Кіріспе
Тең қолайсыз нұсқалардың арасында таңдау жасауды қажет ететін мәселе. Дилемма – екі мүмкіндік ұсынатын мәселе, олардың ешқайсысы да толыққанды қабылдауға немесе басымдық беруге лайық емес. Бұл мүмкіндіктер дилемманың екі мүйізі деп аталады, бұл сөз қолданысында жиі кездесетін тіркес, бірақ дилемманы басқа да қиын жағдайлардан ажыратуға көмектеседі.
A dilemma is a problem offering two possibilities, neither of which is unambiguously acceptable or preferable. The possibilities are termed the horns of the dilemma, a clichéd usage, but distinguishing the dilemma from other kinds of predicament as a matter of usage.
Терминология
Дилемма терминін Габриэль Нухельманс 15 ғасырда Лоренцо Вальяға жатқызады, оның дәстүрлі «Диалектика» деп аталатын логикалық мәтінінің кейінгі нұсқаларында. Валла бұл грек тіліндегі «дилемматон» сөзінің латын тіліндегі баламасы екенін мәлімдеді. Нухельманс оның ықтимал көзі 1433 жылғы Георгий Трапезундтың логикалық мәтіні болғанын дәлелдеді. Сонымен қатар, Валла латындық Батысқа ұмытылып кеткен аргумент түрін қайта енгізді деген қорытындыға келді. Валланың жаңа сөзі бірден қабылданып кетпеді, Цицерон қолданған «complexio» латын терминіне, дилеммалық ойлауды жоққа шығару үшін «conversio» қолданылып, басымдық берілді. Дегенмен, Хуан Луис Вивестің қолдауымен 16 ғасырдың соңына қарай дилемма кеңінен қолданысқа енді. Дилемма көбінесе «Сіз A немесе B-ні қабылдауыңыз керек» түрінде айтылады, мұнда A және B әрқайсысы қандай да бір қорытындыға әкелетін ұсыныстар болып табылады. Егер бұл рас болса, онда оны «дихотомия» деп атауға болады, ал егер рас болмаса, дилемма жалған дихотомия құрайды, ол логикалық қателік болып табылады. Дәстүрлі қолданыста дилемма «мүйізді силогизм» ретінде, латынша «cornutus» атауын алған софизмнен ажыратылады. Ағылшын тілінде «мүйіз» сөзін алғаш рет Николас Удалл 1548 жылы шығарған «Парафраздар» кітабында, латынша «cornuta interrogatio» терминінен аударғанда қолданды.
Дилеммалық аргументтер
Дилемма кейде риторикалық тәсіл ретінде қолданылады. Оның оқулық материалы ретінде бөлініп қарастырылуы Тарс қалалық Гермогеннің "Шығармашылық туралы" еңбегіне байланысты делінеді. С. С. Пирс дилеммалық дәлелдемеге қатысты, ортасы жоққа негізделген кез келген дәлелдеме деп анықтама берген.
Логикалық тұрғыдан
Ұйғарымдық логикада дилемма – бұл өзіндігінен дұрыс, бұрмаланған емес, қорытынды шығару ережелерінің жиынтығына қолданылады. Олардың әрқайсысы үш алғышарттан тұрады және құрылымдық дилемма мен жойғыш дилемманы қамтиды. Мұндай аргументтерді дизъюнктивті алғышарт – "дилемманың мүйіздері" – шындықта қолданылмайтынын көрсету арқылы жоққа шығаруға болады, себебі ол жалған екіұстанымды ұсынады. Сізден "А немесе В" деп қабылдау талап етіледі, бірақ оған қарсы, бұл толық емес екенін дәлелдеуге болады. Осы алғышартты күштен шығару "дилемманың мүйіздерінен қашу" деп аталады.
Философияда
Дилеммалық ойлау Самос Мелисске, Сократтан бұрынғы философқа қатыстырылады, оның еңбектері фрагменттер түрінде ғана жеткендіктен, философиядағы осы әдістің бастауын анықтау қиын. Бұл әдіс Диодор Кроноспен (шамамен б.з.д. 284 жылы қайтыс болған) қалыптасты. Элеялық Зенонның парадокстарын Аристотель дилемма түрінде баяндаған, бірақ бұл Платонның Зенон стилі туралы айтқандарымен үйлесуі мүмкін.
Моральдық дилеммалар мен этикалық дилеммалар
Екі моральдық принцип қарама-қайшылыққа түсетін жағдайларда, адам қай принципті ұстану керектігі туралы дилеммаға тап болады. Мұндай жағдайды зерттеудің мысалы Цицеронның "Міндеттер туралы" еңбегінің үшінші кітабында келтірілген. Христиандық казуистика дәстүрінде Бартоломе де Мединаның 16-шы ғасырда енгізген принциптерді абстрактілі түрде бағалау тәсілі, казуистиканың өзі сияқты, лаксизм деген айыппен күңкіреп қалды. Тағы бір тәсіл, заңдық негіздемеге ие, нақты жағдайдағы ерекшеліктерге көбірек мән беруді қажет етеді: яғни, дилемманың нақты формулировкасына.
Заң бойынша
Заң саласында Валентин Жетнер «құқықтық дилемма» термині құқықтық субъекті бір мезгілде орындай алмайтын екі немесе одан көп құқықтық нормалармен бетпе-бет келген жағдайды сипаттау үшін мамандық термині ретінде қолданылуы мүмкін деп дәлелдеді. Мысалдарға бір баптың екінші бапты тікелей жоққа шығаратын немесе негізгі (мысалы, конституциялық) құқықтық нормалар арасындағы қайшылықтар тудыратын қарама-қайшы келісімшарттар жатады. Лейбництің 1666 жылғы докторлық диссертациясы «De casibus perplexis» (Қиын жағдайлар) – қарама-қайшы құқықтық жағдайларды зерттеудің ерте мысалы. Ішкі құқықта, Германияның Конституциялық соты Германияның авиациялық қауіпсіздік заңына қатысты іс қарағанда, мемлекеттік қызметкер ұрланған ұшақты атып түсіріп, әйтпесе ондаған мың адамның қаза болуына себеп болатын футбол стадионына құлайтын бейкүнә азаматтарды қасақана өлтіре алатынын анықтаған кезде құқықтық дилеммаға тап болды делінген. Халықаралық құқықта, Халықаралық соттың 1996 жылғы Ядролық қарулар жөніндегі консультативтік қорытындысында құқықтық дилемма туындады деген пікір бар. Оған өзін-өзі қорғаудың ерекше жағдайында мемлекеттің өзін-өзі қорғау құқығы немесе халықаралық құқықтың ядролық қаруларды жалпыға бірдей тыйым салуы қайсысы басым болуы керек деген сұрақ қойылды.