушылардың қателіктері немесе бағалардың дұрыс еместігі емес, жүйелік кемшіліктер екені айтылады. 1988 жылы жазған "Социалистік жүйе, коммунизмнің саяси экономикасы" атты кітабында марксистік-лениндік коммунистік партияның сөзсіз бақылауына негізделген командалық экономиканың орталықтандырылған жоспарлау және басқару арқылы мемлекеттік кәсіпорындардың бюрократиялық басқаруына алып келетіні, ал нарықтың ықпалын жою үшін әкімшілік баға белгілеу қолданылатыны дәлелденді. Бұл жүйедегі стимулдарға жеке жауаптар туындайды, нәтижесінде байқалатын және қашуға орын жоқ экономикалық құбылыс – тапшылық экономикасы пайда болады. Корнай нарықтық социализмді құруға жасалған әрекеттерге күдіспен қарады. Оның кейінгі еңбектері, соның ішінде "Еркін экономикаға жол" (1990), "Басты және қосымша жолдар" (1995), "Күрес және үміт" (1997) және "Көшкін кезеңдегі әл-ауқат" (2001) макроэкономикалық мәселелерге және посткеңестік мемлекеттерде экономикалық өркендеу кезеңінде саясат пен экономикалық саясаттың өзара әрекетіне арналған. Кейін ол Collegium Budapest-те "Постсоциалистік ауысу контекстінде адалдық және сенім" атты кең ауқымды зерттеу жобасын жетекшілік етті. Корнай Швеция Корольдік ғылым академиясының мүшесі болды. 2016 жылы Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. 2007 жылы Корнай өзінің зерттеулерін және оның жұмысын жүргізген әлеуметтік және саяси ортаны қамтитын "Ой күшімен" атты естеліктер кітабын жариялады. 2012 жылы Братислава баспасынан Корнайдың маңызды еңбектерінің жаңа басылымдары венгр тілінде жарық көрді.
In the late 1950s, he was among those who initiated the use of mathematical methods in economic planning. He elaborated the theory of two level planning with Tamás Lipták and directed the first large scale, economy wide, multi level planning project. Professor Kornai's early work Overcentralization (1956) created a stir in the West and conveyed for the first time his disillusionment with communist central planning. His 1971 book Anti Equilibrium criticizes neoclassical economics, particularly general equilibrium theory. His 1980 book Economics of Shortage is perhaps his most influential work. It argues that the chronic shortages seen throughout Eastern Europe in the late 1970s and continuing in the 1980s were not the consequences of planners' errors or wrong pricing, but of systemic flaws. In his 1988 book The Socialist System, The Political Economy of Communism, he argued that the command economy based on unchallenged control by a Marxist–Leninist communist party leads to a predominance of bureaucratic administration of state firms, through centralized planning and management, and the use of administrative pricing to eliminate the effects of the market. This brings individual responses to the incentives of the system, culminating in observable and inescapable economic phenomena known as the shortage economy. Kornai remained highly sceptical of efforts to create market socialism. His later works, including The Road to a Free Economy (1990), Highway and Byways (1995), Struggle and Hope (1997) and Welfare in Transition (2001), deal with macroeconomic aspects and the interaction between politics and economic policy in the period of economic transition in the post Soviet states. He later led a comprehensive research project, Honesty and Trust in the Light of Post Socialist Transition at Collegium Budapest. Kornai was a member of the Royal Swedish Academy of Sciences. In 2016 he was elected as a foreign associate of the National Academy of Sciences. In 2007 Kornai published a book of memoirs, By Force of Thought, covering his research and the social and political environments in which he did his work. New editions of some of Kornai's major works appeared in Hungarian from a Bratislava publisher in 2012.