Кіріспе
1984 жылы Ричард Левонтин, Стивен Роуз және Леон Камин жазған кітап. «Біздің гендерімізде емес: Биология, идеология және адам табиғаты» – эволюциялық генетик Ричард Левонтин, нейробиолог Стивен Роуз және психолог Леон Каминнің 1984 жылы жазған кітабы. Кітапта авторлар социобиология мен генетикалық детерминизмді сынап, социалистік қоғамды жақтады. Кітаптағы тақырыптар: биология мен қоғам арасындағы байланыс, табиғат пен тәрбиенің өзара әсері және ғылым мен идеологияның қиылысуы. Бұл кітап социобиологияға қарсы күрес науқанының бір бөлігі болды. Авторлар IQ тестілеуін сынағандары үшін мақталып, социобиологияға жасаған сындық талдаулары үшін жоғары бағаланды. Дегенмен, олар биолог Э.О. Уилсон және этолог Ричард Докинс сияқты ғалымдардың пікірлерін дұрыс емес көрсеткені, «детерминизм» және «редукционизм» терминдерін жалақай сөздер ретінде қолданғаны және марксизмнің олардың көзқарастарына тигізген әсері үшін де сынға ұшырады. Сыншылар авторлардың қорытындыларын ғылыми емес, саяси деп санайды.
Not in Our Genes: Biology, Ideology and Human Nature is a 1984 book by the evolutionary geneticist Richard Lewontin, the neurobiologist Steven Rose, and the psychologist Leon Kamin, in which the authors criticize sociobiology and genetic determinism and advocate a socialist society. Its themes include the relationship between biology and society, the nature versus nurture debate, and the intersection of science and ideology. The book formed part of a larger campaign against sociobiology. Its authors were praised for their criticism of IQ testing and were complimented by some for their critique of sociobiology. However, they have been criticized for misrepresenting the views of scientists such as the biologist E. O. Wilson and the ethologist Richard Dawkins, for using “determinism” and “reductionism” simply as terms of abuse, and for the influence of Marxism on their views. Critics have seen its authors' conclusions as political rather than scientific.
Қорытынды
Левонтин, Роуз және Камин өздерін «эволюциялық генетик, нейробиолог және психолог» деп таныстырады. Олар биологиялық детерминизм мен редукционизмді сынап, социалистік қоғам құруға ұмтылыстарын және «критикалық ғылым осы қоғамды құру күресінің ажырамас бөлігі» екенін білдіреді. Олардың ғылым туралы түсінігі Карл Маркс пен Фридрих Энгельс ұсынған идеяларға, сондай-ақ 1930-жылдары марксистік ғалымдар тарапынан дамытылған идеяларға негізделген. Олар марксистік философ Гьёрги Лукачтың «Тарих және тап санасы» (1923) еңбегіндегі, сондай-ақ марксистік философ Агнес Хеллер мен коммунистік революционер Мао Цзэдунның идеяларына да сүйенеді. Олар Э. О. Уилсон, Ричард Доукинс және Дональд Саймонс сияқты авторлардың пікірлерін талқылап, сынап жатады. Олар Уилсонның «Социобиология: Жаңа синтез» (1975) атты еңбегін сынап бағалайды. Олар Саймонс сияқты басқа да әлеуметтік-биологтардың «көрінетін белгінің өзі гендермен кодталмай, әлеует кодталған және белгі тек тиісті орталық сигнал берілгенде пайда болады» деген пікірін қолдайды. Олардың ойынша, «сыртқы ортаға тәуелділік сияқты көрінгенімен, бұл модель сыртқы ортадан тәуелсіз, толыққанды генетикалық түрде анықталады». Олар Саймонстың «Адамдардың жыныстық қатынасының эволюциясы» (1979) еңбегіндегі аргументтері «әлеуметтік-биологиялық теорияның қаншалықты қайшылыққа толы болса да, ақыл-ой гимнастикасы арқылы барлығын қалай түсіндіре алатынын» көрсетеді деп жазады.
Жариялану тарихы
"Біздің гендерімізде жоқ" кітабы алғаш рет 1984 жылы Pantheon Books баспасынан шықты. Осы жылы ол Pelican Books баспасынан да жарық көрді. 1990 жылы Penguin Books баспасы оны қайта шығарды.
Басты бұқаралық ақпарат құралдары
«Біздің гендерімізде жоқ» кітабы Newsweek журналындағы жазушы Джин Лайонс пен «Нью-Йорк кітаптарын шолу» журналындағы палеонтолог Стивен Джей Гулдтан оң пікірлер, «Нью-Йорк таймс» газетіндегі философ Филип Китчерден аралас пікір, ал «Табиғат тарихы» журналындағы антрополог Мелвин Коннерден, «New Scientist» журналындағы биолог Патрик Бейтсон мен этолог Ричард Докинстен теріс пікір алды. «New Scientist» журналының редакторлары кітаптың әлеуметтік-биологияға қатысты сыншының ұстанымына байланысты «сөзсіз, қатты сынға немесе мақтауға ұшырайтынын» атап өтті және талқылауға көмектесу үшін екі пікір жариялады, Докинске «оппозиция үшін», ал Бейтсонға «генетикалық детерминизмге шабуыл жасау әділ деп санайды» деп шақырды. Кітапты психолог Сандра Скарр American Scientist журналында, Натаниел С. Лерман The Humanist журналында, сондай-ақ The Wilson Quarterly және Science News журналдары қарады. Лайонс кітапты «әлеуметтік-биологияның ақтауының рухты, көбінесе қайталанатын, бұзуын» деп сипаттады, авторларының дәлелдері «олардың «экономикалық детерминизмнің» қалай «салаңаш» деп аталатын «марксизм» және «әлеуметтік-биологияның салыстырмалылығы» әлеуметтік-биологияның болжамы тыңдауға ие болған климатқа қалай ықпал еткенін талдау» арқылы «көбірек әсерлі болды». Гулд кітапты «маңызды және уақтылы» деп сипаттады. Ол Левонтин және авторлар тобын биологиялық детерминизмнің қателіктерін ашумен (бірақ олардың көптеген сын-пікірлердің бірі ғана екенін атап өтті) және табиғат пен тәрбие туралы даудан тыс адам мінез-құлқына қатысты көзқарасты ұсынумен мақтады. Алайда, ол шизофренияны зерттеуде кездесетін проблемаларды ашқанмен, олар «өлімге әкелетін және әлсірететін кемшіліктерді» ашпады деп сенді. Ол Левонтин және авторлар тобымен келісті, «интеракционизм де терең қателіктерге және мәдени бейімділіктерге негізделген, олар биологиялық детерминизмнің қолына түседі», бұл «редукционизм» қателігіне кінәлі екенін көрсетеді. Китчер кітапты «мәлімет беретін, қызықты, ақылды, күшті, жиі тапқыр, кейде әділетсіз, кейде ұстамсыз, ешқашан жайсыз» деп сипаттады. Ол Левонтин және авторлар тобының ақыл-ой туралы талқылауын мақтады және жыныстық айырмашылықтар туралы және мінез-құлықты өзгерту үшін дәрі-дәрмектер мен хирургияны қолдану туралы талқылауларын мақтады. Ол шизофрения туралы талқылауларына сенбейді, онда олардың «қарсылас жауларын жағымсыз деп санау саясаты ақталмайтын сияқты көріне бастайды» деп жазды. Коннер кітап авторлары «тұрмыстық генетикадағы идеяларды теріс пайдаланудың қарапайым тарихи жазбасын» қабылдауға болады деп сенді, бірақ бұл тарих жақсы талқыланды. Ол Левонтин және авторлар тобын «осындай-ақ саяси жүйелердегі мәдениетті детерминистік идеологияға» көп көңіл бөлмегені үшін сынға алды. Ол оларды IQ тестілеуін қолдауға «мұрагерлік артықшылыққа» деген сенімді жалған түрде жатқызу, қауымдастық арқылы кінәлі болу сияқты тактикаларды қолдану, психиатрия мен неврологиядағы мәселелерді, мысалы, зейін тапшылығы бұзылуы, психохирургия және антипсихотикалық дәрілер туралы қате пікірлер беру және социобиологияны осы саладағы ең әлсіз зерттеулер мен журналистердің танымал жазбалары негізінде сынға алу. Ол Вильсонның әлеуметтік-биологиядағы мінез-құлықтың дамуы туралы пікірін Левонтин және авторлар тобына қарағанда күрделі деп санайды. Ол кітапты «жаман» деп атап, оның авторлары «әдеттегі және қалыпты емес мінез-құлық пен тәжірибеміздің үлкен жауапсыз сұрақтарымен күресуге көмектесетін, тек пәктіктен қол созу мен «диалектикалық» риторикадан басқа ештеңе ұсынбайды» деп жазды. Бейтсон кітап авторларын мінез-құлықтың генетикалық талдауын оның ең әлсіз қорғаушыларына назар аудару арқылы сынға алуды оңайлатуда деп айыптады, бірақ олардың «қарсы риторикасы» «жақсы» және кейде «аяқ жағып» беретінін мойындады. Ол сондай-ақ ақылдылықты өлшеу туралы талқылауды мақтады, ол «нашар әдісті ашу» арқылы айқын және «мүсірсіз» болды деп жазды. Ол оларды IQ мен шизофренияның генетикалық түсіндірмелеріне қарсы күшті дәлел келтіргенімен мақтады, бірақ олардың екі мәселе туралы қорытындыларын нақты деп санамады, екеуінің де талас-тартысқа ұшырағанын атап өтті. Ол сондай-ақ олардың этология мен социобиологияны жеке бейімділіктерімен бұрмалаған сын-пікірлерін тапты, социобиологияның кейбір жақтаушыларының қателіктеріне қарамастан, Левонтин және авторлар тобы. Оны мүлдем жоққа шығару дұрыс емес еді. Ол олардың Вильсонның әлеуметтанудағы алғашқы қателіктерін түзететін саладағы жаңалықтарды елемегенін атап өтті. Ол сондай-ақ олардың жануарлардың ерте өмірде таныс адамдармен жұптаспауға бейімділігі туралы сенімге аз дәлелдер бар деген талабы дұрыс емес екенін айтты. Бейтсонның пікірінше, оның Левонтин және авторлар тобының тәсіліне көңіл бөлуге дайын болғанына қарамастан, олардың жұмысының құндылығы нашар ғылыми зерттеулер мен нашар аргументтермен төмендетілді, және олардың оның саласында жасаған қателіктері оның жұмысының құндылығына күмәндік тудырды, тіпті IQ және шизофренияға қатысты бөлімдер сияқты күшті көрінетін жерлерде де. Олардың әлеуметтік және физикалық орта арасындағы өзара әрекеттесу туралы көзқарымен келіссе де, олардың бұл көзқары жаңалық емес екенін, көптеген адамдар ұстанатынын және олар сынға алған өзара әрекеттесу түріне ешкімнің сенбегені күмәнді екенін айыптады. Ол көптеген ғалымдар олардың кітабын елемеуі мүмкін екенін болжады және генетикалық детерминизмді жоққа шығару әділ қоғам құруға көмектеседі ме деп сұрады. Докинс кітап авторларын ғылымға қатысты «ерекше қастандық теориясын» жариялауда айыптады, социобиология 1960 жылдардағы студенттік белсенділікке жауап ретінде пайда болды деп ұсынды, социобиологияны білмейтін консервативті саясаткер Патрик Дженкин және Ұлыбритания Ұлттық фронты мен Францияның Nouvelle Droite өкілдерінен дұрыс емес цитаталар келтірді, олар социобиологияны білдіреді деп көрсетті. Олардың социобиологтар генетикалық детерминизмге сенеді деген талабын «жалған» деп сипаттады және олар «биологиялық детерминизм» терминін оның мағынасын нақты білмей қолданды, «детерминист» және «редукционист» сөздерін жалаңдап сөккені үшін қолданды. Ол биологтар күрделі нәрселерді олардың бөліктері арқылы түсіндіретін тиімді «редукционизмді» қолданатынын, Левонтин және авторлар тобы сынға алған «редукционизм» түрін қолданбайтынын, яғни «кешенді нәрсенің қасиеттері бөліктеріндегі осы қасиеттердің қосындысы» екенін айтты. Ол антропологтар Маршалл Сахлинс пен Шервуд Уошберн, социобиологияны сынға алғаны үшін Левонтин және авторлар тобы мақтаған, туыстық таңдау теориясын түсінбегенін және Левонтинның генетика туралы білімі жеткілікті болғандықтан оны білуі керек екенін айтты, ал Левонтин және авторлар тобы жақтаған «диалектикалық биология» Бейтсон мен Докинс өзі ұсынған идеяларға ұқсас екенін айтты. Ол кітапқа либералдардан алған оң пікірлерді олардың расизмге қарсылығымен байланыстырды. Оның кітаптың «IQ тестілеу және ұқсас тақырыптарға» арналған тараларының қандай да бір құндылығы бар екенін сенгенімен, Левонтин және авторлар тобының кітабы нашар жазылған және «ақымақ, мақтаншыл, түсініксіз және жалған» екеніне келісті. Кітап авторларының бірі Докинстің шолуында Левонтин, Роуз және Каминнің идеологияға фактілерден жоғары басымдық бергені үшін дискіредитацияланған психолог Сирил Бертке ұқсас екенін айтқаны үшін сотқа беруге қаулы етті.
Ғылыми және академиялық журналдар
Not in Our Genes журналы биолог Питер Медавардың Nature журналында, генетик Алан Эмеридің Trends in Neurosciences және Т. Бентонның The Sociological Review журналында, биолог Франц М. Вукеттистің Journal of Social and Biological Structures журналында оң пікірлер алды, ал антрополог Вернон Рейнольдстың Ethnic and Racial Studies журналында аралас пікірлер жазды. Кітапты Говард Л. Кей Society журналында қарастырды. Медавар кітапты жақсы жазылған және «биология мен социологияда қоғамдық жағдайға айналған әртүрлі детерминистік идеологияларды негізінен жоққа шығарады» деп сипаттады. Ол авторлардың IQ тестілеуін сынға алып, детерминизмнің консервативті идеологияның көрінісі деген пікірін қолдады. Алайда, ол редукционизмді сынға алудан толық қанағаттанбады, оның кемшіліктеріне қарамастан, редуктивті талдау «ғылымда жасалған ең табысты зерттеу стратегиясы» болды деп жазды. Ол әлемді түсінудің осы тәсілі оны қалай өзгертуге болатынын көруді жеңілдетеді деп дәлелдеді, бұл «Біздің гендерімізде емес» кітабының авторлары сияқты солшыл жазушылар бағалауы керек. Эмери кітапты генетиканың адам мінез-құлқына қатысы туралы теңгерімді көзқарас қалыптастыруға бағытталған жаңаша әрекет ретінде қабылдады. Бентон кітапты «үлкен жетістік» және көпшілікке қолжетімді жақсы жазылған еңбек деп сипаттады. Ол авторларды биологиялық детерминизм мен редукционизмді тарихи зерттеулері және олардың диалектикалық баламалары туралы философиялық талқылаулары үшін мақтады, сондай-ақ IQ тестілеуі, патриархатты биологиялық детерминистік қорғау, психиатрия, шизофрения және социобиология туралы талқылауларын жоғары бағалады. Оның ойынша, олар ақылдылықты анықтау мен өлшеудің логикалық және тұжырымдамалық проблемаларын, сондай-ақ шизофренияны біртұтас бұзылыс ретінде анықтауды, екі жағдайда да тұқым қуалаушылық зерттеулерінің әдістемелеріндегі проблемаларды, оның ішінде «әрбір қасиеттің анықтауыштарын екі, ажыратылатын түрге – тұқым қуалаушылық пен ортаға талдауға болады және олардың әрқайсысының қандай үлесі белгілі бір қасиетті жасауға кеткенін сұраудың мәні бар» деген пікірді ашты. Ол олардың «Уилсон мен Докинстің еңбектерін таңдап (әлде де дұрыс) қарастырғанын» жазды. Алайда, ол биологиялық және мәдени детерминизмге толыққанды дамыған баламасы жоқ деп сенді, олар мәдени детерминизмнен өзгеше көзқарас ұсына ала ма деп күмән келтірді және социобиологияны генетикалық детерминизмнің бір түрі ретінде қараған кезде, негізгі социобиологиялық жазушылар «өз болжамдарында күрделірек және біліктірек» болды. Ол оларды цитаталарды таңдамалы түрде қолдану үшін сынға алды, социобиология әлі де генетикалық детерминизмнің білікті емес түрі екенін көрсету үшін және «биологиялық детерминизм мен саяси реакцияны» теңестіргені үшін, діни фундаменталистер эволюциялық теорияның оқылуын тыйымдағысы келгенін атап өтті. Вукетиц кітапты «жақсы жазылған және қысқаша» деп сипаттады және «генетикалық детерминизмге және оның идеологиялық түсіндіріліміне қарсы жазылған кез келген нәрседен гөрі қоздырғыш» деп сипаттады, себебі оның социобиологияны Жаңа оңмен сәйкестендіруі. Ол Левонтин және басқалардың көптеген көзқарастарымен келіскенімен, социобиологияны тек «идеологиялық бағдарлама» ретінде қарастыруды қате деп санады, ол ең алдымен ғылыми пән екенін және оны тек идеологиялық себептермен жоққа шығарудың қажеті жоқ деп жазды. Ол кітаптың әлеуметтік-биологияның ғылыми негіздерімен таныс емес оқырмандарға «оның қауіпті жалған ғылыми идеологиядан басқа ештеңе жоқ» деген ойды беретініне өкініш білдірді. Рейнольдс мұны Lewontin және басқалар айтқандықтан айтты. Олар адам табиғатын түсіну үшін биологиялық тәсілдерді жоққа шығарды, олар адам табиғаты туралы өздерінің пікірлерін жоққа шығарып, оларды ғылыми мәлімдемелерден саяси мәлімдемелерге дейін қысқартты. Ол Левонтинге және басқаларға қарсы тұрып, ғылымды бағалау немесе сынға алу үшін бір ғана «саяси ұстаным» қолданылмайды және ғылыми мәлімдемелер табиғатында қаншалықты саяси екендігін анықтау барлық саяси ұстанымдарды қарастыруды талап етеді деп мәлімдеді. Ол Lewontin et al. ғылыми көзқарастары дұрыс емес екенін дәлелдейтін ғылыми мәліметтер берген. Алайда, ол социобиологияның аргументтері тек «ақылға қонымды ұсыныстар» екенін және «фашистік оң» оларды «өз идеологиясының ғылыми расталуы» ретінде қабылдаса, өкінішті деп есептеді және кейбір ғылыми жұмыстар, мысалы, «IQ тестілеуі» саясатталған ғылым, және оларды «адам табиғаты туралы ғылымның…»
Сын
Психолог Дэвид П. Бараш «Біздің гендерімізде жоқ» кітабын социобиологияны қоршаған даудың бір мысалы ретінде сипаттады. Ол Левонтин және басқаларын «расистік евгеника және қате әлеуметтік дарвинизммен» социобиологияны әділетсіз байланыстырғаны үшін сынға алды. Докинз Левонтин және басқаларын өзінің гендер туралы пікірін бұрмалағаны үшін айыптады, олар «олар бізді дене мен жанды жаратты» деген сөзін «басқарады» деп өзгерткенін айтты. Ол гендер адамдарды «гендік детерминизм» ұсынатындай бақыламайтынын, ал Левонтин және басқалары гендердің адам мінез-құлқына статистикалық ықпал ететініне сене отырып, осы ықпалды басқа факторлар өзгерте, жоққа шығара немесе кері қайтара алатынын түсінбегенін мәлімдеді. Биолог Дин Хамер «Біздің гендерімізде жоқ» кітабын «ғылыми емес, саяси кітап» деп сипаттады және оның саяси көзқарастарымен келіспейтінін білдірді. Дегенмен, Хамер мінез-құлық генетикасының эмоционалды және саяси тұрғыдан күрделі тақырып екенін, әсіресе сексуалдық мәселелерге қатысты, мойындады және оны металлотионеин зерттеуінен гомосексуализм генетикасына ауысуға ынталандырды. Философ Дэниел Деннетт Левонтин және басқаларының редукционизм туралы есептемесін сынға алып, оны «ерекше» деп атады. Сондай-ақ, ол мемдердің ақыл-ойдың картезиандық көзқарасын қамтиды деген олардың талабын сынға алып, мемдер «картезиандық модельдерге ең жақсы баламалардың негізгі (бірақ міндетті емес) құрамдас бөлігі» екенін айтты және оларды детерминистер деп санайтын адамдарды сынға алу үшін адал емес тактика қолдануға дайын деп айыптады. Автор Ричард Вебстер «Біздің гендерімізде жоқ» кітабын «оған жиі сілтеме жасайтын марксизмнен гөрі әлдеқайда сымбатты және құнды» деп санады. Роуз өзінің және кітаптағы әрі авторларының редукционизмді сынға алғанын, оның «қазіргі заманғы ғылымды 19 ғасырдың механикалық материализмінің мұрагері ретінде қарастыратын жүйелі және біртұтас философиялық және саяси талдауға негізделгенін, ал ол өзі индустриялық капитализмнің дамуының белгілі бір кезеңімен идеологиялық тұрғыдан тығыз байланысты екенін» айтты. Социолог Хилари Роузбен бірлесіп жазған мақаласында, «Біздің гендерімізде жоқ» кітабы социобиологияны сынға алған көптеген кітаптардың бірі екенін атап өтті. Хилари Роуз «Біздің гендерімізде жоқ» кітабын сыншылардың қате түсінгенін, ал авторларын «табиғат пен тәрбиенің өзара әрекеттесуінің әлсіз тұжырымдамасынан гөрі биологиялық детерминизмге балама теорияны» ұсынғаны үшін құттықтады. Ғылым тарихшысы Роджер Смит «Біздің гендерімізде жоқ» кітабын социобиологияны қолжетімді түрде сынға алған еңбек деп сипаттады. Психолог Стивен Пинкер Левонтин және басқаларын «Дональд Саймонстың жеке өміріне қатысты» қылықтылықтар жасағаны және Докинстің сөздерін қате келтіргені үшін сынға алды. Социолог Уллика Сегерстрёле «Біздің гендерімізде жоқ» кітабын, Гулдтың «Табиғи тарих» журналындағы социобиологияға қарсы эсселерімен бірге, социобиологияға қарсыластарынан жасалған «күшті шабуылдың» шыңы деп бағалады. Ол бұл кітаптың социобиологияны сынға тартқандардың кейбіреуі социалистік қоғамды құруды қалағанын мойындағанын атап өтті. Сегерстрёленің сөзіне сәйкес, Роуз Докинстің кітапқа жазған рецензиясы үшін жала жабуға талап еткен, бірақ ол бұл қатерді орындамаса да, эволюциялық биолог В. Д. Гамильтон және басқа ғалымдар Докинсті қорғауға тырысты, тіпті Сегерстрёленің өзінен де көмек сұрады. Ол Роуздың Докинстің рецензиясына реакциясы New Scientist журналының Докинстен теріс, ал Бейтсоннан оң рецензия күткенімен, екеуі де теріс болғанына байланысты болуы мүмкін екенін айтты, бұл Бейтсонның досы Роузды көңілсіз қалдырды. Ол сондай-ақ кітаптың социобиологияға жасаған шабуылы Докинстің өзін алғаш рет социобиолог ретінде тануына себеп болғанын атап өтті. Жүріс-тұрыс экологы Джон Алкок Левонтин және басқаларының 1984 жылға дейін әлеуметтік мінез-құлыққа жауапты гендер анықталмағанын дұрыс айтқанын, бірақ адам миының жасушаларында мыңдаған гендер экспрессияланатынын және олардың ми құрылымы мен адам мінез-құлқына қатысы болуы керек екенін атап өтті. Пинкер Левонтин және басқаларын «детерминизм» және «редукционизм» сияқты сөздерді «жағымсыз айыптаулар» ретінде қолданғаны үшін айыптады. Ол сондай-ақ оларды Уилсон және Докинс сияқты ғалымдардың көзқарастарын бұрмалап, оларға абсурдты нанымдарды жалған түрде таңғанын айыптады. Ол оларды және «детерминизмді» сынға алған басқаларды бұл терминнің мағынасын дұрыс түсінбегендіктері үшін кінәлады, оны адамдардың белгілі бір әрекеттерге бейімділігін ғана білдіретін түсінік ретінде қолданды. Пинкер Докинстің «Біздің гендерімізде жоқ» кітабына жазған рецензиясын қолдады. Ол Левонтин мен Роуздың өзінің «редукционист биологтар» екенін, ал адам табиғаты туралы идеяны қабылдамауының себебін марксизмді қабылдауынан туындайтынын айтты.