Кіріспе

1995 жылы Дэниел Деннеттің кітабы

Дарвиннің қауіпті идеясы: Эволюция және өмірдің мағынасы – философ Дэниел Деннеттің 1995 жылы жазған кітабы. Кітапта автор дарвиндік теорияның кейбір салдарларын қарастырады. Аргументтің өзегі – Дарвиннің теориясы теріске шығарылса да, дизайнға (мақсатқа немесе бір нәрсенің қызметіне) дизайнердің қажеті жоқ деген қауіпті идеядан бас тарту мүмкін емес. Деннет бұл тұжырымды табиғи іріктеудің соқыр процесс болғанымен, тіршіліктің эволюциясын түсіндіруге жеткілікті күшті екендігіне негіздейді. Дарвиннің жаңалығы – өмірдің пайда болуы алгоритмдік принцип бойынша жұмыс істейтіні, оның артындағы процестердің өзі белгілі бір нәтижелерге ұмтылатынын көрсетті. Дендет, мысалы, сананы таза алгоритмдік процестерге келтіруге болмайды деп тұжырымдай отырып, көптеген көрнекті замандастарының ғажайыптардың болу мүмкіндігін жоғары бағалап айтқанын атап өтеді. Бұл пікірлер көпшілік арасында қызу талқылаулар мен пікірталастарға себеп болды. Кітап 1995 жылы National Book Award сыйлығының және 1996 жылы Pulitzer Prize for General Non Fiction сыйлығының финалисі атанды.

Өмірбаян

Деннеттің бұрынғы кітабы – "Аңғару түсіндірілді" (1991). Деннет Дарвинизмге қанағаттанбаушылықты тек қарапайым адамдарда ғана емес, тіпті ғалымдардың арасында да байқады және осы мәселеге арналған кітап жазуға уақыт келді деп шешті. "Дарвиннің қауіпті идеясы" ғылыми еңбек емес, көп салалы кітап; Деннет өзінің барлық ғылыми егжей-тегжейлі мәліметтерді түсінбейтінін мойындайды. Ол орташа деңгейде толыққанды қарастырады, бірақ оқырман қаласа, одан да тереңірек зерттеуге мүмкіндік береді, осы мақсатта сілтемелер ұсынады. Кітапты жазғанда Деннет "басқа салалардағы ойшылдарды эволюциялық теорияны қастерлеуге, олардың оны қалай төмен бағалап келгенін және неге қате ақпараттарға құлақ бізгенін көрсетуді" көздеді. Осы үшін ол бір оқиғаны баяндайды; ол көбінесе түпнұсқа, бірақ оның бұрынғы еңбектерінен алынған материалдар да бар. Деннет Тафтс университетінде Дарвин мен философия тақырыбында бакалаврлар семинарын өткізді, онда кітаптағы көптеген идеялар қамтылған. Оған әріптестері мен басқа да ғалымдар да көмектесті, олардың кейбіреулері кітаптың жобаларын оқыды. Ол "ұстаз және дос" В. В. О. Куайнға арналған.

ІІ бөлім: Дарвиндік биологиядағы ойлау

Екінші бөлімнің бірінші тарауы, "Биологиядағы дарвиндік ойлау" деп аталады, өмірдің ешқандай сыртқы көмексіз пайда болғанын, ал бізге таныс реттелген әлемнің хаос арқылы соқыр және бағытталмаған араласудың нәтижесі екенін көрсетеді. Сегізінші тараудың мәні аталымындағыдай: "Биология – инженерия"; биология – дизайнды, функцияны, құрылымды және жұмыс істеуді зерттейтін ғылым. Дегенмен, биология мен инженерия арасында маңызды айырмашылықтар бар. Келесі тарау инженерлік оңтайландыру тұжырымдамасына қатысты адаптационизмді қарастырады, оны Деннет қолдайды және Гулд пен Левонтиннің оған қарсы "нақылдаған" пікірін иллюзия деп есептейді. Деннет адаптационизмнің шектеулерді анықтаудың ең тиімді жолы екенін ойлайды. "Бронтозаврға қарсы күрес" деп аталатын оныншы тарау – Стивен Джей Гулдқа кең ауқымды сын, Деннет оның танымал жазбалары арқылы эволюция туралы бұрмаланған көзқарас қалыптастырғанын санайды; оның адаптационизмге, біртіндеп дамуға және басқа да ортодоксалды дарвинизмге қарсы "өздігінен жариялаған төңкерістері" – бәрі де жалған ескертулер. Екінші бөлімнің соңғы тарауы бағытталған мутацияны, ұрпаққа берілген қасиеттерді және Тейярдың "Омега нүктесін" жоққа шығарады, сондай-ақ басқа да даулы мәселелер мен гипотезалардың (таңдау бірлігі және панспермия сияқты) ортодоксалды дарвинизм үшін ешқандай қауіпті салдары жоқ екенін мәлімдейді.

ІІІ бөлім: Ақыл, мағына, математика және адамгершілік

"Ақыл, мағына, математика және мораль" – бұл үшінші бөлімнің атауы, ол Ницше сөзімен басталады. 12-тарау, "Мәдениеттің құлжалары", мәдени эволюцияны талқылайды. Ол мемнің мәдениетті түсінуде маңызды рөл атқаратынын және адамдардың, жануарлардың арасында жалғыз болып, өзімшіл гендерден "асып түсуге" мүмкіндік беретінін көрсетеді. "Дарвинге ақылымызды беру" – мидың, ақыл-ойымыздың және тілдің эволюциясы туралы тарау. Деннет Ноам Чомскидің тілдің эволюциясына, оның жасанды интеллект арқылы модельдеуіне және кері инженерияға қарсылығын сынап бағалайды. Содан кейін мағынаның эволюциясы талқыланады, Деннет оқырманды мағынаның мағынасыз, алгоритмдік процестердің нәтижесі екеніне көндіру үшін бірнеше ой-эксперименттерді пайдаланады. 15-тарауда Гёдель теоремасы жасанды интеллекттің белгілі бір түрлерін мүмкін емес деп есептемейтіні айтылады. Деннет сынымен Роджер Пенроузға да жүгінеді. Тақырып Томас Гоббс (Деннет оны "бірінші әлеуметтік-биолог" деп атайды) және Фридрих Ницшеден басталып, моральдің пайда болуы мен эволюциясына бұрылады. Ол этиканы тек эволюциялық талдау арқылы түсінудің мағынасы бар екенін қорытындылайды, бірақ "әшкере этикалық редукционизмнің" кейбір түрлеріне қарсы ескертеді. Келесі тарауға көшуден бұрын ол әлеуметтік-биологиялық даулардың кейбірін талқылайды. "Моральді қайта құру" деп аталатын соңғы алдындағы тарау этиканы "табиғиландыруға" бола ма деген сұрақтан басталады. Деннет дұрыс іс-әрекеттің алгоритмін табуға үміт жоқ деп санайды, бірақ моральдық мәселелерге қатысты көзқарасымызды жобалау және қайта жобалау қабілетіне оптимистік көзқарас білдіреді. Кітаптың соңғы тарауы, "Идеяның болашағы", Деннет биологиялық және мәдени әртүрлілікті мақтайды. Аяқтағанда, ол "Адам мен сұлу" ертегісін аналогия ретінде қолданады; Дарвиннің идеясы қауіпті көрінсе де, шын мәнінде ол өте әдемі.

Жобалау кеңістігі

Деннет эволюцияның табиғи жолмен туған өнімдері мен адамның шығармашылығы мен мәдениетінің жасаған заттары арасындағы қағидалық айырмашылықтың шамалы немесе мүлдем жоқ екенін айтады. Осы себепті ол өмір ағашының күрделі жемістерінің мағыналы жағынан "жоспарланған" екенін нақты көрсетеді, бірақ эволюция жоғары интеллектпен басқарылмағанына сенеді. Деннет мәдени эволюцияны жақсырақ түсіну үшін мемдер туралы ұғымды қолдануды жақтайды. Ол тіпті адамның шығармашылығы да Дарвиннің механизмі арқылы жұмыс істейтініне сендіреді. Бұл оны биологиялық "жоспарды" сипаттайтын "кеңістік" пен адам мәдениеті мен технологиясын сипаттайтын кеңістіктің байланысты екендігіне алып келеді. "Дизайн кеңістігінің" нақты математикалық анықтамасы Дарвиннің қауіпті идеясы кітабында келтірілмеген. Деннет мұны мойындайды және бұл ғылыми тұжырымдама емес, философиялық идея екенін мойындайды.

Табиғи іріктеу алгоритмі ретінде

Деннет табиғи іріктеуді дизайн кеңістігінде қозғалатын, материалдық жағынан бейтарап, санасыз алгоритм ретінде сипаттайды.

Универсалды қышқыл

Деннет "әмбебап қышқыл" туралы жазады, яғни ол өте қабынулы сұйықтық, ол тигеннің бәрін, тіпті ыдысты да жеп қояды. Мұндай күшті зат қолданылған нәрсенің бәрін өзгертеді, оның ізінде мүлдем басқаша нәрсе қалады. Деннет осы "әмбебап қышқыл" идеясын Дарвиннің идеясымен салыстырады: ол дерлік барлық дәстүрлі түсініктерді жояды және революциялық жаңа дүниетанымын қалдырады, ескі белгілердің көпшілігі әлі таныс, бірақ түбірінен өзгереді. Дарвиннің идеясын биология ғылымымен шектеуді қалайтындар бар, бірақ Деннет бұл қауіпті идея сөзсіз басқа салаларға да "таралып", оларды өзгертеді деп мәлімдейді.

Көлденең ілгектер мен крандар

Деннет "skyhook" терминін төменгі, қарапайым деңгейлерге сүйенбеген күрделі дизайнның бастауын сипаттау үшін қолданады, қарапайым тілмен айқанда – ғажайып. Адам ақылының толыққанды түсіндірілуіне (немесе түсіндірілмеуіне) қатысты философиялық талқыларда Деннеттің ұғымы жоғарыдан келген интеллектуалды дизайн идеясын әжуалайды, бұл идея бір немесе бірнеше құдайлардан туындауы мүмкін немесе Мюнхгаузен сияқты өзін-өзі қолдау арқылы абсурдты негіздерді құруы мүмкін. Деннет сонымен қатар эволюцияны түсіндіруде осындай ғылыми емес "skyhook"-тарды қолданғаны үшін түрлі бәсекелес неодарвинистік идеяларды сынға алады, әсіресе Стивен Джей Гулдтың идеяларына қатысты. Деннет мұндай ғажайыптарға тәуелді күрделілік теорияларын "крандарға" негізделген теориялармен салыстырады, бұл құрылымдар жоғары күрделіліктегі нысандарды құруға мүмкіндік береді, бірақ өзі физикалық ғылымның "негізінде" берік тұр.