Жасек Карпиньский: Польшалық ғалымның өмірі мен еңбектері
Jacek Karpiński
Жатек Карпиньский – поляк ғалымы, компьютерлік инженерияның және машиналық оқу алгоритмдерінің пионері. Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысып, ЮНЕСКО сыйлығын алған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польшалық компьютер ғалымы (1927-2010)
Polish computer scientist (1927 2010)
Яцек Карпинский (9 сәуір 1927 – 21 ақпан 2010) – Польшаның компьютерлік инженерия және компьютерлік ғылым саласындағы алғашқы дамушылардың бірі. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Польшаның Ішкі әскерінің Зоська батальонында әскер қызметін өтеді және бірнеше рет Батылдық орденімен марапатталды. Ол Кутшера операциясына (барлау) және Варшава көтерілісіне қатысты, онда ол ауыр жарақат алды. Кейіннен ол алғашқы машиналық оқыту алгоритмдерінің бірін және таңбаларды және кескіндерді тану техникаларын жасады. 1960 жылы ЮНЕСКО сыйлығын алғаннан кейін ол бірнеше жыл бойы АҚШ-тың академиялық орталықтарын, соның ішінде МТИ, Гарвард, Калтех және тағы да басқаларын аралап жүрді. 1971 жылы ол алғашқы мини-компьютерлердің бірі – K 202-ні жобалады. Сол кездегі Comecon мүшесі болған Польша Халық Республикасының компьютерді дамыту саясатының салдарынан K 202 жаппай өндірілген жоқ. Кейіннен Карпинский шошқа шаруашылығымен айналысатын фермер болды және 1981 жылы паспорт алғаннан кейін Швейцарияға эмиграциялады. Сонымен қатар, ол 1960-шы жылдардың басында Польша Ғылым академиясының Жасанды интеллект зертханасын құрды.
Jacek Karpiński (9 April 1927 21 February 2010) was a Polish pioneer in computer engineering and computer science. During World War II, he was a soldier in the Batalion Zośka of the Polish Home Army, and was awarded multiple times with a Cross of Valour. He took part in Operation Kutschera (intelligence) and the Warsaw Uprising, where he was heavily wounded. Later, he became a developer of one of the first machine learning algorithms, techniques for character and image recognition. After receiving a UNESCO award in 1960, he travelled for several years around the academic centres in the United States, including MIT, Harvard, Caltech, and many others. In 1971, he designed one of the first minicomputers, the K 202. Because of the policy on computer development in the People's Republic of Poland, belonging to the Comecon that time, the K 202 was never mass produced. Karpiński later became a pig farmer, and in 1981, after receiving a passport, emigrated to Switzerland. He also founded the Laboratory for Artificial Intelligence of the Polish Academy of Sciences in the early 1960s.
Отбасы және балалық шағы
Яцек Карпинский 1927 жылғы 9 сәуірде Италияның Турин қаласында поляк зиялылары мен альпинистер отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Адам "Акар" Карпинский – танымал авиациялық инженер (поляктар жасаған SL 1 Акар планерін құрастыруға бірлесіп қатысқан) және инновациялық альпинистік жабдықтар (құрақ, "Акар Рамада" тікпесі) жобаларымен көзге түскен өнертапқыш. Оның анасы Ванда Чарнокка Карпинская – Варшава дене шынықтыру университетінің деканы болған, беделді дәрігер. Екеуі де Татра тауларында қысқы альпинизмді дамытушылардың бірі болды (Бановка, Новый Вирх, Лодовый Шчайт және тағы да басқаларына жасалған алғашқы сәтті қысқы шабуылдар). Адам Карпинский Анд тауларына жасалған поляк экспедициясының құрамында болды, ол Мерседарио шыңына (6720 м) алғашқы болып шықты. Карпинскийдің өзі Монбланның жанындағы Валло қыстағында тууы тиіс еді, бірақ ауа райының нашарлығына байланысты ата-анасы Туринге қайта оралуға мәжбүр болды, сол жерде олардың тұңғыш баласы дүниеге келді. Карпинскийдің Марэк есімді кіші інісі болды, ол да электротехник болды. 1934 жылы отбасы Белая Подляскадан Варшаваға көшіп келді, онда Ванда Варшава физикалық университетінде жұмыс істеді, ал Адам PZL (Польша авиациялық зауыты) жұмысына орналасты. Карпинскийдің әкесі 1939 жылдың қыркүйегінде Гималайдағы Нанда Девиге жасалған экспедиция кезінде қаза тапты. Басты шыңға шабуыл жасау сәтсіз аяқталғаннан кейін, Стефан Бернадзикевичпен бірге жақын орналасқан Тирсулиге (7039 м) көтерілуге шешім қабылдады, сол жерде екеуі де қар көшкінінің құрбаны болды.
Jacek Karpiński was born on 9 April 1927 in Turin, Italy into a family of Polish intellectuals and alpinists. His father, Adam 'Akar' Karpiński, was a prominent aeronautic engineer (who co constructed the SL 1 Akar, the first glider constructed entirely by the Poles) and inventor, credited with projects of innovative climbing equipment (crampons, 'Akar Ramada' tent). His mother, Wanda Czarnocka Karpińska, was a respected physician who went on to become Dean of the University of Physical Education in Warsaw. Both were pioneers of winter mountaineering in the Tatra Mountains (first successful winter attacks on Banówka, Nowy Wierch, Lodowy Szczyt and others). Adam Karpiński was also a member of a Polish expedition into the Andes, which was the first to climb the peak Mercedario (6720 m.). Karpiński himself was due to be born in the Vallot winter hut near Mont Blanc, but due to the extreme weather conditions, his parents had to retreat to Turin, where their first child was born. Karpiński had one younger brother, Marek, who also became an electrical engineer. The family moved from Biała Podlaska to Warsaw in 1934, where Wanda took a job at Physical University of Warsaw and Adam worked in PZL (Polish Aviation Works). Karpiński's father died in September 1939 during an expedition to Nanda Devi in the Himalayas. After an unsuccessful attack on the summit, along with Stefan Bernadzikiewicz, he decided to climb the nearby Tirsuli (7039m), where both were killed by an avalanche.
Соғыс уақыты
Карпинскийдің өмірін әкесінің қазасы ғана емес, Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы да өзгертіп жіберді. Жасы кішкентай болғанына қарамастан (сол кезде он төрт жаста болған), өзін он жетіге толғандай көрсетіп, ол Польшаның жасырын әскери скауттар ұйымы – Gray Ranks-ке қосыла алды, онда Grupy Szturmowe (Шабуыл тобы) құрамында қызмет етті. 1943 жылдың басында, жер астындағы саботаж операциясы үшін үйде жасалған бомбалармен жұмыс істеген кезде, біреуі үйінің жертөлесінде кенеттен жарылып, ауыр жарақат алды. Ол екі көзінің көру қабілетін жоғалтты және қолының кесілу қаупі туды. Анасының араласуымен және оның әріптес дәрігерлердің көмегімен көзі толыққандай қалпына келді, қолы сақталды, бірақ оны толық бақылауға ала алмады. Сауыққаннан кейін Карпинский Отандық армиядағы қызметін жалғастырды. Анасы Ванда мен ағасы Марек, екеуі де қарсылық қозғалысына белсенді қатысқан, отбасының Обсерваторов көшесіндегі үйінде жасырын қарсылық бекетін құрды. Бұл орын Юлиус "Лауданский" Дечковскийдің бөлімшесіне қарасты болды және жасырын оқ ату полигоны болды. Сонымен қатар, бұл жерде Отандық армияның Ақпараттық бөлімінде жұмыс істейтін офицер Станислав Миедза Томашевский жасырынған. Карпинский көптеген далалық операцияларға қатысты, оның ішінде Сечихи операциясына (Akcja pod Sieczychami) солдат ретінде, ал Кутшера операциясына Вислав Краевскийдің жетекшілігімен барлау тобының құрамында қатысты. Ішкі әскердің Зошка батальоны құрылғаннан кейін Карпинский оған тіркеліп, ақын Кшиштоф Камил Бачинскиймен дос болып, екеуі де кіші бөлімшелердің командирлері болды. Карпинский Варшава көтерілісіне де қатысты. Ұрыстың бірінші күні, қарусыз 30 шамасындағы сарбазбен бірге Козыкова көшесіндегі аурухана ғимаратында қамауға түсті, себебі қару-жарақ көлігі қателікпен басқа жерге жіберілген. Бөлімшені эвакуациялау кезінде Карпинскийдің тобы қатты оққа түсті, нәтижесінде эвакуацияланғандардың көпшілігі қаза тапты. Карпинскийдің өзіне 9 мм калибрлі тапаншадан оқ тиді, оқ оның омыртқасына кіріп қалды, бірақ ол аман қалды. Келесі күні аурухананың медбикелері оны тауып, емдеді, бірақ ол сал болып қалды. Көтеріліс күйрегеннен кейін ауруханадан босатылып, Прушковтағы отбасына қосылды, бірақ тұра да, жүре де алмады. Отбасы Краков пен Закопане арқылы Татра тауларындағы Мурзашихле деген шағын ауылға көшіп, соғыс аяқталғанға дейін сол жерде тұрды. Соғыс барысында Карпинский үш рет Батырлық орденімен марапатталды.
Karpiński's life was changed not only by his father's death but by the outbreak of World War II. Despite his young age (fourteen at the time), by pretending to be seventeen, he managed to join the Gray Ranks, a Polish underground paramilitary boy scouts organization, where he served in Grupy Szturmowe (Assault Groups). In early 1943, he was severely injured while working on homemade bombs for an underground sabotage operation when one of them accidentally exploded in the basement of his house. He lost sight in both eyes and faced the serious threat of hand amputation. After his mother's intervention and the help of her fellow physicians, his eyes recovered fully and the hand was saved, but he never regained total control over it. After the recovery, Karpiński resumed his activities in the Home Army. With the help of his mother, Wanda, and brother, Marek, who both also actively participated in the resistance effort, the family established a secret resistance outpost in their family home on Obserwatorów Street. The place was an outpost for Juliusz "Laudański" Deczkowski's unit and contained a clandestine shooting range. It was also a hideout for Stanisław Miedza Tomaszewski, a Home Army officer working for its Informational Department. Karpiński participated in numerous field operations, including Sieczychy Operation (Akcja pod Sieczychami), as a soldier, and Operation Kutschera, as a part of recon under Wiesław Krajewski. After the formation of the Home Army's Zośka battalion, Karpiński enrolled, where he befriended poet Krzysztof Kamil Baczyński, both being commanders of smaller sub units. Karpiński also participated in the Warsaw Uprising. On the first day of fighting, he was trapped weaponless with around 30 other soldiers in a hospital building on Koszykowa street after the weaponry supply had been mistakenly directed somewhere else. While evacuating the unit, Karpiński's group was caught under heavy fire, which resulted in most of the evacuees dead. Karpiński himself was shot with a 9mm caliber gun a bullet was stuck in his backbone but he survived. Found next day by the hospital's nurses, he received treatment but remained paralyzed. Released from hospital after the Uprising's collapse, he rejoined his family in Pruszków but remained unable to stand or walk. The family moved through Kraków and Zakopane to a small village of Murzasichle in the Tatras, where they remained through the rest of the war. During the course of the war, Karpiński was awarded the Cross of Valour three times.
Соғыстан кейінгі
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Карпинскийдің отбасы Радомскоға көшіп келді, және ол жергілікті орта мектепке баруға кірісті. Ол қайтадан жүруді үйренуге мәжбүр болды, және оны ағасы мен Йозеф Литинскиймен бірге таулардағы саяхаттар кезінде жасады. Ол бір жылдың ішінде орта мектептің барлық оқу бағдарламасын аяқтап, бакалавриатты үздік нәтижемен тапсырды. Содан кейін Карпинский Лодзь қаласына көшіп, жергілікті политехникалық институтының электромеханикалық факультетінде университет білімін алуды бастады. Екі жылдан кейін ол Варшава технология университетіне ауысты, және 1951 жылы оны бітірді. Карпинский, көптеген бұрынғы Зоська батальонының ардагерлері сияқты, бұрынғы Армия үйінің жоғары офицері Ян "Радослав" Мазуркевичтің шақыруымен коммунистерге өзін ашты, бірақ көптеген адамдардан өзгеше, ол түрмеге қамалмады. Дегенмен, ол бірнеше рет жұмыс орнын ауыстыруға мәжбүр болды, соңында Жераньдегі T 12 электр компоненттер зауытында жұмысқа орналасты. Карпинский Польшадан қашуды жоспарлаған кезде, Балтық теңізі арқылы өтіп, Данияның Борнхольм аралына жету үшін мини-судене жасаумен айналысты. Алайда, Польшадағы жамбас ерігенін көрген соң, ол қалуға шешім қабылдады. 1955 жылы оған Польша Ғылым академиясының Негізгі мәселелер институтында жұмыс ұсынылды, және ол оны қабылдады. Ол Лесшек Филипковскиймен бірге ультрадыбыстық құрылғының прототипін жасаумен жұмыс істеді.
After World War II, Karpiński's family moved to Radomsko, and he started to attend local high school. He was forced to learn how to walk again, which he did during hiking trips in the mountains with his brother and Józef Lityński. He completed the entire high school curriculum in one year and passed the baccalaureate with flying colours. Afterwards, Karpiński moved to Łódź to begin university education at the Faculty of Electro Mechanical Sciences within the local polytechnic. After two years, he moved to Warsaw University of Technology from which he graduated in 1951. Karpiński, just as many other former Zośka battalion veterans, influenced by former Home Army high officer Jan "Radosław" Mazurkiewicz's call, revealed himself to the Communists, but unlike many, he was spared imprisonment. Nevertheless, he was forced to change workplace several times, eventually receiving a work warrant for T 12 factory of electrical components in Żerań. During the time Karpiński was planning to flee Poland, he even worked on designing a mini submarine in which he would be able to cross the Baltic Sea and reach the Danish island of Bornholm. However, after the first sights of the Polish thaw, he decided to stay. In 1955 he was offered a job at the Polish Academy of Sciences' Institute of Basic Problems, which he accepted. There he worked under Leszek Filipkowski on the design of the prototype ultrasonography device.
ААА
Оның алғашқы тәуелсіз жобасы – ААХ – гармониканы талдаушы аналитикалық құрылғы болды. Карпинскиден ұзақ жылдан бергі досы, Мемлекеттік гидрология және метеорология институтының қызметкері Йозеф Литинский, оны Радомскодағы бірге оқыған кезінен таныс болатын, Фурье интегралдарын есептеуге көмектесетін құрылғы жасауды сұрады. Институт бұл құрылғының ұзақ мерзімді ауа райын болжаудың тиімділігін арттыруға көмектесетініне үміттенді. Карпински бес адамнан тұратын команда жинап, 1957 жылы вакуумдық түтіктерге негізделген компьютер құрастырды. Машина екі жыл бойы пайдаланылды, содан кейін жаңсақ қателік салдарынан қирады. Карпински өзі ААХ болжамның дәлдігін 10%-ға арттырғанын айтты, бұл баға ешкіммен дауланбады. Инженерлік топтың құрамында Карпинскидің інісі Марек болды, ол 1957 жылы Татра тауларындағы альпинизм экспедициясы кезінде қайғылы қаза тапқанға дейін онымен сәтті жұмыс істеді.
His first independent project was the AAH — Analytical Analyzer of Harmonics. Karpiński was asked by a long time friend, Józef Lityński, an employee of the State Institute of Hydrology and Meteorology, whom he had known from his time in Radomsko, to build a device to help calculate Fourier integrals. The Institute hoped the device could help improve the effectiveness of long term weather forecasts. Karpiński gathered a team of five people and constructed a computer based on vacuum tubes in 1957. The machine had been used for two years when it was accidentally destroyed. Karpiński himself claimed AAH raised the precision of forecasts by 10%, an estimate which has not been contested. A part of the engineering team was Karpiński's brother Marek, who worked with him successfully until his tragic death in 1957 during a climbing expedition in the Tatras.
AKAT-1
Карпинскийдің мансабындағы ең маңызды жетістігі – 1959 жылы инженер Януш Томазевскиймен бірлесіп AKAT 1 құрылысын салу болды. AKAT 1 – транзисторларға негізделген әлемдегі алғашқы дифференциалдық теңдеулерді шешуге арналған құрылғы. Карпинский бұл құрылғыны Польша Ғылым академиясының Автоматика институтында жұмыс істеген кезінде жасады, ол AAH жобасының табысынан кейін осы институтқа орналасты. AKAT 1-дің мақсаты – жылу алмасуы немесе амортизатор механикасы сияқты күрделі динамикалық процестерді модельдеу болды. Құрылғының жаңашылдығы компьютерлік ғылым тарихшылары тарапынан мойындалды, мысалы, Мачей Сысло Карпинскийтің бұл жұмысы басқа ұқсас құрылғылардан бұрын жасалғанын атап көрсетті. Құрылыстың эстетикалық тұрғыдан да жоғары бағаланғаны жайлы айтуға болады – Польшаның белгілі суретшілері Эмиль Цьешлар, Ольгиерд Рутковский, Станислав Сиемк және Анджей Вроблевский жасаған панель болашақ трендтерді болжайтын барлық функцияларды үйлесімді және тартымды формада біріктірген деп есептелді. Қазіргі таңда бұл машина Варшавадағы Технология мұражайында сақталуда және көруге болады.
The breakthrough achievement of Karpiński's career was the construction of AKAT 1 in 1959 in co operation with engineer Janusz Tomaszewski. AKAT 1 was a pioneering work the world's first differential equations analyzer based on transistors. Karpiński built the device during his spell at the Polish Academy of Science's Institute of Automatics, where he found employment after the success of AAH. The aim of AKAT 1 was to simulate various complex dynamic processes like heat transfer or a shock absorber's mechanics. The innovativeness of the device was acknowledged by historians of computer science e. g. Maciej Sysło claims it has to be conceded that Karpiński's effort preceded any other similar device. The construction was also lauded for its aesthetical merits the panel designed by leading Polish artists Emil Cieślar, Olgierd Rutkowski, Stanisław Siemek and Andrzej Wróblewski had been considered to 'innovatively merge all functions in a congruent and attractive form that anticipated the future trends'. Currently, the machine can be seen in the Museum of Technology in Warsaw.
АҚШ-тағы ЮНЕСКО стипендиясы
АКАТ 1-нің табысы Карпинскиді Польшаның 1960 жылы жас инженерлер үшін ЮНЕСКО-ның бүкіл әлемдік сыйлығына кандидат ретінде ұсынуға мүмкіндік берді. Карпинскийдің жұмысы ЮНЕСКО халықаралық комитетімен 200-ге жуық үміткерлердің ішінде бағаланды және ол алты лауреаттың бірі атанды. Сыйлық ретінде оған АҚШ-қа жарты жылдық стипендиямен барып, елдің маңызды технологиялық орталықтарын аралауға рұқсат берілді. Стипендиясы бір жылға дейін ұзартылып, Карпинский жиырмаға жуық университет пен зертхананы, соның ішінде Гарвардтағы Есептеу зертханасын, Калтех, UCLA және Лос-Аламос Ұлттық зертханасын табалдырығынан аттады. Ол сол кездегі көрнекті компьютер ғалымдарымен, Джон Эккерт, Клод Шеннон және Эдвард Ф. Мур сияқты мамандармен кездесті. АҚШ-та қалып, жұмысын осы елге көшіру туралы көптеген ұсыныстар түскеніне қарамастан, Карпинский Польшаға оралуға шешім қабылдады. Кейіннен Карпинскийдің АҚШ-қа барудан бұрын және онда болып тұрғанда Польша барлау қызметімен бірлесіп мәліметтер жинағаны белгілі болды, бұл оның айналасында пікір таластарын тудырды. Коммунизм құлағаннан кейін осы мәселе бойынша сұхбат берген Карпинский бұл жайтқа қатысты пікір білдіруден тартынды, бірақ капитан Зигмунт Гочпен жасалған келісімнің американдық мекемелердің техникалық прогресі туралы баяндаумен ғана шектелгенін айтты.
The success of AKAT 1 enabled Karpiński to be put forward by Poland as its candidate for the UNESCO worldwide award for young engineers in 1960. Karpiński's work was evaluated with around 200 other contestants by an UNESCO international committee, and he turned out to be among the six laureates. As a reward, he was allowed to go on a half year scholarship in the United States to visit major technological centres in the country. During the scholarship, which has been eventually extended to a full year, Karpiński managed to visit around twenty universities and laboratories, among them Computation Laboratory at Harvard, Caltech, UCLA and Los Alamos National Laboratory. During his stay he met with a number of leading computer scientists of the time including John Eckert, Claude Shannon and Edward F. Moore. Despite the numerous offers to stay in the United States and move his work there, Karpiński decided to come back to Poland. Later, it emerged that before and during his stay in the United States, Karpiński cooperatated with Polish intelligence to collect data, which sparked controversies around his person. Karpiński himself, interviewed on the matter after the fall of communism, was reluctant to comment the matter, but insisted the agreement with intelligence officer cpt. Zygmunt Goć was limited to reporting on the state of technical progress of American facilities.
Перцептрон
АҚШ-тан оралғаннан кейін көп ұзамай, Карпинский американдық тәжірибесінен шабыттандырылып, жаңа идеяларын өз елінде іске асыруға бел буды. Ол Автоматика институтының директоры Стефан Венгринді Франк Розенблаттың идеялары негізінде құрылған, нысандар мен пішіндерді тану және ажыратуды үйрене алатын перцептрон құрастыруға көндірді. Бұл идея сәтті жүзеге асырылды, және 1964 жылы жасалған Польша перцептроны әлемдегі алғашқылардың бірі болды, сондай-ақ коммунистік блоктағы тұңғыш құрылғы ретінде танылды.
Shortly after his return from the US, Karpiński, inspired by his American experience, decided to implement some of his newest ideas at home. He convinced the director of the Institute of Automatics Stefan Węgrzyn to build a perceptron a device built according to Frank Rosenblatt's ideas, able to learn how to discern and recognize objects and shapes. The idea was successfully realized, and the Polish perceptron was completed in 1964, being one of the first of such in the world and the first known in the Communist bloc.
KAR-65
Перцептрон аяқталғаннан кейін көп ұзамай Карпинский Венгринмен келіспей қалды, бұл оны Автоматика институтынан кетуге мәжбүр етті. Ол Польша Ғылым академиясының Физика институтына көшті. Пневскийдің тобы Глазердің көпіршіктік камераларынан алынған CERN суреттеріндегі деректерді, соқтығысқан электрондар мен нейтрондардың іздерін талдаумен айналысты. Институт деректердің көптігімен күресіп, деректерді өңдеуді жылдамдату механизмін іздеді. 1965 жылы Пневскийдің өтініші бойынша Карпинский сканерді жасады, ал оның табысынан кейін сканерленген деректерді есептейтін математикалық машинаны жасауға кірісті. Жаңа құрылған жеті адамнан тұратын команданың көмегімен, соның ішінде ұзақ жылдар бойы ынтымақтас болған Тадеуш Купневский мен Тереза Пайковская, Карпинский машинаны 1968 жылы аяқтады, ол үш жылдық жұмыстан кейін KAR 65 деп аталды. Қаржылық шектеулерге байланысты KAR 65 поляк германий транзисторлары TG 40 және DOG 61 диодтарын пайдаланып жасалды, бұл оларды батыс үлгілерінен әлдеқайда баяу етті. KAR 65 асинхронды болды және Карпинский жасаған арнайы операциялық жүйені қолданды. Компьютер секундына 100 мың операцияны орындай алды, бұл оны сол кездегі ең жылдам поляк компьютері етті. Компьютер екі бөліктен тұрды, олардың әрқайсысы 1,7м x 1,4м x 0,4м өлшемдес болды, бірақ ол кездегі Польшаның жетекші компьютерлеріне қарағанда әлдеқайда кішкентай болды. Компьютердің интерфейсін бұрын AKAT 1 жобасында жұмыс істеген суретші Станислав Томашевский жасады. Құрылыстың жалпы құны 6 миллион злотыйға бағаланды. Тек бір машина жасалып, Физика институтында 20 жыл бойы жұмыс істеді. Қазіргі уақытта ол Варшавадағы Технология мұражайында сақталады. Компьютер технологиялық жетістікке жеткенімен, бәсекелес компьютер өндірушілерінің (әсіресе Odra мейнфреймдерін шығаратын Elwro) қысымынан туындаған жағдайларға байланысты, KAR 65 туралы көптеген хабарламалар цензураланды. Карпинскийдің 1969 жылғы Польша Информатикалық конференциясындағы мақаласы басылуына тыйым салынды. Сол жылы Maszyny Matematyczne журналындағы KAR 65 туралы мақаласы да тоқтатылды. Осы тақырыпта жазған танымал журналистер Стефан Братковский мен Александр Боченскийдің мақалалары да осындай тағдырға ұшырады. Телевизиялық бағдарламаға берген сұхбаты алдында Карпинский компьютер туралы сөйлеуге ресми түрде тыйым салынды. Ол бұл мәселе бойынша Ғылым және технология комитетінің төрағасы Яцек Качмарекке шағымданды (28.04.1970), бірақ қолдау алмады.
Soon after the completion of the perceptron, Karpiński fell out with Węgrzyn, which forced him to leave the Institute of Automatics. He moved to the Polish Academy of Sciences' Institute of Physics led by Jerzy Pniewski. Pniewski's team worked on the analysis of data from CERN pictures from Glaser bubble chambers, traces of colliding electrons and neutrons. The Institute struggled with the amount of data and was looking for a mechanism to speed up the processing of data. In 1965, on Pniewski's request Karpiński designed a scanner, and after its success, began work on the mathematical machine that could compute the scanned data. With the help of newly formed team of seven people including later long time cooperators Tadeusz Kupniewski and Teresa Pajkowska, Karpiński finished the machine in 1968, dubbed KAR 65, after three years of work. Due to financial constraints, KAR 65 was built using Polish germane transistors TG 40 and DOG 61 diodes, considerably slower than their western counterparts. KAR 65 was asynchronic and used a dedicated operation system, designed by Karpiński. The computer could perform 100 thousand operations per second, which made it the fastest Polish computer at the time. The computer consisted of two parts, both measuring 1,7m x 1,4m x 0,4m, but was still considerably smaller than the leading Polish computers of the time, Odra mainframes. The computer's interface was designed by the artist Stanisław Tomaszewski, who had also worked on the AKAT 1. The total cost of construction was estimated to be 6 million zlotys. Only one machine was built and it continued to work in the Institute of Physics for 20 years. It currently resides in the Museum of Technology in Warsaw. Even though the computer was a technological success, most likely due to the pressure of competing computer manufacturers (chiefly Elwro, producer of Odra mainframes), many reports on KAR 65s were halted by the censorship. Karpiński had his 1969 paper from Polish Informatical Conference in Zakopane blocked from printing. His article on KAR 65 in Maszyny Matematyczne from the same year was blocked, as well. A similar fate befell the articles on the subject by popular journalists Stefan Bratkowski and Aleksander Bocheński. Before his interview with the TV programme Tele Echo Karpiński received an official ban on talking about the computer. He complained about the matter to the President of the Committee of Science and Technology Jacek Kaczmarek (28.04.1970), but received no backing.
К-202
1970 жылы Карпинский өзінің жаңа идеясын – бастапқы архитектурасы бар шағын компьютерді жасау үшін жеке институтын құруға шешім қабылдады және ол үшін мемлекеттік шенеуніктерден қолдау сұрады. Карпинскийге 1970 жылы Варшава Влохиде Микрокомпьютерлер құрылыс зауытын (Zakład Budowy Mikrokomputerów) құруға рұқсат берілді. Компьютер құрылысының негізі – поляк мемлекеті (Metronex сыртқы сауда кеңсесі) мен британдық жеке серіктестер Data Loop және MB Metals арасындағы бірлескен кәсіпорын келісімінің нәтижесі болды. Келісімді ұйымдастырған Карпинский жобаның инженерлік аспектісіне толық жауапты техникалық директор болып тағайындалды. Бөлшектер мен қаржыны британдық тарап ұсынуы тиіс еді, бірақ құрылыс пен өндіріс процесінің барлығы Польшада жүргізілуі керек еді, бұл Карпинскийтің басты талабы болды. MB Metals және Data Loop компанияларына Польшадан басқа барлық елде компьютерді сату құқығы берілді. Бұған қоса, компаниялар өнімді жарнамалау және таратуға жауапты болды. Карпинский 113 қызметкерден команда құрды, оның ішінде Збигнев Свай, Тереза Пайковска, Анджей Зимкевич және Эльжбета Езерска сияқты бағдарламашылар мен аппараттық инженерлер бар. Жобаның басты мақсаты – кішкентай, қолжетімді (бір данасы шамамен 6,5 мың доллар), өндірісі оңай және сенімді компьютер жасау еді. Карпинский пайдаланушының қажеттіліктеріне сәйкес икемді күрделілігі мен құрастырылуы бар толық жүйені құруға ниеттенді. Екі бастапқы серияда 1300 дана өндіру жоспарланған. Жобаның басты мақсаты коммерциялық болатын, бірақ Карпинский K 202-нің өнеркәсіп, басқару, ғылым және әскери (құрлық және теңіз) салаларында кеңінен қолданылуын қалады. Команда үш жыл жұмыс істеді және 1973 жылы алғашқы прототиптер аяқталды. Нәтижесінде көптеген жағынан инновациялық шағын компьютер пайда болды. K 202 толығымен микрочиптерден құралған, 1971 жылғы Intel 4004 чиптерін пайдаланды. Ол сондай-ақ асинхронды болды және KAR 65 сияқты қалқыма нүктелі бейнелеуді қолданды. Сонымен қатар, K 202 жад сегментациясын беттермен қолданды, бұл мини-компьютерлер арасында алғашқы болды. Бұған қоса, ол секундына миллионға жуық операция орындады. Бұл екі фактор K 202-ні оның ең қауіпті бәсекелестерінен – DEC-тің PDP 11 және CTL-дің Modular One-нан жылдам етті. Компьютер кішкентай болды, үстелге сыятын, салмағы 35 килограммды құрады. Ол сондай-ақ соққыға, суға және температураға төзімді болды. K 202 авторлық операциялық жүйе SOK және арнайы ASSK бағдарламалау тілін қолданды, сонымен қатар ALGOL 60, FORTRAN IV, BASIC және басқаларын қолдады. Маңызды ерекшелік – жүйенің архитектуралық құрамының жоғары деңгейіне мүмкіндік беретін бір уақытта 64 құрылғыға қол жеткізу мүмкіндігі. Компьютердің техникалық жағынан жоғары деңгейде болғанына қарамастан, ол жаппай өндіріске шығарылмады. Тек 30 машина өндірілді және Карпинскийдің командасының жұмыс жағдайы өндірістік емес, зертханалық сипатта болды. Бұл нәтижеге әкелген себептер әлі күнге дейін нақты белгілі емес және тарихи пікірталас нысаны болып табылады. Карпинский өзінің сөзінде, бұл нәтижеге Jerzy Huk, ZPAiAP "Mera" директоры, жергілікті компьютерлік инженерлік гигант және Odra мейнфреймдерін өндіруші монополисттің қасақана әрекеттері себеп болды. Карпинскийдің тағы бір қарсыласы Польша Ғылым академиясының Математикалық машиналар институтының директоры полковник Ришард Кулеза болуы мүмкін. Басқалар, Стефан Братковский мен Мачей Сысло сияқты, шетелдік компанияларға деген жалпы сенімсіздік пен билеуші топтың тәуекелге баруға құштар болмауына назар салды, әсіресе егер жоба коммунистік экономика үшін маңызды шетелдік валютаның көп мөлшерін жұмсауды білдірсе. Карпинскийдің жағдайына саяси ерік-жігердің жетіспеуін түсіндіретін тағы бір мүмкін себеп – Comecon аясында жаңа компьютерлер отбасын құруға бағытталған Riad жобасының пайда болуы. Жоба, әсіресе оның директоры Лавриновтың 1972 жылдың күзінде Варшаваға келгенінен кейін, басымдыққа ие болды. Стефан Братковский K 202 жобасының бүкіл жүйеге бағынышты бөлігі ретінде ғана табысқа жете алатынын айтты, бірақ Карпинский Riad жобасын K 202-ден нашар деп санап, одан бас тартты. Тиісті өндірістік және институционалдық базаның болмауы, сондай-ақ Карпинскийдің жеке қасиеттері – принципиалдылық, жекешілік және әлеуметтік дағдылардың жетіспеуі де себептердің бірі болуы мүмкін. Карпинский жеткілікті саяси қолдау таба алмады, бірақ оған ықпалды Францишек Шлахчич пен Йозеф Тейчма қолдау көрсетті. Ол коммунистік партияға қосылудан бас тартты, бұл сол кездегі Мәдениет министрі Йозеф Тейчманың пікірінше, оның мүмкіндіктерін арттыруы мүмкін еді. Сынаушылар жобаның жоғары құнына ($6500 бір данасы шетелдік клиенттер үшін) және коммерциялық сәттілікке жетпеуіне назар салып, Карпинскийді басқармашылыққа немқұрайлылық, алаяқтық және қаржыны жымқыруға айыптады. Нәтижесінде ол жобадағы лауазымын жоғалтты, ол шамалы өзгерістерден кейін (функционалды мазмұнның шамамен 1%) жаңа бренд астында қайтадан баяндалды және одан әрі дамытылмады, K 202-нің коммерциялық сәттілікке жету мүмкіндігін толығымен жойды. 30 прототиптің көпшілігі Польшаның 43 әртүрлі мекемесінде бірнеше жыл бойы кеңінен пайдаланылды. Мысалы, 1972 жылы K 202 машинасы Еуропалық күрес чемпионаттарының нәтижелерін есептеу үшін қолданылды. Қазіргі уақытта олардың қалдықтары аз ғана қалды, біреуін Варшавадағы Технология мұражайында көруге болады. Жұмыс істейтін жалғыз дана жеке қолында бар.
In 1970, Karpiński decided to establish his own institution to work on his new idea, a minicomputer of original architecture, for which he sought backing from state officials. Karpiński was given permission to found Microcomputers' Construction Plant (Zakład Budowy Mikrokomputerów) in Warszawa Włochy in 1970. The basis for the computer's construction was the fruit of the joint venture agreement between the Polish state (represented by Metronex, a foreign trade office) and British private partners companies Data Loop and MB Metals. Karpiński, who orchestrated the agreement, was appointed technical director, fully responsible for the engineering aspect of the venture. The parts and finances were to be supplied by the British, but the entire construction and production process was to be done in Poland, something that Karpiński strongly insisted on. MB Metals and Data Loop were given rights to sell the computer in all countries, except Poland. The companies were also solely responsible for the products promotion and distribution. Karpiński collected a team of 113 employees, including programmers and hardware engineers such as Zbigniew Szwaj, Teresa Pajkowska, Andrzej Ziemkiewicz and Elżbieta Jezierska. The main objective of the project was to build a computer, which would be small, affordable (around 6.5 thousand dollars apiece), easy to produce and failproof. Great emphasis was also put on its modularity Karpiński was determined to build an entire system, with flexible complexity and arrangement in line with user's needs. Production of 1300 units was planned in two initial series. The primary objective was commercial, but Karpiński intended for K 202 to be used in a vast variety of applications in industry, administration, science and military (land and navy). The team worked for three years and in 1973 first prototypes were completed. The result was a minicomputer highly innovative in many aspects. K 202 was constructed entirely with microchips, using breakthrough 1971 Intel 4004 chips. It was also asynchronic and used floating point representation, as KAR 65. Moreover, K 202 used memory segmentation with paging, the first minicomputer to do so. Additionally, it performed close to a million operations per second. These two things made K 202 faster than its potentially most dangerous competitors DEC's PDP 11 and CTL's Modular One. The computer was small, could fit on the desk and weighed 35 kilograms. It was also highly shock , water and temperature resistant. K 202 used authorial operation system SOK and dedicated ASSK programming language, but also supported ALGOL 60, FORTRAN IV, BASIC and others. The important feature was also a possibility of accessing up to 64 devices in the same time, hence the high level of freedom of architectural composition of a system. Despite the technical excellence of the computer, it never reached mass production. Only 30 machines were ever produced and the conditions of work in Karpiński's team remained laboratorious rather than industrial. The reasons of this outcome remain unclear and are still a matter of historical debate. Karpiński himself pointed at the intentional efforts of some high level officials, mostly Jerzy Huk, director at ZPAiAP "Mera", a local computer engineering giant and monopolist, manufacturer of Odra mainframes. Another possible enemy of Karpiński was col. Ryszard Kulesza, director of the Institute of Mathematical Machines within the Polish Academy of Sciences. Others, among them Stefan Bratkowski and Maciej Sysło, point out the general distrust toward foreign companies and unwillingness to take risks within the ruling class, especially if the project involved consumption of high amount of foreign currency, crucial to the failing communist economy. Another possible explanation for the lack of political will for Karpiński's case is the rise of the new, all Comecon project of building a new family of computers within the communist bloc dubbed Riad. The project gained absolute priority, especially after its director Lavryonov's visit in Warsaw in autumn of 1972. Stefan Bratkowski point out that K 202 had the chance to succeed only as a part subjugated to the entire system, which Karpiński declined outright, considering the Riad project to be much inferior to K 202. A lack of proper industrial and institutional background, as well as Karpiński's personal traits stubbornness, individualism and lack of social skills are also mentioned as possible reasons. Karpiński found himself unable to find sufficient political backing, despite moderate support from the influential Franciszek Szlachcic and Józef Tejchma. He also rejected signing up for the communist party, which could have raised his chances significantly, according to the then Minister of Culture Józef Tejchma. Critics started to expose the high costs of the project (K 202 cost was $6500 per unit for foreign clients), and the lack of commercial success, accusing Karpiński of mismanagement, fraud and embezzlement. As a result, he lost his position within a project, which was swiftly rebranded as after very minor alterations (around 1% of functional content) and was not developed further, effectively ending the K 202's chances of commercial success. Most of the 30 prototypes worked extensively for several years in 43 different institutions throughout Poland. For example, in 1972, a K 202 machine was used to computerize the calculations of results of the European wrestling championships. Currently, only a few remain; one can be seen in the Museum of Technology in Warsaw. The only working copy is in private hands.
Кейінгі өмірі
K 202 өндірісінің нәтижесіне көңіл көншітпеген Карпинский 1978 жылы Ольштынға жақын ауылға (Дабровка-Велька ауылы) көшіп, шағын мал шаруашылығы фермасын құрды. 1981 жылы Стефан Кудельскидің шақыруымен Карпинский Швейцарияға Nagra таспа бағыттайтын құрылғыларында жұмыс істеуге кетті. 1990 жылы бірнеше сәтсіз кәсіптік әрекеттерден кейін Карпинский Польшаға қайтуға шешім қабылдады. 1990 жылдары Анджей Олеховский мен Лешек Бальцеровичтің компьютер ғылымы саласындағы кеңесшісі болды. Сондай-ақ ол Швейцарияда болған кезінде ойлап тапқан қолға ұсталатын мәтін сканері "Pen Reader" және "Libella" кассалық аппараттарын іске қосуға тырысты, бірақ екеуі де сәтсіз аяқталды. 2009 жылы ол компьютерлік инженериядағы ерекше жетістіктері үшін Polonia Restituta орденінің офицерлік кресімен марапатталды. Яцек Карпинский 2010 жылдың 21 ақпанында Вроцлавта қайтыс болды, ол 1996 жылдан бері сонда тұрған. 2010 жылы ол қайтыс болғаннан кейін одан да жоғары дәрежелі Polonia Restituta орденінің командирлік кресімен марапатталды, бұл орденнің үшінші деңгейі.
Disappointed with the outcome of K 202 production, Karpiński in 1978 decided to move to the countryside near Olsztyn (village Dąbrówka Wielka) and started a small animal husbandry ranch. In 1981, on the invitation of Stefan Kudelski, Karpiński moved to Switzerland to work on Nagra tape recorders. In 1990, after a series of unsuccessful business ventures, Karpiński decided to return to Poland. In the 1990s he served as an advisor on computer science to Andrzej Olechowski and Leszek Balcerowicz. He also tried to kickstart his own business ventures a hand held text scanner 'Pen Reader' invented during his stay in Switzerland and cash registers 'Libella', which both failed. In 2009, he was awarded the Officer's Cross of Polonia Restituta for remarkable achievements in computer engineering. Jacek Karpiński died on 21 February 2010 in Wrocław, where he had lived since 1996. In 2010, he was posthumously awarded an even more prestigious Commander's Cross of Polonia Restituta, third highest level of this order.
Даулар
Жацек Карпинскийдің 1961 жылдан бері Służba Bezpieczeństwa үшін құпия хабаршы ретінде жұмыс істегені анықталды. Ол өз қызметі үшін айтарлықтай қаржылық сыйлықтар алды, соның ішінде әйелімен бірге мемлекет есебінен шетелде демалысқа шықты. Карпинскийдің жұмысы көбінесе технологиялық мәліметтерді жинауға бағытталған. Ол осы ақпаратты беруге дайын екенін де өзі айтқан. Карпинский 1950-ші жылдардан бері көп саяхаттап, кең ауқымды халықаралық байланыстарға ие болған құнды актив еді. Ол 1961 жылы Лейпцигте өткен халықаралық көрмеден бастап, көптеген пайдалы ақпаратты ұсынды. Бірақ оның қызметінің шыңы АҚШ-қа сапары кезінде болды, онда ол технологиялық орталықтар туралы, сондай-ақ американдық ғылым мен өнеркәсіп қайраткерлері туралы мол мәлімет жинап, өткізді. Тарихшы Адам Кочайкевич оның ынтымақтастығына ғылыми әлемдегі жағдайға, сондай-ақ барлау мақсаттары мен әдістеріне деген наивтіктің күшті әсер еткенін мәлімдеді. Карпинскийтің ынтымақтастығы 1970-ші жылдары айтарлықтай төмендеді, ол енді ынтымақтас емес, барлау үшін нысанаға айналды. Карпинскийдің паспорты алынып тасталды, оның жақын айналасына оның туралы ақпарат жинау үшін хабаршылар орналастырылды, телефон соққандары мен жеке хат алмасуы да бақыланды. Сондай-ақ, Карпинскийдің инженерлік жетістіктерінің масштабы қызу талқылауда. Оның құрылыстары, әсіресе K 202, әлемдік бәсекеге (әсіресе PDP 11 және Modular One) сәтті қарсы тұруға жеткілікті инновациялық (немесе тіпті артық) болды, сондықтан K 202-нің сәтсіздігі Польша Халық Республикасының жылдам модернизациялануының зор мүмкіндігін жоғалту болып табылады. Адриан Марковски Карпинскийді Билл Гейтспен салыстырды. Карпинскийдің жеңілісіне негізінен әкімшілік нашарлық және оның жауларының саботаж әрекеттері себеп болды деп айтылады. Сынаушылар Карпинскийдің өз жұмысын бағалаудағы шамадан тыс мақтауларды көрсетіп, жобаның мемлекеттік құрылымдардағы тағдыры, кемінде, жартылай ақталғанын мәлімдейді. Олар, Мачей Сысло сияқты, жаңа құрылғының табысқа жетуі үшін қажетті қаржы мен ұйымдастырудың үлкен көлемін атап көрсетеді және машинаның нақты мүмкіндіктеріне қатысты белгісіздікке назар салады.
It has been revealed that Jacek Karpiński worked as a secret informant for the Służba Bezpieczeństwa since 1961. He received considerable financial rewards for his work, including foreign holidays with his wife sponsored by the state. Karpiński's work was mostly dedicated to collecting technological data. This was also stated by him to be the condition under which he is inclined to provide information. Karpiński was a valuable asset, having travelled extensively since the 1950s and possessing a wide range of international contacts. He provided the intelligence with a lot of useful information beginning with the international Expo in Leipzig in 1961. But the peak of his activity was reached during his trip to the United States, during which he amassed and passed an extensive amount of information on both the technological centres, but also personalities of American science and industry. Historian Adam Kochajkiewicz claims his cooperation was heavily influenced by naivete on the situation in the scientific world and on the goals and methods of the intelligence. The intensity of Karpiński's cooperation decreased significantly in the 1970s, when Karpiński became not a cooperator, but a target for the intelligence. Karpiński had his passport withdrawn, informants were planted in his closest environment to gather information on him, his phone calls and private correspondence was also monitored. Also, the scale of Karpiński's engineering achievement is hotly debated. It is claimed that his construction, most notably K 202, were innovative enough (or even superior) to successfully compete with the worldwide competition (most notably PDP 11 and Modular One) and as such K 202's failure marks one of the biggest opportunity of People's Republic of Poland's for fast modernization Adrian Markowski compared Karpiński to Bill Gates. It is also stated that Karpiński's defeat was primarily caused by administrative incompetence and acts of sabotage by his enemies. Critics point out the exaggerations in Karpiński's evaluation of his work and claim that the project's fate within state structures was, at least partly, justified. They, among them Maciej Sysło, underline the massive scale of funds and organization needed for the success of a new device and point out the uncertainty about the machine's real capabilities.
Мәдениеттегі сілтемелер
Яцек Карпинский Роман Братнидің "Лот ку земли" романында Марек Зых рөлінде бейнеленген.
Jacek Karpiński is portrayed in Roman Bratny's novel Lot ku ziemi as Marek Zych.