Кіріспе

Ричард Докинстің 1976 жылғы кітабы. «Эгоистикалық ген» – этолог Ричард Докинстің 1976 жылғы эволюция туралы кітабы. Кітапта автор Джордж С. Уильямстың «Адаптация және табиғи сұрыптау» (1966) еңбегіндегі негізгі теорияны дамытады. Докинз «эгоистикалық ген» терминін эволюцияға гендік тұрғыдан қарау үшін пайдаланады (организм мен топқа бағытталған көзқарастардан өзгеше), бұл идеяны 1960 жылдары У. Д. Гамильтон және басқалар қалыптастырған және танымал еткен. Гендік тұрғыдан қарағанда, егер екі адам генетикалық жағынан қаншалықты жақын болса, олардың бір-бірімен ынтымақтасып әрекет етуі гендер деңгейінде соншалықты маңызды. Туыстастық қатары эволюциялық даму жолымен өзінің жан-жақты сәйкестігін – гендерінің көшірмелерінің санын (нақты бір адам арқылы емес) бүкіл әлемде көбейтуге ұмтылады. Осының нәтижесінде популяциялар эволюциялық тұрақты стратегияға қарай дамиды. Кітапта сонымен қатар, адам мәдениетінің эволюциялық бірлігін білдіретін «мем» термині енгізілген, бұл «өзімшіл» көбейту адам мәдениетін де, әлдеқандай жаңа мағынада үлгілей алады деген болжам жасалады. Кітап жарық көргеннен бері меметикалық зерттеулер көптеген тақырыптарды қамтыды. Гамильтонның идеяларын жариялаумен қатар, бұл салаға құнды үлес қосып, кітап адамның жан-жақты сәйкестігін зерттеуге де серпін берді. Кітаптың 30 жылдығына арналған алғы сөзінде Докинс «кітаптың атауы оның мазмұны туралы толыққанды түсінік бермейтінін» айтты және кейіннен Том Машлердің кеңесіне құлақ салып, кітапты «Өлмес ген» деп атағаны жөн еді деп ойлайды. 2017 жылдың шілдесінде Корольдік қоғамның ғылыми кітаптар сыйлығының 30 жылдығына арналған сауалнамада «Эгоистикалық ген» – барлық уақыттағы ең ықпалды ғылыми кітап деп танылды.

Өмірбаян

Докинз Джордж К. Уильямстың "Адаптация және табиғи таңдау" (1966) кітабына сүйене отырып, альтруизмнің өзі топтық пайдаға емес, басқа нәрсеге негізделгенін көрсетті.

«Өзімшіл» деген сөз гендерге қолданылғанда, мүлдем «өзімшіл» дегенді білдірмейді. Оның орнына, бұл өте маңызды қасиет, оған ағылшын тілінде тиімді сөз жоқ: «Дарвиндік таңдау процесі арқылы көшірілу қабілеті». Бұл өте қиын айтылатын сөз. Қысқарақ, жақсырақ сөз болуы керек, бірақ «жекешiлiк» емес». Дональд Саймонс ғылыми мағынаны жеткізуде антропоморфизмді қолдануды жалпы орынсыз деп санайды, әсіресе осы жағдайда. Ол "Адамдардың жыныстық қатынасының эволюциясы" (1979) еңбегінде былай деп жазады:

«Қорыта айтқанда, "Өзімшіл ген" еңбегіндегі сөздік шындықты кері қайтарады: метафора арқылы гендерге тек саналы тіршілік иелері ғана ие бола алатын қасиеттер беріледі, мысалы, өзімшілдік, ал саналы тіршілік иелері осы қасиеттерден айырылып, машиналар деп аталады. Гендерді антропоморфизмдеу, өмір ғылымдарындағы ең терең құпияны жасырады: сананың пайда болуы мен мәні».

Сөздерді таңдау

"Эгоисттік ген" кітабына қарсылықтың басты себебі – оның "таңдау" және "көшіру" ұғымдарын әрқашан нақты жеткізе алмауы. Докинс генді таңдаудың негізгі бірлігі дейді, бірақ таңдау генге тікелей емес, "көлік құралдарына" немесе "кеңейтілген фенотиптерге" әсер етеді. Стивен Джей Гулд генді "таңдау бірлігі" деп атауға қарсы болды, себебі таңдау тек фенотиптерге қатысты. Стерлни Докинс пен Гулдтың пікірталасын қорытындылап былай дейді: "Гулд гендік айырмашылықтар эволюциялық өзгерістерге себеп болмайды, олар осы өзгерістерді тіркейді". – Ким Стерлни: Докинс және Гулд, 83-бет.

"Себеп" сөзінің мағынасы осы жерде күрделі: лотерея ережелерінің өзгеруі (мысалы, ауруға "жауапты" кемістік генді мұраға алу) болашақ нәтижелердегі айырмашылықтарға "себеп" бола ма, болмаса олардың пайда болу ықтималдығын ғана өзгерте ме? Бұл оқиғалардың болу мүмкіндігін өзгертеді, бірақ оқиғалардың тізбегі нақты не болатынын анықтайды. Докинс "себепті" статистикалық салмақ ретінде қолдануды қалыпты жағдайда қабылдайды. Гулд сияқты, Габриэль Довер "Эгоисттік генді" сынға алып былай дейді: "Докинс айтқандай, гендерге таңдаудың нәтижесін бақылауға "құдірет" беру дұрыс емес. Жеке гендердің өзара әрекеттесуіне арналған гендер жоқ, керісінше, әрбір мұраға алынған гендер жиынтығы бірегей фенотипке өзара әсер етеді – таңдаудың нағыз анықтамасы". – Габриэль Довер: Құрметті мырза Дарвин, 56-бет.

Дегенмен, Докинстің осы мәселені талқылауымен салыстырғанда, Гулд пен Довердің пікірлері оның түсінігінің шалаңдығын сынға алудан гөрі көзқарастардың өзгешелігінен туындаған сияқты. "Көшіргіш" термині гендерді ең негізгі көшіргіштер ретінде қамтиды, бірақ басқа да агенттер болуы мүмкін, ал "өзара әрекеттесуші" организмдерді, бірақ басқа агенттерді де қамтиды, дәл Докинстің "көлік құралдары" сияқты. Айырмашылығы мынадай:

Көшіргіш: құрылымын келесі көшірулерде көбінесе толық сақтап беретін бірлік.
Өзара әрекеттесуші: қоршаған ортамен тұтас бірлік ретінде өзара әрекеттесетін және осы өзара әрекеттесу көшірудің өзгеше болуына себеп болатын бірлік.
Таңдау: өзара әрекеттесушілердің әртүрлі жойылуы немесе көбеюі оларды тудырған көшіргіштердің мәңгілік сақталуына әкелетін процесс.

Халл кейбір ұқсастықтарға қарамастан, Докинс бұл терминдерге тым тар көзқараспен қарап, оның пікірлеріне қарсылық тудырады. Годфри Смиттің айтуынша, осы мұқият терминология "таңдау бірліктері" туралы пікірталастардағы түсініспеушіліктерді жойды. – Д. Д. Тиссен, мінез-құлық генетикасындағы механизмге тән тәсілдер, 91-бет.

1970 жылғы бұл көзқарас әлі де қолданыста, және Докинстің "генді "дене арқылы өтіп, оларға әсер ететін, бірақ олардан әсер алмайтын" ақпарат түрі ретінде қарастыруымен қарама-қайшылықта. Энактивизмнің философиялық-биологиялық саласы тірі организмнің қоршаған ортамен өзара әрекеттесуіне және ортаны зерттеу мен бейімделуге қатысты. Гендердің белсенділігі жасуша ортасына байланысты. Энактивизм мен Докинстің көзқарастары арасындағы қарама-қайшылықтарды, сондай-ақ Деннеттің қолдауын Томпсон кеңінен талқылайды. "Өмірдегі сана" еңбегінде философ Эван Томпсон "эгоисттік ген" идеясына қарсы көптеген көзқарастарды жинады. – Ричард Докинс: Едемнен шыққан өзен: өмірге Дарвиндік көзқарас, 19-бет.

"Оксфорд каналының жағасында үлкен сабан ағашы бар, ол ауаға жұмсақ тұқымдарды шашып жатыр. Бұл – нұсқаулардың жауыны, бағдарламалардың жауыны, ағаш өсіру, құрғақ тұқымдарды тарату алгоритмдерінің жауыны. Бұл – метафора емес, таза шындық". – Ричард Докинс: Соқыр сағаттанушы, 111-бет.

Томпсон геннің өзі жұмыс істей алмайтынын, себебі оған жасуша сияқты орта қажет екенін, ал өмір – "жоғары құрылымдалған кездейсоқтықтардың шығармашылық нәтижесі" деп қарсылық білдіреді. Томпсон Сакардың сөздерін келтіреді: бұл ғылыми негіздемесі жоқ және түсіндіру құндылығы жоқ материалдық ақпараттық дуализмді қабылдауға тең. (Томпсон, 187-бет). Дегенмен, энактивисттік көзқарас бойынша, ақпарат – агенттің ортамен зерттеуі мен тәжірибе жүргізуінің нәтижесі, агенттің зерттеудің нәтижесін зерттеу және өңдеу қабілеттерінің шектеулілігіне байланысты, ал ДНК – агенттің өз қызметіне қолданатын механизмдердің бірі.

Жарияланым

"Эгоистикалық ген" алғаш рет 1976 жылы Оксфорд университетінің баспасында он бір тараудан тұрады, автордың алғы сөзімен және Роберт Триверстің кіріспе сөзімен жарық көрді. 1989 жылы екінші басылымы жарыққа шықты. Бұл басылымға екі қосымша тарау, алдыңғы тарауларға жаңа тұжырымдар мен ойларды көрсететін маңызды түсіндірмелер енгізілді. Сондай-ақ, автордың екінші алғы сөзі қосылды, бірақ Триверстің бастапқы кіріспе сөзі алынып тасталды. Кітапта иллюстрациялар жоқ. Кітап кем дегенде 23 тілге аударылған, оның ішінде араб, тай және түрік тілдері де бар. 2006 жылы 30 жылдық мерейтойына арналған басылымда Триверстің кіріспе сөзі және автордың жаңа кіріспесі жарияланды. Онда автор: "Бұл басылым, әрине, мен үшін Роберт Триверстің бастапқы кіріспе сөзін қайта жариялауға мүмкіндік береді, бұл мен үшін үлкен қуаныш" дейді. Бұл басылымға "Ричард Докинз: Бір ғалымның ойлау жолымызды қалай өзгерткені" (2006) атты құрастырылған еңбек қоса берілді. 2006 жылдың наурыз айында Лондон экономика мектебінде "Эгоистикалық ген: отыз жылдан кейін" атты арнайы іс-шара өтті. 2011 жылдың наурыз айында Audible Inc Ричард Докинз бен Лалла Уорд оқыған аудиокітап нұсқасын шығарды. 2016 жылы Оксфорд университетінің баспасында 40 жылдық мерейтойына арналған басылымда жаңа эпилог жарық көрді. Онда Докинз геннің эволюцияға қатысты көзқарасының маңыздылығын одан әрі сипаттап, оның коалесценциялық талдаумен бірге "Мен «Эгоистикалық генді» алғаш жазғанда білмеген терең өткенді ашып көрсетеді" деп мәлімдеді.

Басылымдар

Жыл Атауы ISBN Формат 1976 Эгоистикалық ген (1-ші басылым) Қалың қаптама 1978 Эгоистикалық ген (Scientific Book Club басылымы) Қалың қаптама 1978 Эгоистикалық ген (1-ші басылым, қайта басылым) Жұқа қаптама 1989 Эгоистикалық ген (2-ші басылым) Жұқа қаптама 2006 Эгоистикалық ген: 30 жылдық мерекелік басылым (3-ші басылым) Қалың қаптама Жұқа қаптама 2011 Эгоистикалық ген (MP3 CD) Аудиокнига 2016 Эгоистикалық ген: 40 жылдық мерекелік басылым (4-ші басылым) Жұқа қаптама 2016 "Кеңейтілген" Эгоистикалық ген (4-ші басылым) Қалың қаптама