Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Даниялық тіл білімі мен филология ғалымы Расмус Кристиан Раск (; туған аты Расмус Кристиан Нильсен Раш;
Danish linguist and philologist
Rasmus Kristian Rask (; born Rasmus Christian Nielsen Rasch;
Ерте өмір
Раск Нильс Хансен Раш және Бирт Расмусдаттер отбасында Данияның Фюн аралындағы Оденсе маңындағы Брендекильде ауылында дүниеге келді. Оның әкесі шағын шаруа және тігінші, жақсы оқыған және үлкен кітаптар жинағы болған. Бала кезінде Расктың оқу қабілеті байқалды, ал 1801 жылы он үш жасында оны Оденседегі латын мектебіне жіберді, ол қазір Оденсе Катедральдік мектебі деп аталады. Латын мектебіндегі достарының бірі Нильс Маттиас Петерсен (1791–1862), Копенгаген университетінде скандинав тілдерінің алғашқы профессоры болған, кейіннен "Оның бойының кішкентай болуы, жанды көздері, оның жылдам қимылдауы және үстелдер мен орындықтардың үстінен секіруі, оның ерекше білімі, тіпті шаруа киімдері, оның сыныптастарының назарын аударды" деп еске алды. Латын мектебінде Расктың көне норвеж тілі мен исланд тілі мен әдебиетіне деген қызығушылығы оянды. Оның мұғалімі Джохум Э. Сухр оған Снорри Стурлусонның "Хеймскрингла" атты исланд тіліндегі түпнұсқасын берді, ал ректор Людвиг Хейберг оған сол шығарманың жаңа аудармасын оқудағы жақсы нәтижелері үшін сыйлық ретінде тапсырды. Түпнұсқаны аудармамен салыстыра отырып, ол исланд тіліндегі сөздерді дания, швед, неміс, голланд және ағылшын тілдеріндегі туыс сөздермен салыстыра отырып, исланд тілінің сөздігін жасады. Дания және латын тілінен басқа, Раск Оденседе грек, еврей, француз және неміс тілдерін оқыды. Орфографияға деген қызығушылық Раскты дания тілінің айтылуына жақын орфографиялық жүйе жасауға итермеледі, және осы кезде ол өзінің тегінің жазылуын "Раш" -тан "Раск" деп өзгертті.
Rask was born to Niels Hansen Rasch and Birthe Rasmusdatter in the village of Brændekilde near Odense on the Danish island of Funen. His father, a smallholder and tailor, was well read and had a decently sized book collection. As a child, Rask's scholastic abilities became apparent, and, in 1801, at the age of thirteen, he was sent to the Latin school in Odense, now known as the Odense Katedralskole. One of his friends from Latin school, Niels Matthias Petersen (1791–1862), who went on to be the first professor of Nordic languages at the University of Copenhagen, later remarked that "His short stature, his lively eyes, the ease with which he moved and jumped over tables and benches, his unusual knowledge, and even his quaint peasant dress, attracted the attention of his fellow students". At the Latin school, Rask's interest in Old Norse and Icelandic language and literature was awakened. His teacher, Jochum E. Suhr, loaned him a copy of Snorri Sturluson's Heimskringla in Icelandic, and the rector, Ludvig Heiberg, gave him a new translation of the same work as a prize for his diligence. By comparing the original work and the translation, he was able to make an Icelandic vocabulary, cross referencing the Icelandic words with cognates in Danish, Swedish, German, Dutch and English. In addition to Danish and Latin, Rask studied Greek, Hebrew, French and German at Odense. An interest in orthography also led Rask to develop his own spelling system for Danish that more closely resembled its pronunciation, and it was at this time that he changed the spelling of his last name from "Rasch" to "Rask".
Университет жылдары
1808 жылы Раск Копенгаген университетінде оқуын жалғастыру үшін Копенгагенге сапар шекті, онда ол Регенсен жатақханасында тұрды. Дінге аса құлшынбаған, тіпті күмәндарын білдіргенімен, ол теология факультетіне жазылды, бірақ іс жүзінде тек өзі таңдаған тілдердің грамматикасын зерттеді. 1812 жылға қарай ол саам, швед, фаре, ағылшын, голланд, гот, көне ағылшын және португал тілдерін жүйелі түрде оқыды, сондай-ақ неміс, француз, испан, итальян, грек, латын, орыс, поляк және чех тілдерін зерттей бастады, бірақ исланд тілі оның басты қызығушылығын сақтап қалды. 1809 жылы ол өзінің алғашқы кітабын – «Исланд тіліне кіріспе» деп атады және оны 1811 жылы дания тілінде жариялады. Бұл сол саланың алдыңғы ғалымдары жинаған баспа және қолжазба материалдарына негізделген оқу-әдістемелік грамматика еді. Ханс Фреде Нильсеннің сөзіне сүйенсек, бұл тақырып бойынша бұрын жарияланған еңбектердің бәрін басып өтті. Ол Бомбейден Үндістан арқылы Шри-Ланкаға (сол кезде Цейлон деп аталған) 1822 жылы жетті. Содан кейін ол (ағылшын тілінде) «Еуропалық әріптермен үнді тілдерінің дыбыстарын берудің ең жақсы әдісі туралы диссертация» жазды.
In 1808, Rask traveled to Copenhagen to continue his studies at the University of Copenhagen, where he stayed in the Regensen dormitory. Although he was not particularly religious and even had expressed serious doubts, he signed up as a student of theology, although in practice he simply studied the grammar of various languages of his own choosing. By 1812, he had systematically studied Sami, Swedish, Faroese, English, Dutch, Gothic, Old English and Portuguese, and had started studies of German, French, Spanish, Italian, Greek, Latin, Russian, Polish and Czech, although Icelandic continued to be his main interest. In 1809, he finished his first book, Introduction to the Icelandic or Old Norse Language, which he published in Danish in 1811. It was a didactic grammar based on printed and manuscript materials accumulated by his predecessors in the same field of research. According to Hans Frede Nielsen, it exceeded anything previously published on the topic. From Bombay, he traveled through India to Sri Lanka (then called Ceylon), arriving in 1822. Soon afterwards, he wrote (in English) "A Dissertation respecting the best Method of expressing the Sounds of the Indian Languages in European Characters".
Данияға оралу
Раск 1823 жылы мамыр айында Копенгагенге оралды, Копенгаген кітапханалары үшін парсы, зенд, пали және сингала тілдерінде көптеген қолжазбалар әкелді. 1825 жылы ол әдебиет тарихы профессоры болып тағайындалды, ал 1829 жылы Копенгаген университетінің кітапханашысы қызметіне бекітілді. 1831 жылы, қайтыс болғаннан бір жыл бұрын, ол Копенгаген университетінде шығыс тілдері профессоры болып тағайындалды.
Rask returned to Copenhagen in May 1823, bringing a considerable number of manuscripts in Persian, Zend, Pali and Sinhala for Copenhagen libraries. In 1825, he was appointed a professor of literary history, and in 1829, and as a librarian at the University of Copenhagen. In 1831, just a year before his death, he was appointed professor of Eastern languages at the University of Copenhagen.
Жетістіктер
Раск ежелгі Солтүстік және Батыс және Шығыс герман тілдерінің, сондай-ақ литва, славян, грек және латын тілдерімен байланысын алғаш рет көрсетті. Ол ескі үнді-еуропа тілдерінен герман тілдеріне өту кезінде дауыссыз дыбыстардың өзгеруіне қатысты, кейін "Гримм заңы" деп аталатын алғашқы жұмыс нұсқасын жасады, бірақ ол тек герман және грек тілдерін салыстырды, себебі сол кезде санскрит оған белгісіз болды. 1822 жылға қарай ол жиырма бес тіл мен диалектті білген, ал одан да екі есе көпті зерттеген деп есептеледі. Оның көптеген филологиялық қолжазбалары Копенгагендегі Корольдік Дания кітапханасына тапсырылды. Расктың ағылшын-саксон, дания және исландия грамматикалары Бенджамин Торп, Торлейфур Репп және Джордж Уэбб Дасенттің ағылшын тіліндегі басылымдарында жарық көрді. Раск көптеген кейінгі тіл білімі мамандарына әсер етті, әсіресе Карл Вернер салыстырмалы және тарихи тіл білімі саласындағы зерттеулерін жалғастырды.
Rask was the first to show the relationship between the ancient Northern and the Western and Eastern Germanic languages, as well as to show their relationship with the Lithuanian, Slavonic, Greek and Latin languages. He formulated the first working version of what would later be known as "Grimm's Law" for the transmutation of consonants in the transition from the old Indo European languages to Germanic, although he only compared Germanic and Greek, as Sanskrit was unknown to him at the time. By 1822, he knew twenty five languages and dialects, and he is believed to have studied twice as many. His numerous philological manuscripts were transferred to the Royal Danish Library at Copenhagen. Rask's Anglo Saxon, Danish and Icelandic grammars were published in English editions by Benjamin Thorpe, Þorleifur Repp and George Webbe Dasent, respectively. Rask influenced many later linguists, and in particular Karl Verner carried on his inquiries into comparative and historical linguistics.