Кіріспе
Норвегиялық америкалық романист Оле Эдварт Рøлваг (; Rølvåg қазіргі норвег тілінде, Rolvaag ағылшын орфографиясында) (22 сәуір 1876 – 5 қараша 1931) – норвегиялық америкалық романист және профессор, норвегиялық америкалық иммигранттардың өмірі мен тәжірибесі туралы жазған шығармаларымен әйгілі болды. Оле Рольваг ең көп танымал "Жердегі алыптар" романымен байланысты, бұл Дакота аймағындағы норвегиялық иммигрант шаруалар туралы марапатталған, эпикалық туынды.
Ole Edvart Rølvaag (; Rølvåg in modern Norwegian, Rolvaag in English orthography) (April 22, 1876 – November 5, 1931) was a Norwegian American novelist and professor who became well known for his writings regarding the Norwegian American immigrant experience. Ole Rolvaag is most frequently associated with Giants in the Earth, his award winning, epic novel of Norwegian immigrant homesteaders in Dakota Territory.
Өмірбаян
Ролваг Норвегияның Нордланд графтығындағы Донна аралындағы шағын балықшы ауылындағы отбасылық үйінде дүниеге келді. Норвегияның солтүстік жағалауындағы ірі аралдардың бірі – Дённа, Солтүстік мұхит шеңберінен шамамен бес миль қашықтықта орналасқан. Ол Педер Бенджамин Якобсен мен Эллерина Педерсдаттер Вагтың жеті баласының бірі, Оле Эдварт Педерсен есімімен туды. Ол туған елді мекеннің ресми атауы болмаған, бірақ ол аралдың солтүстік-батыс жағындағы балықшылар қайықтарын тікелей қоятын тар шығанақтың атымен – Ролваг деп аталды. 14 жасында Ролваг әкесі мен ағаларымен бірге Лофотен балық аулау аймағына қатысты. Ол 20 жасқа дейін сол жерде өмір сүрді, ал балалық шағы мен жастық кезінде алған әсерлері өмірі бойы онымен бірге болды. Америкаға эмиграциялаған туысы 1896 жылдың жазында оған билет жіберді, ол Оңтүстік Дакота штатының Юнион округіне шаруа жұмысына барды. Ол Оңтүстік Дакота штатының Елк Пойнт қаласында қоныстанды, 1898 жылға дейін шаруа фермасында жұмыс істеді. Пасторының көмегімен Ролваг Оңтүстік Дакота штатының Кантон қаласындағы Августана академиясына оқуға түсті және 1901 жылы бітірді. 1905 жылы Миннесота штатының Нортфилд қаласындағы Санкт-Олаф колледжінде бакалавр, ал 1910 жылы сол институтта магистр дәрежесін алды. Ол сондай-ақ Осло университетінде де біраз уақыт оқыған.
Мансап
1906 жылы Ролвагты Санкт-Олаф колледжінің президенті Джон Н. Килдал профессорлық қызметке шақырды. 1916 жылы Ролваг Санкт-Олаф колледжінің Норвегия тілі кафедрасының меңгерушісі болды. 1925 жылы Оле Э. Рольваг Норвегиялық американдық тарихи қоғамының алғашқы хатшысы және мұрағатшысы атанды. Ол өмірінің соңына дейін осы екі лауазымды бірге атқарды.
Жеке өмір
1908 жылы ол АҚШ азаматы болып, Эндрю Джеймс Бердал мен Карен Олин Оттернесс қызы Дженни Мари Бердалға үйленді. Олардың төрт баласы болды: Олаф, Элла, Карл және Пол. Олардың ұлы Карл Фритъёф Рольваг Миннесота штатының 31-ші губернаторы қызметін атқарды. Оле Рольваг 1931 жылғы 5 қарашада Миннесота штатының Нортфилд қаласында қайтыс болды.
Әдеби стиль және тақырыптар
Оле Рøлваг норвег тілінде жазған, бірақ оның романдары ерекше американдық рух пен тақырыпқа ие. Рøлвагқа норвег тілінде жазған бұрынғы американдық жазушылардың ықпалы зор болды, олар көптеген норвег иммигранттарының пионерлік өмірін адал суреттеген. Оған Ханс Андерсен Фосс пен Пир Стромме есімді жазушылардың әсері күшті болды, олардың екеуі де фермерлердің өмірінің шынайы жайттарын көрсететін романдар жазды. Норвегиялық автор Йохан Бойердің 1925 жылы жарық көрген «Эмигранттар» романы да осы тақырыптарды қамтиды. Рøлваг өз кезегінде болашақ скандинавиялық жазушыларға да зор ықпал етті. Рøлваг Санкт-Олаф колледжіне көптеген дарынды жас норвегиялық-американдықтарды тартты, соның ішінде Эйнар Хауген де болды. Одан ондаған жылдар өткен соң жазылған Вильгельм Мобергтің романдары швед-американдық иммигранттардың өмірін бейнелейді.
Жердегі алыптар
Ролвагтың авторлық еңбегі мен ғылыми зерттеулері 1870 жылдардағы Дакота далаларындағы пионерлердің өміріне арналған. Оның ең танымал кітабы – «Жердегі алыптар» (норв. I de dage), үш кітаптан тұратын циклдің бір бөлігі. Онда норвегиялық пионер отбасының Дакота аймағының жерімен және табиғат күштерімен күресінің тарихы баяндалады, олар Америкада жаңа өмір құруға тырысады. Бұл кітап Ролвагтың жеке тәжірибесіне, сондай-ақ оның әйелінің отбасының иммигрант шаруалар ретіндегі өміріне негізделген. Роман Орта Батыстағы норвегиялық пионерлердің өмірі мен сынақтарын шынайы бейнелейді, олардың табиғат элементтерімен күресіне ерекше назар аударады. Кітапта жалғыздық, отбасыдан айырылу, туған жерге сағыну және жаңа мәдениетке бейімделудің қиындықтары да көрсетілген. Кітап норвег тілінде жазылып, кейін ағылшыл тіліне аударылған. Бұл кітап американдық роман сияқты оқылады, бірақ ол Ескі әлем әдеби дәстүрінен бастау алады. Онда Пер Ханса мен оның әйелі Берет арасындағы қарама-қайшылық айқын көрінеді. Пер – желмен шашыраған далаларда болашақты көретін, табиғи пионер. Ал Берет өз отанының салтын сағынып, оның жүрегінде жалғыздық Америка шекарасындағы өмірдің терең шындығын сезінеді. «Жердегі алыптар» Дуглас Мур мен Арнольд Сандгаардтың операсының негізі болды, ол 1951 жылы Музыка саласындағы Пулитцер сыйлығын жеңіп алды.
Құрмет пен марапаттар
1926 жылы Хакон VII патшасы Ролвагты Қасиетті Олав орденінің рыцары етіп тағайындады. Сонымен қатар, Сент-Олаф колледжі Ролвагтың құрметіне "Оле Э. Рольваг көркем әдебиет сыйлығын" жаңадан құрды, бұл сыйлық "Сент-Олафтың ең көрнекті жазушысы Оле Рольвагты еске алады".
Ескерткіштер
Миннесота штатының Нортфилд қаласындағы О. Э. Рольваг үйі Ұлттық тарихи ескерткіш тізіміне енген. Сент-Олаф колледжіндегі Рольваг еске алу кітапханасы О. Э. Рольвагтың құрметіне аталған. Бердаль–Рøлваг үйі, онда Рøлваг "Жердегі алыптар" романын жазған, Оңтүстік Дакота штатының Сиу-Фолс қаласындағы Августана университетінің мұражай паркінде орналасқан. Оле Рольваг жинағы Сент-Олаф колледжінің Норвегиялық-американдық тарихи қауымдастығының мұрағатында сақталады.