Кіріспе
Түстеу кітабы (британдық ағылшын тілінде: colouring in book, colouring book немесе colouring page) – сызықтармен салынған суреттері бар, оған адамдар бояу қарындаштар, түсті қарындаштар, маркерлер, бояу немесе басқа көркемдік құралдарды қолданып түс қосуға арналған кітап түрі. Түстеу кітаптары мен беттері қағаз немесе картонға басылады. Кейбір кітаптардың беттері перфорацияланған, осылайша оларды кітаптан алып, жеке парақ ретінде қолдануға болады. Ал кейбіреулерінде сюжеттік желісі болады, сондықтан оларды бөліп алмау керек. Бүгінде балаларға арналған көптеген түстеу кітаптарында танымал мультфильм кейіпкерлері бейнеленген. Олар көбінесе анимациялық фильмдерді наситтау үшін қолданылады. Түстеу кітаптарында нүктелерді қосу, лабиринттер және басқа да жұмбақтар сияқты қосымша ойындар да болуы мүмкін. Кейбіреулеріне стикерлер де қосады.
A coloring book (British English: colouring in book, colouring book, or colouring page) is a type of book containing line art to which people are intended to add color using crayons, colored pencils, marker pens, paint or other artistic media. Traditional coloring books and coloring pages are printed on paper or card. Some coloring books have perforated edges so their pages can be removed from the books and used as individual sheets. Others may include a story line and so are intended to be left intact. Today, many children's coloring books feature popular cartoon characters. They are often used as promotional materials for animated motion pictures. Coloring books may also incorporate other activities such as connect the dots, mazes and other puzzles. Some also incorporate the use of stickers.
Тарих
Бояу кітаптары мен түсті кітаптар АҚШ-та "өнерді демократияландыру" процесінің бір бөлігі ретінде пайда болды, бұл ағылшын суретшісі Джошуа Рейнольдстың бірқатар лекцияларынан, сондай-ақ швейцариялық педагог Иоганн Генрих Песталоцци мен оның шәкірті Фридрих Фрёбельдің еңбектерінен шабыт алды. Көптеген педагогтар барлық оқушылар, олардың әлеуметтік жағдайына қарамастан, нақты нәрселерді түсінуді жақсарту, танымдық қабілеттерін дамыту және кәсіп табуға көмектесетін дағдыларды жетілдіру, сондай-ақ балалардың рухани жетілуі үшін өнер білімінен пайда көретініне келісті. Маклауглин ағайындылары 1880 жылдары Кейт Гринауэймен бірлесіп "Кішкентайлардың сурет кітабын" шығарғанда түсті кітаптарды ойлап тапқан деп есептеледі. Олар 1920 жылдарға дейін түсті кітаптарды басып шығаруды жалғастырды, содан кейін Маклауглин ағайындылары Милтон Брэдли компаниясының бір бөлігіне айналды. Осы жанрдың тағы бір пионері Ричард Ф. Ауткольт болды. Ол 1907 жылы "Бастердің бояу кітабын" жазды, онда ол 1902 жылы ойлап тапқан Бастер Браун кейіпкері бейнеленген. Оны Stokes компаниясы шығарды. Бұл кофе мен фортепиано сияқты кең ауқымдағы өнімдерді жарнамалау үшін түсті кітаптарды пайдалану трендіне бастама берді.
Білім беру мақсаттары
Түстеу кітаптары түрлі себептермен мектептерде жас балалармен оқытуда кеңінен қолданылады. Мысалы, балалар басқа оқу әдістеріне қарағанда түстеу кітаптарына көбірек қызығушылық танытады; суреттер жай ғана сөздерден есте қалуы мүмкін. Кейбір зерттеулерге сәйкес, түстеу сурет салудағы шығармашылықты арттыруға көмектеседі. Көбінесе сөзбен айтылмаған құрал ретінде түстеу кітаптары білім беруде кеңінен қолданылады, әсіресе мақсатты топ оқыту немесе қарым-қатынас тілін білмейтін және түсінбейтін жағдайларда. Мысалы, Гватемалада балаларды иероглифтер мен майя суретшілерінің өрнектері туралы оқыту үшін түстеу кітаптары қолданылды, сондай-ақ шаруалардың балаларын "ауыл шаруашылығындағы пестицидтер жұмыстан үйге қалай таралатыны" туралы білім беру мақсатында түстеу кітаптары шығарылды. Түстеу кітаптары студенттердің қызығушылығын оятып, олар әдетте қызығушылық танытпайтын ұғымдарды түсінуге көмектеседі деп айтылады. Олар Роджер Берроуздың "Альтаир дизайны" сияқты геометриялық білімді және шығармашылықты дамытуға арналған оқу құралы ретінде пайдаланылды. 1980 жылдардан бері бірнеше баспагерлер анатомия және физиология сияқты жоғары деңгейдегі тақырыптарды оқытуға арналған білім беру түстеу кітаптарын шығарды, онда көптеген егжей-тегжейлі схемалар түсті кодтау арқылы оқуға көмектеседі. Мысалы, Винн Капит және Лоуренс Элсонның "Анатомияның түстеу кітабы" және одан кейінгі кітап сериясы Харперколлинс (1990-жылдар) және Бенджамин Каммингс (2000-жылдар) баспаларында жарық көрді. Кейбір педагогтар күрделі тақырыптарды, мысалы, бағдарламалауды жақсы түсіндіру үшін түстеу кітаптарын пайдаланған мысалдар бар. Кейбір баспагерлер балаларға да, ересектерге де арналған, білім беру мақсатындағы түстеу кітаптарын шығаруға маманданған. Кітаптарда әр суреттің мәнін ашатын кең көлемде мәтін болады. Бұл баспагерлердің қатарында Dover Books, Really Big Coloring Books, Running Press және Troubador Press кіреді.
Денсаулық сақтау және терапиялық мақсаттар
Түстерді бояу кітаптары денсаулық сақтау саласында білім беру құралдары ретінде кеңінен қолданылады. Бір медбике операцияның салдарынан болатын жарақатты азайту мақсатында, ғылыми басылымда бояу кітабының қолданылуы балаға болатын жағдайды түсінуге көмектесетінін айтты. Олар сондай-ақ, апаттан зардап шеккендердің қалпына келуіне, қол-көз үйлестіруін жақсартуға және аутизм спектріндегі балаларға ойын ретінде де, сонымен қатар тыныштану үшін де қолданылады. Балаларға күрделі медициналық жағдайларды түсіндіру үшін де бояу кітаптары пайдаланылады. Ересектерге арналған бояу кітаптарының тартымдылығы – олар қолданушыларға демалуға және стресстен құтылуға көмектеседі.
Саяси мақсаттар
1962 жылы карикатурашы Морт Друкер юморист Пол Лейкинмен бірлесіп Джон Ф. Кеннедидің бояу кітабын жасады, Кеннедиге, оның отбасына және басшылығына сатирикалық көзқараспен толы кіріспе, бұл оның қызы Кэролайнның көзқарасынан баяндалған. Кітап 2,5 миллион дана сатылды. 1968 жылы Америка Құрама Штаттарында «Қара пантера» бояу кітабы таралды; кітапта полицейлер кейпіндегі шошқаларды қара нәсілді ерлер мен балалар өлтірген суреттер бейнеленген. Бұл кітапты «Қара пантера» партиясы емес, Федералдық Тергеу бюросының COINTELPRO бағдарламасы жасады деген пікір айтылды, осы ұйымды жамандау мақсатымен, бірақ басқа дереккөздер бұл таласқа қарсы тұрады. Феминист суретші Ти Корин «бояу кітабы» термині мен ұғымын әйелдерді күшейту құралы ретінде қабылдады. Ол әйелдердің жыныс мүшелерінің эскиздерін жасап, оларды қарындашпен сызып, бояп, қалың қағазға басып шығарды. 1975 жылы ол осы суреттердің жинағын «Кунт бояу кітабы» деген атпен жариялады. 2011 жылдың тамызында американдық «Really Big Coloring Books» баспасы «Ешқашан ұмытпаймыз: Еркіндік туралы балалар кітабы» атты кітап шығарды, онда SEAL Team 6 тобы Осама бен Ладенді үйінде өлтіруінің суреттері егжей-тегжейлі көрсетілген. Кейбір адамдар кітапта мұсылмандардың жағымсыз бейнеленгені үшін оны сынады. Компания сонымен қатар «The Tea Party Coloring Book for Kids», «Ted Cruz To The Future» (2013) және президент Барак Обаманың тұңғыш қызметке кірісуі туралы кітапты (2008) жариялады.
Көркем өнер
Фотограф Джно Кук Роберт Франктың "Американдықтар" кітабы негізінде желілік суреттер жасады және 1983 жылы оларды шектеулі таралымда "Роберт Франктың бояу кітабы" деген атпен шығарды. 1994 жылы Ұлттық өнер галереясы Франк туындыларының ретроспективалық көрмесіне арналған каталогты дайындаған жазушыларға тарату үшін осы суреттерді пайдаланды.
Үлкендер үшін бояу кітаптары
Түстерді бояу кітаптары – 2010 жылдары танымалдылығы артқан ересектерге арналған терапияның бір түрі. Олар адамдарға балалық шаққа оралып, сол кездегі сезімдерін қайта бастан өткеруге көмектеседі, сондай-ақ ұсақ моторика мен көру қабілеттерін дамытуға, алаңдаушылықты азайтуға, назарды шоғырландыруға және медитация сияқты стресс пен күйбеңдеуді басуға септеседі. Түстерге назар аудару арқылы жағымсыз ойлар мен елестерді жағымды нәрселермен алмастыруға болады. Түсіру кітаптарын күнделікті іс-әрекеттерде пайдалануға болады. Бұл кітаптар сонымен қатар кейбір адамдардың денсаулығына пайдалы деп санайтын технологиядан уақытша алыстаудың бір жолы болып табылады. Оларды өзге көркемдік өнер түрлерімен көп таныс емес адамдар да қолдана алады. Алғашқы коммерциялық тұрғыдан сәтті болған ересектерге арналған түсіру кітаптары 2012 және 2013 жылдары жарық көрді. Қараша айында Amazon.ca сайтында бұл кітаптар ең көп ізделінетін заттардың қатарында екені хабарланды, тіпті он кітаптың тоғызы осы сияқты кітаптардан тұрды. Сол айда Crayola компаниясы да өз ересектерге арналған түсіру кітаптарын ұсына бастады. Баспагерлер де кейбір кітаптарын қарындаштар мен дискілермен бірге сату арқылы осы қызметтің қызығушылығын арттырды. АҚШ-тағы сату 2016 жылдың басында өсуін жалғастырды, бірақ жыл соңына қарай азайды, себебі бұл хоббиге жаңадан келгендердің саны азайды. Ересектерге арналған түсіру кітаптары электрондық кітаптар, цифрлық қосымшалар және онлайн түсіруге немесе жүктеуге болатын түсіру беттері арқылы ұсынылады. Пайдаланушылар өздерінің цифрлық жұмыстарын сақтап, бөлісе алады. Доминик Булсуто цифрлық сатып алу тренді жанрдың таралуына көмектескенін айтты, өйткені сатып алудың жасырын сипаты адамдарға нақты дүкендерде алуға ұялатын кітаптарды қарауға мүмкіндік берді. Blue Star Coloring компаниясы бір жылдың ішінде миллионнан астам кітап сатты.
Сын
Жазушы Сьюзан Жакоби ересектерге арналған бояу кітаптарын және ересектер арасында жас ересектерге арналған көркем әдебиеттердің танымалдылығын "үлкен мәдени өзгерістің көрінісі" деп сынға алды. Оның пікірінше, бұл мәдени өзгеріс жаман нәрсе. Оның ойынша, Ұлы дағдарыс осы өзгеріске ықпал етті, себебі жұмыс таба алмаған ересектер ата-аналарымен бірге тұруға көшті. Нью-Йорк қаласының болашақты зерттеушісі және блогері Доминик Булсуто ересектерге арналған бояу кітаптарының жанкүйерлерін "саналы түрде бояу кітаптарына үңіліп, цифрлық қоғамда өмір сүрудің мағынасыздық сезіміне қарсы тұруға тырысып, терең ойлаудан қашып жүргендер" деп сипаттады. Ол сондай-ақ "Интернеттегі ақымақ мысықтардың суреттері, балаша пікірлер және жасөспірімдердің мемдері бізді ойсыз қылып қойды" деді. Дегенмен, Булсуто бұл үрдісті жақсы жақтан қарастырады, ересектер енді міндетті түрде емес, өздері қалаған кітаптарды сатып алып жатқанын атап өтеді.
Түстеу кітап бағдарламалық жасақтамасы
Түстеу кітаптарын цифрлық форматта да, түстеу кітаптарына арналған веб-сайттар мен қосымшалар түрінде табуға болады. Түстеу кітаптарына арналған бағдарламалық қамтамасы көбінесе түстерді араластыру, бояуды толтыру және сурет салуға арналған түрлі щеткалар сияқты мүмкіндіктермен жабдықталған, бұл қағаз кітаптарға қарағанда әлдеқайда нақты және егжей-тегжейлі суреттер салуға мүмкіндік береді.