Кіріспе

Марабут (арабша: مُرابِط) – Мұхаммед пайғамбардың (арабша: سـيّد, Мағрибте sayyid және Sidi) ұрпағы, мұсылман діни көшбасшысы және ұстазы. Тарихи тұрғыдан алғанда, ол ислам әскерінің құрамындағы дін қызметкері ретінде қызмет еткен, әсіресе Солтүстік Африка, Сахара, Батыс Африка және (тарихи тұрғыдан) Мағриб аймақтарында. Марабут көбінесе Құранды жақсы білетін ғалым немесе діни ұстаз болады. Кейбіреулері қайыр-садақаға тіршілік ететін, суфилік мұршидтер ("Жол көрсетушілер") немесе діни қауымдастықтардың басшылары болуы мүмкін. "Марабут" термині мұндай діни көшбасшылардың мазарларына да қолданылады (мысалы, мақам, мазар, Палестинада – вали/вели).

Мұсылман дін мұғалімдері

Мұсылмандық тариқа (суфи діни бауырластықтары) Батыс Африка исламының негізгі ұйымдастыру нысандарының бірі болып табылады. Суфи идеяларының аймаққа таралуымен бірге, марабуттардың рөлі Сенегабия, Нигер өзені аңғары және Фута Джалон аймақтарындағы жергілікті дәстүрлермен үйлесті. Бұл жерде суфи сенушілері марабутқа, басқа жерлерде «муршид» – «жолбасшы» деп аталатын адамға ереді. Марабут аталымын француз отаршылдық шенеуніктері де қабылдап, ислам дәстүріне сүйенген кез келген имамға, мұсылман мұғаліміне немесе дінсіз басшыға қолданды. Бүгінде марабуттар – садақаға тіршілік ететін саяхатшы қасиетті адамдар, жастарды Құран мектептерінде тәрбиелейтін діни ұстаздар, сондай-ақ Сенегабиядағы рухани өмірге басымдық білдіретін суфи бауырластықтарының ішіндегі және сыртындағы беделді діни басшылар мен ғалымдар. Сенегалдағы мұсылман бауырластықтарында марабуттар күрделі иерархиялық жүйеде ұйымдастырылған; мысалы, Муридтердің ең жоғары марабуты халифа немесе сенушілердің әмірі (Амир әл-Мүминін) дәрежесіне көтерілген. Солтүстік Африкадағы Тжәнийия және Кадирия сияқты көне дәстүрлер де өз құрылымдарын ұстаздар мен діни басшыларды құрметтеуге негіздейді, олар Сахараның оңтүстігінде марабуттар деп аталады. Дұғаға немесе ғылымға берілген, қауымдастықтарда, діни орталықтарда тұратын немесе үлкен қоғамда саяхаттайтын адамдар марабуттар деп есептеледі. Сенегал мен Малиде марабуттар күн көрісі үшін сыйлықтарға сүйенеді. Көбінесе, бір марабутты қолдау үшін отбасы ішінде ұрпақтан ұрпаққа жеткен дәстүрлі байланыс болады. Марабуттар әдетте Батыс Африканың дәстүрлі киімдерін киіп, қарапайым, аскетикалық өмір сүреді.

Синкретикалық спиритуалистер

Сахарадан оңтүстік Африкадағы марабоуттың рөлі VIII-XIII ғасырларда кейбір аймақтарда исламға дейінгі дін қызметкерлері мен болжаушылардың рөлдерімен араласып, қоспа жасады. Сондықтан көптеген болжаушылар мен өздерін рухани кеңесшілер деп есептейтіндер "марабут" деген атты қабылдайды (мұны ортодоксалды мұсылмандар мен суфилік тәріктер де қабылдамайды). Батыс Африкалықтардың соңғы жылдардағы (әсіресе Парижге) көші-қоны бұл дәстүрді Еуропа мен Солтүстік Америкаға жеткізді, онда кейбір марабуттар өздерін болжаушы ретінде жарнамалайды. Квимбанданың эшуі Марабо, осы эзотерикалық және шамандық рөлді Бразилияға әкелгеніне сендіреді. Қазіргі Сенегал марабуттары телеарналарда жарнама жасайды және жедел желілері бар. Лилиан Кучински. Африкалық марабуттар Париж. CNRS Editions, Paris (2003). Magopinaciophilie: "Марабуттардың" жарнамалық визиткаларын жинаған еуропалықтар туралы мақала. L'officiel du Marabout: Париж жарнамалық жинағы. Магопинациофильдер: Француздық жарнама парақшаларының жинағы.

Француз отарлауына дейінгі кезең

Марабуттар 15 ғасырда Магрибтен келген суфилік бауырластардың келуінен бастап Волаф қоғамының белгілі мүшелері болды. Олардың Құранды жақсы білуі және жоғары беделі оларға діни басшылар рөлімен қатар саудагер, дін қызметкері, судья немесе баяндамашы болып жұмыс істеуге жиі мүмкіндік берді. Сонымен қатар, ауыл басшылары марабуттардың оқу-жазу қабілетіне орай, оларды көбінесе хатшы немесе кеңесші етіп тағайындаған, соның арқасында көршілес билеушілермен байланыс орнатуға мүмкіндік болды. Марабуттардың пікірінің зор ықпалы болғандықтан, саясаткердің табысы немесе сәтсіздігі көбінесе көрнекті марабуттардың қолдауына тікелей байланысты болар еді. Осы себепті саясаткерлер марабуттарды олардың суфилік бауырластығының мүдделерін ілгерілетуге келісу арқылы ынаятқа бөленуге тырысты, ал кейбір саясаткерлер марабуттың қолдауысыз сайлауда жеңіске жетудің мүмкін емес екеніне сенді. Марабуттар кейбір саясаткерлерді қолдаудың орнына, француз отаршылдық басшылары оларды және суфилік бауырластардың басшыларын Батыс Африка мұсылмандары мен отаршылдық басшылар арасында делдалдық қызмет атқару үшін іздеді, осылайша билік пен ресурстардың тиімді бөлініп, кез келген қақтығыстың алдын алуға тырысты.

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең

Сенегал 1960 жылы Франциядан тәуелсіздік алғаннан кейін, марабуттар мен суфилік бауырластықтардың (сонымен қатар марабуттар) басшылары немесе Халиф Женерал Сенегал саясатында маңызды рөл атқара берді. Кейбіреулер қазіргі демократияда марабуттар мен мемлекеттік қызметкерлердің арасындағы тәуелділік қарым-қатынастарының тиімділігіне күмән келтіреді. Марабуттардың жаңа "немере" буыны тәуелсіз және секулярлық саяси көзқарас қалыптастырып, өздерінің алдыңғыларының билігіне қарсы сұрақ қоюға дайын екендігін көрсетті. Сенегалдың 1988 жылғы президенттік сайлауында Халиф Женерал Абду Лахте Мбапке Абду Диуфты қайта сайлауға қолдады. Ол, қызмет еткен кезеңінде Туба қаласына жаңа жолдар мен шамдар орнатуы үшін сыйлық ретінде, және қоғамдық қолдау ретінде Мұрид бауырластығының барлық мүшелеріне міндетті нұсқау – "ndiggël" (нəдіггел) жариялады, онда барлық ер адамдар Диуфқа дауыс беруі керек делінген. Бұрынғы сайлауларда бірнеше Халиф Женерал "ndiggël politique" (нəдіггел политик) саяси жарлық шығарғанмен, "немере" буынының бірнеше марабуттары оппозицияға дауыс беріп, бұл бұйрыққа ашық қарсылық танытты. Бұл марабуттар нəдіггел олардың секулярлық саяси құқықтарын бұзады деп санады, және бұл пікір Тубадағы көптеген басқа Мұридтердің арасында да ортақ болды. Діни студенттер мен жаулап алу кезінде рибаттарды күзеткен әскери еріктілер. Бүгінде марабут сөзі бербер тілдерінде "әулие" деген мағынаны білдіреді және белгілі бір мектеп немесе дәстүрмен байланысты zāwiya (завия) деп аталатын медресе немесе оқу орнының басшысы болып табылатын суфи мұсылман ғалымдарына қатысты қолданылады. Бұл сөздің айтылуы тілдерге қарай өзгереді. Мысалы, тарифит тілінде amrabadh (амрабад) деп айтылады. Марабуттарды магрибтік араб тілінде сиди (سيدي) деп атайды. Мароккодағы көптеген қалалардың атаулары жергілікті марабуттардың есімдерімен байланысты, және олардың көпшілігі "Сиди" сөзінен басталып, содан кейін жергілікті марабуттың аты келеді. Қазіргі стандартты араб тілінде "әулие" сөзі "уали" (ولي) деп аударылады. Марабут – құрметті әулиелердің қабірі (قُبّة qubba "күмбез") болуы мүмкін, және мұндай орындар қасиетті орталықтар мен құлшынып, ойға шолу жасауға арналған жерлерге айналған.

Кейбір зауиялар белгілі бір маработтармен байланысты

Зәуиялар исламда ғана хаж бен Иерусалимге шектелген ресми қажылық орындары емес, олар ізгілер үшін ойлануға және шабыт алуға арналған орындар.