Кіріспе
Муридтер қауымы (الطريقة المريدية aṭ Ṭarīqat al Murīdiyyah немесе жай ғана المريدية, al Murīdiyyah) – Сенегал және Гамбияда ең танымал үлкен тарика (суфилік тәртіп), оның қасиетті қаласы Туба қаласында орналасқан. Оның жақтастары муридтер деп аталады, бұл атау араб тіліндегі murīd сөзінен (сөзбе-сөз "тілек білген адам") шыққан. Суфизмде бұл термин рухани ұстаздың шәкіртіне қолданылады. Муридтердің сенімдері мен амалдары моридизмді құрайды. Мурид шәкірттері өздерін волоф тілінде талиб деп атайды және морид болу үшін шейх – "рухани жетекші" болуы аса маңызды саналатын нжеббель деп аталатын адалдыққа берілу рәсімінен өтуі керек. Муридтер қауымы 1883 жылы Сенегалда Амаду Бамба құрған. Муридтер жалпы халықтың шамамен 40 пайызын құрайды және олардың күнделікті өмірге тигізетін әсері бүкіл Сенегалда байқалады.
The Mouride brotherhood (, الطريقة المريدية aṭ Ṭarīqat al Murīdiyyah or simply المريدية, al Murīdiyyah) is a large tariqa (Sufi order) most prominent in Senegal and The Gambia with headquarters in the city of Touba, which is a holy city for the order. Adherents are called Mourides, from the Arabic word murīd (literally "one who desires"), a term used generally in Sufism to designate a disciple of a spiritual guide. The beliefs and practices of the Mourides constitute Mouridism. Mouride disciples call themselves taalibé in Wolof and must undergo a ritual of allegiance called njebbel, as it is considered highly important to have a sheikh "spiritual guide" in order to become a Mouride. The Mouride brotherhood was founded in 1883 in Senegal by Amadou Bamba. The Mouride make up around 40 percent of the total population, and their influence over everyday life can be seen throughout Senegal.
Шейх Ахмаду Бамба Мбапке Хадиму Расул
Моридтер қауымы 1883 жылы Сенегалда Шейх Ахмаду Бамба Мбакке (волоф тіліндегі аты), көбінесе Амадю Бамба (1850–1927) деп аталатын адаммен құрылды. Араб тілінде ол Ахмад ибн Мұхаммед ибн Хабиб Аллах немесе «Хадиму-р Расул» («Пайғамбардың қызметшісі») деген лақап атымен белгілі. Волоф тілінде оны «Sëriñ Tuubaa» («Тубаның қасиетті адамы») деп атайды. Ол Баолдағы Мбаке ауылында, Сенегалдағы ең көне мұсылман бауырластықтарының бірі – Кадирия тарикатының шейхінің ұлы болып дүниеге келді. Амаду Бамба – мұсылман мистигі және аскет марабоу, медитация, рәсімдер, еңбек және тәпсір туралы трактаттар жазған рухани көшбасшы. Ол еңбекке берілгендігімен және шәкірттерінің еңбекқорлығымен танымал. Батыс Африканы француз билігіне бағынуын қолдамаса да, бірнеше белгілі Тижани шейхтері сияқты оларға ашық соғыс жарияламады. Оның орнына ол «үлкен күрес» деп аталатын джихад әл-акбарды үйретті, ол қару-жарақ емес, білім мен Алладан қорқу арқылы жүзеге асырылады. Бамбаның ізбасарлары оны мужаддид («исламды жаңартушы») деп атайды. Бамбаның даңқы оның ізбасарлары арқылы тарады, адамдар оған оның уәде еткен құтқарылуын алу үшін қосылды. Ол құтқарылу шейхке бағыну және тың еңбек арқылы келгенін айтты. Амаду Бамбаның сақталған жалғыз суреті бар, онда ол ақ түсті кең халат киген, ал беті көбінесе шарфпен жабылған. Бұл сурет қазіргі Сенегалдағы қабырғаларға, автобустарға, таксилерге және басқа да жеке және қоғамдық орындарда салынып, кеңінен таратылады.
Француз отаршылдық билігі
Моридтер қауымы 1883 жылы құрылған кезде, француздар Сенегал және Батыс және Солтүстік Африканың көп бөлігін бақылауда ұстады. Бұл қауым колониялық құл саудасының қасіреттерін бастан өткергенімен, Африка үшін күрес және одан кейінгі колониялық кезеңде Француз Батыс Африкасы басқа африкалық аймақтарға қарағанда салыстырмалы түрде жақсы басқарылды. Сенегал көптеген салаларда өзін-өзі басқарудың шағын мүмкіндіктеріне ие болды. Дегенмен, француз үкіметі жергілікті өнеркәсіптің дамуын ұстап қалды, шикізатты еуропалық өнімдерге айырбастауға басымдық берді және көптеген салық шараларын енгізді. 19 ғасырдың соңында француз колониялық билігі Моридтер бауырластығының күшейіп келе жатқан күшінен және оның француз колониялизміне қарсы тұру әлеуетінен алаңдады. Бамба түрлі патшалар мен олардың ізбасарларын дінге өткізгендіктен, қаласа француздарға қарсы әскер жинауға қабілетті болған. Оның күшінен сескенген француз билігі Бамбаны Габонға (1895–1902) және кейін Мавританияға (1903–1907) жер аударып, 1912 жылға дейін Сенегалда үй қамауында ұстады. Алайда, Бамбаның жер аударылуы оның азаптау, қиыншылықтар мен өлім жазасынан аман қалғандығы туралы аңызға толы әңгімелерді күшейтті, және мыңдаған жаңа адамдар оның ұйымына қосылды. Мысалы, Габонға жол аясында, дұға етуге тыйым салынған Бамбаның аяғына кигізілген темір бұғауды сындырып, теңізге секіріп, су бетінде керемет түрде пайда болған дұға төсегінде дұға еткені айтылады. Сонымен қатар, француздар оны пешке салғанда, ол Мұхаммедпен бірге шай ішкен деседі. Аштықтан өлген арыстан ордасында, арыстан оның қасында ұйықтаған көрінеді. 1912 жылға қарай саясат Сенегал суфилік ордендерін – соның ішінде Моридтерді – колониялық әкімшілікте пайдалануға қарай өзгерді. Осылайша, ордендердің билігі мен күші колониялық үкіметті қолдау үшін пайдаланылуы мүмкін деп есептелді. Жақындасуды жеңілдету және Бамбаны бостандық күрескері ретінде көрсетуді шектеу мақсатында, ол үй қамауынан босатылып, болашақ Тубаға жақын Диурбелге көшірілді. Моридтердің қажырлы еңбек ету туралы ілімі француз экономикалық мүдделеріне қызмет етті. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Моридтер қауымының өсуіне рұқсат берілді және 1926 жылы Бамба Тубадағы Ұлы мешіттің құрылысын бастады, ол бір жылдан кейін сонда жерленді. Бамбаның ізбасарлары француз әкімшілігімен қарым-қатынастарын жақсартты, қарсыластарына қарсы ынтымақтастық жасады және жер мен техника сияқты материалдық пайдаларға қол жеткізді. Бұл бауырластықтың билігі француздың тікелей емес үкіметінің бір бөлігіне айналуына әкелді. 1928 жылы француз колониялық әкімшілігі Бамбаның қабірі мен Ұлы мешіт жерін Моридтер қауымының жеке меншігі деп тану туралы жарлық шығарды. Бұл Тубаның тәуелсіз Сенегал мемлекетінен бөлінуіне жасалған алғашқы қадам болды. Моридтер 1958 жылғы Сенегал конституциялық референдумында орталық рөл атқарды, ол Сенегалдың жаңа француз қауымдастығының бөлігі болатынын анықтады. Сенегал суфилік ордендерінің жетекшілері бірлесіп Шарль де Голльге адалдығын және ұсынылған француз қауымдастығын қолдайтындарын жариялады. Олардың француз әкімшілігінің қолдауымен жүргізген науқаны 98% жуық «иә» дауысына әкелді, бұл «марабтардың иәсі» деп аталды.
Дахиралар
Дахиралар – белгілі бір марабут немесе тәртіптің ізбасарларын бірлестікке біріктіретін, Сенегалдың суфилік үлгідегі ерекше мекемесі. Олар көбінесе белгілі бір марабутқа немесе ортақ географиялық орналасқан жерге, мысалы, ауданға немесе қалаға тән дахираға адалдыққа негізделеді. Басқа дахиралар бір жастағы, жынысты, кәсібі немесе оқу орны бірдей ізбастарларды біріктіріп, оларды Сенегал және тіпті шетелде байланыстырады. Мұның маңызды мысалы – Дакар университетінің студенттері мен түлектерін біріктірген Hizbut Tarqiyyah. Көптеген Мориде дахиралары Ұлы Марабутты өз қамқоршысы деп атайтыны және осылайша тәртіп ішіндегі нақты марабутқа адалдық танытудан сақтанатыны ерекше. Дахиралар алғаш рет қалалық аймақтарда діни ынтымақтастық пен өзара көмек көрсету тобы ретінде пайда болды, қалалық көшпендердің мәселелерін шешуге көмектесті, бірақ содан бері елдің барлық аймақтарына, соның ішінде ауылдық жерлерге де тарады. Бір ойлы Моридтер қауымын құрумен қатар, олар мүшелердің маңызды мерекелерге қатысуына көмектеседі және жеке адамдардың өтеуге шамасы келмейтін, мысалы, жаназа шығындары сияқты кенеттен туындаған шығындарды жабу үшін қаражат жинауға көмектеседі.
Даралар
Даралар – медреселер немесе Құран мектептері. Олар бастапқыда шейх, оның ұрпақтары немесе шәкірттері Құранды және хассиданы (немесе хассида, Мұхаммедті мақтан тұтатын өлеңдерді) оқыту үшін, сондай-ақ жерді өңдеу үшін құрылған. Сондықтан олар, әдетте, белгілі бір марабутқа адалдығымен байланысты Моридес бірлестіктеріне айналды.
Бая көктемгі
Бамбаның белгілі шәкірттерінің бірі – Ибрахим Фолл, Құдайға деген адалдығымен танымал болды және жұмысты құлшылықтың бір түрі деп санады. Сахабалардың мысалы мен Құранның «Ал-Хужрат» 49-тарауында келтірілген ұғымдарға сүйене отырып, шәкірттің шейхпен қарым-қатынас жасауының қалай болу керектігін енгізген – ол болды. Ибрахим Фолл Бамбаның ерекше ізбасарларын және жаңа мұсылмандарды ислам дініне бағыттап, тәрбиеледі. Оның ізбасарлары Морид тәріқатының бір тармағына негіз салды, бүгінде олар Бейе Фалл деп аталады. Көптеген Бейе Фалл мүшелері қажырлы еңбек пен марабоуға деген адалдықты, дәстүрлі мұсылмандық ізгі амалдардың орнына қояды. Шейх Ибрахим Фолл – Амаду Бамбаның алғашқы және ең көрнекті шәкірттерінің бірі болды. Ол Морид қозғалысын жеделдетіп, Морид тәріқатындағы барлық еңбекке басшылық етті. Фолл Морид талиптері (шакірттері) мен олардың басшысы Амаду Бамба арасындағы қарым-қатынасты жаңартты. «Еңбек етсең, нәтижесін көресің» деген Dieuf Dieul ұғымын қанаттандырып, Моридтер арасында еңбек мәдениетін қалыптастырды. Ибра Фолл Амаду Бамбаға Моридизмді кеңейтуге көмектесті, әсіресе Бейе Фалл қозғалысын құру арқылы. Осы үлесі үшін Амаду Бамбадан кейінгі екінші халифа (жетекші) Серьин Фаллу оны «Лампа Фалл» (Моридизмнің нұры) деп атады. Сонымен қатар, Ибрахим Фолл باب المريدين Bab al Murīdīna, «Моридтер есігі» деген құрметті атаққа ие болды. Бейе Фалл мүшелері түрлі-түсті, жыртық киімдер киеді, шаштарын «ндианж» («күшті шаш») деп аталатын дредоктармен өріп, оларды көбінесе үйде жасалған моншақтармен, сымдармен немесе жіптермен безендіреді. Олар сондай-ақ таяқтар алып жүреді және Тоубаға жыл сайынғы Ұлы Магал қажырлығында күзетшілердің қызметін атқарады. Әйелдер әдетте бас киімдерімен жамылып, кейде үйден немесе табиғи материалдардан жасалған әсем қол зергерлік бұйымдар тағады. Қазіргі заманда қажырлы еңбек көбінесе марабоуға қаржылық көмек сұрап көшеде жүретін мүшелермен алмастырылады. Бейе Фалл қатарында талантты музыканттар да бар. Бейе Фаллдың белгілі өкілі – сенегалдық музыкант Шейх Ло.
Реформа қозғалысымен қарым-қатынасы
Батыс Африканың басқа аймақтарында және жалпы мұсылман әлемінде болғандай, Таяу Шығыстағы салафи және уахабтық бағытты ислам университеттерінен оралған студенттердің қайтысы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Сенегалға жаңа исламдық реформа қозғалысын әкелді. Бұл қозғалыстар Батыс Африкадағы исламның ерекше белгісі болған суфи дәстүрлері мен негіздерін қабылдамады және француз отаршылдық әкімшілігі "қара ислам" деп атаған идеямен байланысты болғандықтан, марабуттарға, француз отаршылдық жүйесімен ынтымақтастығына және Сенегалдың діни жүйесіндегі биліктің абсолюттік орнына қарсы шықты. Моридтердің күшті экономикалық жағдайы мен саяси ықпалы (төменде қараңыз), марабуттарына сөзсіз бағыну жүйесі және дұғадан гөрі еңбекке басымдық беруі оларды реформаторлардың табиғи нысанасына айналдырды. Моридтер ойынша, марабуттар мен әулиелерге құлшылық ету ширк саналатын. Бұл қасиетті Туба қаласының орталық рөліне және қалада жерлеу үшін қайтыс болған туыстарын тасымалдауға көп ақша жұмсау дәстүріне де қарсылық білдірді. Халық арасында Байе Фаллдың ерекшеліктері Моридтермен байланыстырылып, түрлі топтар оларды сынау үшін пайдаланды. Алайда, Моридтердің Сенегалдағы маңызды рөлі салдарынан тіпті кейбір салафилік реформа қозғалыстары да уақыт өте келе марабуттарға қарсы ұстанымдарын жұмсарта бастады, басқа мәселелерге назар аудару үшін, кейде халықтың қолдауын алу және көптеген мұсылмандарға ұнайтын мақсаттарға жету үшін танымал Моридтермен ынтымақтасты. Реформаның басқа түрлері Моридтер орденінің ішінде туды, жас марабуттар реформаторлар мен Батыс Африкадағы Пятидесятниктерден шабыт алды. Олар бұл шабытты дәстүрлі Моридтер сенімдерінің элементтерімен біріктіріп, геронтократиялық дәстүрлі тәртіптен алыстатылған және заманауи медианы қолданатын жаңа құлшылық формаларын ұсынады, сонымен қатар билікті қабылдамаған мифологиялық Моридтердің өткеніне оралуға шақырады. Бұл өзара әрекеттесулер мен жаңа қозғалыстар Исламтану профессоры Рудигер Зисеманның суфизм мен реформалық исламды өзгермейтін және қарама-қарсы деп қарастырмай, олардың өзара әрекеттесетінін және өздерін тапқан жағдайларға ең жақсы жауап беру үшін сенімдерді біріктіретін ойдың жаңа формаларына әкелетінін айтуына сәйкес келеді.
Саяси ықпал
Моридтер тарихының көп бөлігінде ұлттық және жергілікті деңгейде маңызды саяси ықпалға ие болды. 1965 жылғы сауалнамада сенегалдық элита Моридтің бас марабуы Фаллилу Мбапкені елдегі ең ықпалды екінші тұлға деп атады. Одан бері бұл тәртіп үкіметтік саясатқа қолдау көрсетуде маңызды рөл атқарғаны айтылып жүреді. Француз отаршылдығы тұсында марабуттар көбінесе саяси қайраткерлерге, олардың бауырластық көшбасшылары мен мүдделерін қолдаған жағдайда ғана қолдау көрсетті. Олардың арасындағы ең танымал тұлға – Блез Диань, оның 1914 жылғы депутаттар палатасына сәтті науқанына олар қаржылай көмектескен. Бұл табысты серіктестік колониялық әкімшілікпен ынтымақтастықты жалғастырумен бірге, Сенегал үкіметі мен Морид бауырластығы арасындағы болашақ ынтымақтастықтың негізін қалады. Бұл одақты Леопольд Сенгормен тығыз байланыс нығайтты, ол Моридтер мен басқа суфилік тәртіптерге ертеден-ақ қамқорлық жасады. Сенгор Моридтердің экономикалық мүдделері үшін маңызды жаңғақтың бағасын тұрақтандыруды насихаттады (төменде қараңыз) және Тубадағы Ұлы мешіттің құрылысын аяқтауға қаржылай көмек беруге уәде берді. Осылайша Сенгор Моридтердің сайлауда қолдауын алды, ал тәртіп пен бас марабут Тубаның инфрақұрылымына инвестициялар мен мемлекеттік қолдаудың символдық күшінен пайда тапты. 1956 жылы жалпы сайлау құқығы енгізілгеннен кейін Сенегалда сайлаушылардың саны күрт өсті, бұл көрсеткіш он жыл бұрынғыдан үш есеге жуық болды. Бұл жылдам өсім марабуттың ықпалын арттырды, олардың таралу аймағы көбінесе ауылдық және шаруалар қауымдастықтарын қамтыды, енді олар дауыс беруге мүмкіндік алды. Сенегалдағы марабуттардың кең таралған ықпалына байланысты саясаткерлер жеке өркендеуі үшін осы діни көшбасшылардан қолдау алуға тырысты. Сайлауларда қолдау үшін саяси партиялар мен үміткерлер марабуттарға пара мен материалдық сыйлықтар ұсынды. Сенгорға берілген осы қолдау 1968 жылы Фаллилу Мбапке қайтыс болғанға дейін жалғасты, содан кейін үкіметпен қарым-қатынас суытылды. 1980 жылы Сенгордың ізбасары Абду Диуф үкіметке қолдауын қайтару үшін Тубадағы инфрақұрылымдық жобаларға қаржы бөлді және қалаға көбірек автономия берді. Бұл шаралардың нәтижелері күмәнді болғанымен, 1988 жылғы сайлауда Диуфты қолдау үшін бас марабут күшті нжеббель жариялады, онда оған дауыс бермеу Шейх Амаду Бамбаның өсиетіне қиянат жасаумен теңестірілді. Алайда бұл қадам көптеген Моридтерге ұнаған жоқ және кейіннен бас марабуттың ұлттық саясаттан алшақтауына әкелді. 2000 жылы Абдулай Уэйдтің сайлануымен Моридтердің саясаттың жоғары деңгейіне қатысуы туралы қоғамдық пікір өзгерді. Морид дінін ұстанатын Уэйд сайлаудан кейін бір күні Тубаға барып, бас марабут Серінь Салиу Мбапкеден бата алды. Уэйд Моридтерге қаржылық қолдау көрсетуге уәде берді және өзінің үкіметіне көрнекті Моридтерді тағайындады, соның арқасында көрнекті Моридтердің қоғамдық қолдауын қамтамасыз етті, бірақ бас марабуттың емес. Бұл қолдау Уэйдке Моридтерді берік қолдаушылар блогы ретінде қалыптастыруға мүмкіндік берді. Шейх Амаду Кара Мбапке, Шейх Амаду Бамбаның ұрпағы, құрылған «Шындық және даму» партиясы Моридтік ұйымның ұйымдасқан саясатқа енуін белгіледі, ал Кара президенттікке үміткер болуды жоспарлаған, бірақ туыстары одан бас тартуға көндірді.
During the French colonial reign, the marabouts usually gave their support to politicians based upon their support of the brotherhood's leaders and interests. The most notable of these was Blaise Diagne, whose successful campaign to the Chamber of Deputies in 1914 they subsidized. Together with the continued cooperation with the colonial administration, this successful partnership built the foundation for the future cooperation between the Senegalese government and the Mouride brotherhood. This was further strengthened by the close alliance with Léopold Senghor, who had courted the Mourides and other Sufi orders from early on. Senghor campaigned on stabilizing the price of groundnuts, vital to Mouride economic interests (see below) and promised to subsidize the completion of the Grand Mosque of Touba. In this way Senghor gained the electoral support of the Mourides while the order and the Grand Marabout benefitted from investments in Touba’s infrastructure and the symbolic power of state support. After universal suffrage was given in 1956, Senegal saw a rapid increase in the number of voters, almost triple the number just 10 years prior. This swift increase meant more power for the marabout whose outreach spread largely over the rural and peasant communities, which now had the opportunity to vote. Because of the 'marabouts' far reaching influence in Senegal, politicians made a considerable effort to attain the support from these religious leaders for their personal advancement. In order to attain their support in elections, bribes and material incentives were given to marabouts from political parties and potential candidates. This unwavering support of Senghor continued until Fallilou Mbacké’s death in 1968, after which relations with the government cooled. Support for the government returned with Senghor’s successor Adbou Diouf in 1980, who again allocated funds to infrastructure projects in Touba and afforded the city more autonomy. While the effects of this are contested, the Grand Marabout did issue a forceful njebbel in support of Diouf for the 1988 elections, according to which failure to vote for him amounted to betrayal of Cheick Amadou Bamba’s will. However, this move was unpopular with many Mourides, and later led to a retreat from national politics by the position of the Grand Marabout. The public perception of Mourides’ involvement in the highest level of politics changed with the election of Abdoulaye Wade in 2000. A devout Mouride, Wade travelled to Touba the day after his election to seek the blessing of the Grand Marabout, Serigne Saliou Mbacké. Wade pledged financial support for the Mourides and included notable Mourides in his government, securing public support of notable Mourides – however not that of the Grand Marabout. This support allowed Wade to cultivate the Mourides as a solid bloc of support. The Party for Truth and Development, founded by Cheikh Ahmadou Kara Mbacké, a descendant of Cheick Amadou Bamba, marked the entry of an explicitly Mouride organisation into organised politics, with Kara reportedly also targeting a presidential run but being discouraged by his relatives.
Экономикалық ықпал
Жер жаңғағы Сенегалдан балық және фосфаттан кейін үшінші ірі экспорт тауары болып табылады. Моридтер өндіретін жер жаңғағының көлемі Сенегалдың жер жаңғағы өндірісінің үштен бірінен үштен екісіне дейін құрайды деп есептелген, бірақ кейбір зерттеулер оны ұлттық өндірістің шамамен жартысына тең деп бағалайды. Осы бауырластық пен үкімет арасындағы серіктестік француз отаршылдық әкімшілерінен бастау алады, олар Моридтердің жер жаңғағы өндіруін экспортқа бағытталған өнімді арттыру арқылы экономикалық пайда ретінде қарастырған. Моридтердің жер жаңғағы өндірісіндегі үлкен үлесіне байланысты, бауырластық әрқашан жер жаңғағы нарығы мен экономикасына зор ықпал етіп келген. Дін көшбасшылары өз шәкірттерін Құдайға қызмет етуде атқарылатын еңбектің құндылығын қастерлейтін идеология арқылы экономикалық қызметке ынталандырады. Осылайша, Моридтер дұғаға және діни көшбасшыларына қызмет ету үшін ақысыз ауыл шаруашылығы еңбегіне берілді. Олар марабоуттың жерін он жыл бойы өңдеп, жер жаңғағы өндірісінен түскен табысты қайтарды. Он жылдық еңбектен кейін, еңбекшілер жердің үлесін алды (ірі егістіктер еңбекшілер арасында бөлінді). Олар ауыл шаруашылығы өнімдерінің бір бөлігін рухани жетекшілеріне беруді жалғастырды, себебі жер жаңғағы өндірісі – қауымның күнкөріс құралы болды. Моридтердің жер жаңғағы өндірісіне бақылауы ел экономикасының орталық тұсына қойды. Үкіметтің экономикалық жоспарлаушылары да жер жаңғағы өндірісіне қатысты саясатты қалыптастырғанда бауырластықты ескереді. Үкімет Моридтер шаруаларына маңыз берсе де, шәкірттер жер жаңғағын өсірудің тиімді әдістерін білмейді және олардың техникалары көбінесе жерге зиян келтіреді. Жерді тиімді пайдаланудың орнына, Моридтер шаруалары жылдам қайтаруға көбірек қызығушылық танытады. Марабоут қолданған әдістер Сенегалдағы орманды тұрақты түрде қырып салуға және топырақтың көптеген қоректік заттарын кетіруге әкеп соқты. Үкіметтік органдар марабоуттың жер жаңғағы өндірісінде тиімдірек болуына көмектесу үшін жұмысшыларды өндірісті азайтуға ынталандыру сияқты шаралар қолданды. Еңбекке берілгендігінің арқасында Моридтер Африканың кейбір аймақтарында, әсіресе Сенегал мен Гамбияда экономикалық тұрғыдан жақсы қалыптасқан. Сенегалда бауырластық ел экономикасының маңызды секторларын, мысалы, көлік саласын және жер жаңғағы плантацияларын бақылайды. Қарапайым жақтастар кірістерінің бір бөлігін Моридияға сыйлайды.
Мәдениеттің әсері
Ислам Сенегал саяси әлеуметтануының орталық элементі болып табылады: діни элита ұлттық саясатта зор салмаққа ие; саяси дискурс Исламға сілтемелер мен шақырулармен толы. Зайырлы мемлекет принципіне қарсылық дерлік жоқ, мұсылман және мұсылман емес немесе суфилік тәріктер арасындағы діни негіздегі әлеуметтік-саяси жіктер де жоқ деуге болады. Мұсылмандық дискурста ислам үкіметі, ислам экономикасы немесе исламдық әлеуметтік тәртіп сияқты ұғымдарға үнемі сілтеме жасалады. Исламның маңызды ядросы – мұсылман әлемінің негізгі бірлігіне ортақ сенімде жатыр. Көптеген мұсылмандардың үлкен қауымға жататындығын сезінуіне, олардың арасындағы ортақ тіл – дұға мен діни білімнің тілі – әраб тілінің қолданылуы көмектеседі. Ислам – күшті жұмылдыру құралы, идеологиялық қозғалыстарды қалыптастыру үшін риториканы қамтамасыз етеді және сол қозғалыстардың мақсаттарына жету үшін адамдарды жұмылдыруға септігін тигізеді. Жергілікті исламдық әлеуметтік құрылымдардың рөлі, басшылықтың сипаты және басшылар мен ізбасарлар арасындағы қарым-қатынас, билік пен құқықтың табиғаты мен көздері, экономиканың шектері мен шектеулері – мұның бәрі Исламның саясатқа тигізетін әсерін реттейтін және бағыттайтын факторлар. Сенегал элитасы этникалық ынтымаққа шақыруды жаппай қолдау табудың тиімді тәсілі деп таба алмады. Ортақ діни байланыс басқа әлеуметтік жіктерден туындайтын шиеленістерді басуға көмектесті. Дегенмен, этникалық және касталық жіктердің Сенегалдың әлеуметтік-саяси ұйымына ену мүмкіндігі сақталады. Сенегалдықтардың Исламы басқа суфизм бауырластықтарына ұқсас мистикалық сипатқа ие. Сенегалда исламдық тәжірибе әдетте осы топтардың марабуттарына адал бауырластыққа мүше болуды талап етеді. Марабуттар Алла мен адамдар арасындағы делдалдар деп есептеледі. Адамдар марабуттардан зұлым рухтардан қорғау, мансап, махаббат немесе қарым-қатынас, қаржы жағдайы жақсару үшін, аурудың емі табу үшін немесе тіпті жауды қарғыстыру үшін көмек сұрайды. Марабуттар рухтар әлемімен байланысқа түсе алады және адамдарға мүмкін емес нәрселерде рухтардың көмегін іздейді. Рухтардың көмегіне жүгіну себебі – олардың «бата мен құдайдың рақымы» барканың көзі деп есептелуі. Мориде бауырластығының марабуттары басқа бауырластықтарға қарағанда оқу мен оқытуға аз уақыт бөледі. Олар уақытының көп бөлігін шәкірттеріне жұмыс істеуге нұсқау берумен және шәкірттері үшін дұға таспалары жасаумен өткізеді. Мориделердің үйлері мен жұмыс орындары марабуттарының суреттерімен және сөздерімен безендірілген, олар өздері дайындаған дұға таспаларын киеді. Бұл амалдар оларға жақсы өмір сыйлап, проблемаларын шешетін болады деп сендіреді. Тіпті такси және автобус жүргізушілері өздерінің көліктерін өздерінің бауырластықтарының марабуттарының суреттерімен, стикерлерімен және фотосуреттерімен толтырады. Сенегалдағы марабут-талиб қарым-қатынасы негізінен жеке тәуелділік қарым-қатынасы болып табылады. Бұл харизматикалық немесе клиенттік қарым-қатынас болуы мүмкін. Харизматикалық қарым-қатынаста марабуттарға деген адалдық пен құрбандық тек олардың шәкірттері оларды құдаймен араласатын немесе тіпті оның өкілі ретінде көретіндіктен ғана түсіндіріледі. Бұл харизматикалық қарым-қатынас марабут пен шәкірт арасындағы клиенттік қарым-қатынаспен нығайтылады және толықтырылады. Нәтижесінде марабуттар рухани игіліктермен қатар шәкірттеріне белгілі бір материалдық игіліктер де ұсынуы керек деп күтіледі. Бұл меценаттық функция, әсіресе жаңғақ өсіруді кеңейту кезеңдерінде жерді бөлуде маңызды рөл атқарды. Мориде әлеуметтік ұйымы кеңейіп келе жатқан жаңғақ экономикасының аясында дамыды және оның бірегей тұжырымдамасы сол жағдайдың экономикалық талаптарына бейімделді. Мориде агро-діндік инновацияның ең ерекше институционалдық көрінісі – марабуттың қызметіндегі жас ер адамдардың ауыл шаруашылығы қауымы даара. Осы колхоздар жаңғақ өсірудің кең таралуына негізінен себепші болды. Мориде шаруасы марабуттың ауыл шаруашылығы жұмысын ұйымдастыруына мойынсұнуы мүмкін, өйткені бұл оған қол жетімді ең жақсы нұсқа, оны қолдаған идеологияға қарамастан. Діни элитаның соқырлықпен қолға алған көпшіліктің көзқарасына қарағанда, талибтердің өздерінің марабуттарымен байланыстары көбінесе күткеннен әлдеқайда шамал...
Сенегалдан тыс ықпал
Бауырластықтың Еуропа мен Америка Құрама Штаттарының кейбір ірі қалаларында көптеген өкілдері бар. Сенегалдық иммигранттардың көп тұратын қалаларының көпшілігінде Keur Serigne Touba (Тұба ғимадатының резиденциясы) орналасқан, ол қауымның бас қосып, дұға оқитын жері және сонымен қатар жаңа келгендерге уақытша баспана ретінде қызмет етеді. Парижде және Нью-Йоркте Моридтердің көптеген жақтастары шағын көше саудагерлері болып жұмыс істейді. Олар көбінесе Тубадағы бауырластық көшбасшыларына ақша жібереді. 2004 жылы сенегалдық музыкант Юссу Н'Дур «Египет» альбомын шығарды, ол «Грэмми» сыйлығына ие болды және оның Моридтерге сенуін, Амаду Бамба мен Моридийяның тарихын көрсетеді. Оның мақсаты құлшылық болды, ал альбом Батыста осылай қабылданып, құрметпен қарсы алынды. Бірақ, жергілікті Моридтердің кейбіреулері «Египетті» ислам дұғаларын пайдаланатын поп-музыка деп қате түсініп, бастапқыда наразылық білдірді, бұл Юссуды қынжырға келтірді.