Кіріспе

Мәдениеттің өзін-өзі қайталайтын бірліктерін зерттеу. Меметика – Дарвиндік принциптерге негізделген мәдениет эволюциясының теориясы, онда мем мәдениеттің бірлігі ретінде қарастырылады. "Меме" терминін биолог Ричард Докинс 1976 жылы жариялаған "Өзімшіл ген" кітабында енгізген. Барлық эволюциялық процестер ақпараттың көшірілуіне, өзгеруіне және іріктелуіне байланысты, бұл процесс селективті сақтаумен өзгеру деп те аталады. Көшірілген ақпарат репликатор деп аталады, ал гендер биологиялық эволюцияның репликаторы болып табылады. Докинс осы процестің мәдени эволюцияны да басқаратынын айтып, екінші репликаторды "мем" деп атады. Ол мысал ретінде әндерді, ұрандарды, сән-моданы және технологияларды келтірді. Гендер сияқты, мемдер де өзімшіл репликаторлар және себептік әсерге ие, яғни олардың қасиеттері көшірілу және таралу мүмкіндіктеріне әсер етеді. Кейбіреулері құнды немесе пайдалы болғандықтан сәттілікке жетеді, ал басқалары вирустарға ұқсайды. Гендер бірлесіп жұмыс істеп, үйлесімді ген кешендерін құрай алатындай, мемдердің топтары бірлесіп әрекет ететін үйлесімді мем кешендерін немесе мемплекстерін құрайды. Мемеплекстерге (басқа көптеген нәрселермен қатар) тілдер, дәстүрлер, ғылыми теориялар, қаржы институттары және діндер кіреді. Докинс діндерді "ақыл вирустары" деп атаған. Меметиканы қолдайтындардың арасында психолог Сьюзан Блэкмор, "Меме машинасының" авторы бар, ол ата-бабаларымыз мінез-құлықты еліктеген кезде екінші репликаторды босатып алғанын және мәдениетте мемдерді көшіретін, өзгертетін және іріктейтін "меме машиналарына" айналғанын айтады. Философ Дэниел Деннет меметиканы кеңінен дамытады, әсіресе "Дарвиннің қауіпті идеясы" және "Бактериядан Бахқа және кері" кітаптарында. Ол мемдердің бірліктерін "өздерін сенімділікпен және жемістілікпен қайталайтын ең кішкентай элементтер" деп сипаттайды және "Адам санасының өзі – мемдердің үлкен кешені" деп мәлімдейді. Физик Дэвид Дойч "Инфинитидің басталуы" еңбегінде инновация мен шығармашылықты басаңдететін, ақылға сыймайтын мемдерге негізделген статикалық қоғамдарды, ағартушылық құндылықтарды, ғылыми қызығушылықты және прогресті қолдайтын ақылға сыятын мемдерге негізделген динамикалық қоғамдармен салыстырады. Меметикаға қатысты сын-ескертпелерде мемдердің жоқ екендігі, гендермен салыстырудың жалған екендігі, бірліктерді нақты анықтай алмайтыны, мәдениеттің еліктеу арқылы дамымайтыны және өзгеру көздерінің кездейсоқ емес, мақсатты түрде жасалғандығы туралы пікірлер айтылады. Меметиканы сынға алған биолог Стивен Джей Гулд оны "мағынасыз метафора" деп атайды. Философ Дэн Спербер мәдени эволюцияға тиімді тәсіл ретінде меметиканы жоққа шығарады, өйткені мәдени элементтер тікелей көшірілмейді немесе еліктелмейді, қайта өндіріледі. Антрополог Роберт Бойд және биолог Питер Ричерсон мәдени эволюция теориясы және ген-мәдениет коэволюциясы саласында жұмыс істейді. Екілік мұрагерлік теориясы меметикамен көп ортақ, бірақ мемдердің репликаторлар екендігі туралы идеяны қабылдамайды. Осы тұрғыдан алғанда, меметика мәдени эволюцияға қатысты бірнеше тәсілдің бірі ретінде қарастырылады және ген-мәдениет коэволюциясы немесе екілік мұрагерлік теориясының баламаларына қарағанда кем пайдалы деп саналады. Басты айырмашылық – екілік мұрагерлік теориясы түпкілікті алғанда гендерге биологиялық артықшылықты байланыстырады, ал меметика мемдерді екінші репликатор ретінде қарастырады. Меметика сонымен қатар Интернет мәдениеті мен Интернет мемдерін талдауға да қатысты.

Тарих

Ричард Докинс өзінің "Өзіндік ген" (1976) атты кітабында мем терминін генге ұқсас адам мәдениетінің берілуінің бірлігін сипаттау үшін қолданды, бұл репликация мәдениетте де, басқа мағынада болса да, болатынын дәлелдеді. Мәдени эволюцияның өзі бұрынғы тақырып болса да, оның тарихы кем дегенде Дарвин дәуірінен басталады, Докинс (1976) мемнің – мида тұратын мәдениет бірлігі және адам мәдени эволюциясының мутацияланатын репликаторы екенін ұсынды. Докинстен кейін көптеген адамдар мәдениеттің бұл бірлігін эволюциялық "ақпарат" ретінде талқылады, ол Дарвиндік таңдауға ұқсас ережелермен көбейеді. Репликатор – қоршаған ортаға әсер ете алатын үлгі, яғни себептік қабілеті бар және таралуға қабілетті. Бұл ұсыныс антропологтар, әлеуметтанушылар, биологтар және басқа ғылымдардың ғалымдары арасында пікірталас тудырды. Докинс мидағы ақпарат бірліктерінің репликациясы адамның мінез-құлқы мен мәдениетін қалай басқаратынын толыққанды түсіндірмеді, себебі кітаптың басты назары гендік экспрессияға аударған. Докинс "Өзіндік ген" еңбегінде меметиканың толыққанды теориясын ұсынуды көздемеді, керісінше, мем терминін болжамды рухта жасады. Осыған байланысты әртүрлі зерттеушілер "ақпарат бірлігі" терминін әртүрлі анықтады. Мәдени ақпараттың эволюциялық моделі мемдердің – ақпарат бірліктерінің – тәуелсіз өмір сүруіне, өзін-өзі көбейтуіне және қоршаған ортаның күштері арқылы таңдамалы эволюцияға ұшырауына негізделген. Докинстің еңбектерінде айтылған ұсыныстан басталып, бұл модель мәдениеттің өзін-өзі көбейту бірліктерін зерттейтін жаңа ғылыми саланың негізін құрады. Мемдер гендерге ұқсас болғандықтан, меметика да генетикаға ұқсас деп айтылды. Қазіргі меметикалық қозғалыс 1980 жылдардың ортасында басталды. 1983 жылғы қаңтарда Scientific American журналында Дуглас Хофстадтердің "Метамагикалық тақырыптар" бағаны, сондай-ақ 1985 жылы шыққан осы аттас кітабы да ықпалды болды. "Меметицист" сөзі "генетист" сөзінің аналогы ретінде алғаш рет "Өзіндік ген" кітабында қолданылды. Кейіннен Арел Лукас мемдерді және олардың адамдармен және басқа тасымалдаушылармен байланысын зерттейтін ғылымды "генетикаға" ұқсас "меметика" деп атауды ұсынды. Докинстің "Өзіндік ген" кітабы түрлі зиялы адамдардың назарын аударды. Тағы бір ынталандыру 1991 жылы Туфтс университетінің философы Дэниел Деннеттің "Аңталған сана" атты еңбегі болды, ол мем тұжырымдамасын ақыл-ойының теориясына енгізді. 1991 жылғы эссесінде "Аң-ойының вирустары" Ричард Докинс меметиканы діни сенім құбылысын және ұйымдасқан діндердің әртүрлі ерекшеліктерін түсіндіру үшін қолданды. Сол кезде меметика көркем әдебиетте де тақырыпқа айналды (мысалы, Нил Стивенсоннің "Барлық оқиғалар" романы). Тілдің вирус ретіндегі идеясы Уильям С. Берроуз 1962 жылы "Жарқалған билет" атты көркем кітабында енгізген, ал 1970 жылы "Жоба" деп жарияланған "Электрондық революция" кітабында жалғастырған. Меметиканың негізі толыққанды қазіргі заманғы түрінде Дуглас Рашкоффтың 1995 жылы жариялаған "Медиа вирусы: Халықтық мәдениеттегі жасырын мақсаттар" кітабымен қаланды және 1996 жылы академиялық ағымнан тыс авторлардың тағы екі кітабының жариялануымен үдеді: бұрынғы Microsoft атқарушысы, мотивациялық спикер және кәсіби покер ойыншысы Ричард Бродидің "Ақылдың вирусы: Мемнің жаңа ғылымы" және математик және философ Аарон Линчтің "Ой жұқпасы: Сенім қоғам арқылы қалай таралады". Линч өзінің теориясын мәдени эволюциялық саланың ғалымдарымен байланыссыз тұжырымдағанын мәлімдеді және оның кітабы жариялануға жақын болғанға дейін "Өзіндік ген" туралы білмегендей көрінді. Линч пен Бродидің кітаптары жарық көрген шамасында "Journal of Memetics – Evolutionary Models of Information Transmission" электрондық журналы (1997 жылдан 2005 жылға дейін электрондық түрде жарияланды) алғаш рет пайда болды. Алғашқыда оны Манчестер мегаполитен университетінің Саясатты модельдеу орталығы ұйымдастырды. Электрондық журнал көп ұзамай меметицистер қауымдастығының басты басылымы мен талқылау ортасы болды. (1990 жылдан бастап қысқа мерзімді басылымға негізделген меметикалық журнал болды, оны Элан Мориц редакциялаған "Идеялар журналы".) 1999 жылы Батыс Англия университетінің психологы Сьюзан Блэкмор "Мема машинасы" кітабын жариялады, онда Деннет, Линч және Бродидің идеялары толыққанды қарастырылды және оларды мәдени эволюциялық негізгі ағымның әртүрлі тәсілдерімен салыстыруға және қарама-қарсы қоюға тырысты, сондай-ақ тілдің және адамның жеке өзінің эволюциясы үшін жаңа (және даулы) меметикалық теорияларды ұсынды.

Этимология

Мем термині ежелгі грек тілінен алынған μιμητής (mimētḗs) сөзінен шыққан, яғни «еліктеуші, құпиялы» деген мағынаны білдіреді. Осыған ұқсас термин – мнеме 1904 жылы неміс эволюциялық биологы Ричард Семон қолданған, ол ең белгілісі есте сақтаудың инграм теориясын дамытуымен танымал. Оның «Die mnemischen Empfindungen in ihren Beziehungen zu den Originalempfindungen» еңбегі 1921 жылы ағылшын тіліне «The Mneme» деп аударылды. Дэниел Шахтер 2000 жылы «Естен кеткен идеялар, назардан тыс қалған пионерлер: Ричард Семон және есте сақтау тарихы» атты кітабын жариялағанға дейін Семонның еңбегі көп әсер етпеді, бірақ ол Эрвин Шредингердің 1956 жылғы Тарнер лекциясында «Ақыл мен материя» деген тақырыпта кеңінен цитаталанды. Ричард Докинс (1976) мем сөзін Семоннан тәуелсіз ойлап тапқан сияқты, былай деп жазды: «Миме» грек тілінен шыққан сөздің түбірі дұрыс, бірақ мен «ген» сөзіне ұқсас айтылатын бір буынды сөзді қалаймын. Менің классицист достарым «миме» сөзін «мем» деп қысқартқанымды кешіретін болса деймін. Егер оларға жұбаныш болса, оны «естелік» немесе француз тіліндегі même сөзімен байланыстыруға болады. Дэвид Халл (2001) Докинстің Семонның еңбегін назарға алмағанын көрсетті. Халл бұл ертедегі жұмысты меметиканың баламалы бастауы ретінде ұсынады, арқылы Докинстің меметикалық теориясы мен осы тұжырымдамаға классицизмнің байланысы талқыланады. «Неге меметиканың (немесе мнеметиканың) басталуын 1904 жылға немесе кем дегенде 1914 жылға жатқызбасқа? Егер [Семонның] екі жарияланымын меметиканың бастауы деп қарасақ, онда меметиканың дамуы шамамен жүз жыл бойы тұжырымдық немесе эмпирикалық жаңарусыз жүрді!». Осыған қарамастан, Семонның еңбегі көбінесе меметикалық бастаудан ерекше деп түсініледі, тіпті Халлдың көрсеткен ашық ұқсастықтарына қарамастан.

Ішкі және сыртқы сарапшылар

Мемикалық қозғалыс дерлік бірден екіге бөлінді. Бірінші топ Докинстің мемді «мәдени таралманың бірлігі» деп анықтаған анықтамасын сақтағысы келгендер болды. Меметикалық инженерия терминін зерттеуге және жасауға көмектескен Гиброн Бурчет, Левиус Роландо және Ларри Лоттманмен бірге, мемді «мида орналасқан, көшірілуге қабілетті мәдени ақпараттың бірлігі» деп дәлірек анықтауға болады деп мәлімдеді. Бұл ой Докинстің «Кеңейтілген фенотип» кітабындағы мемнің екінші анықтамасына жақын. Екінші топ мемдерді байқалатын мәдени артефакттар мен мінез-құлық ретінде қайта анықтауды қалады. Алайда, осы екі ұстанымнан өзгеше, Сьюзан Блэкмордың «Мем машиналарындағы сана» атты мақаласы екі қозғалысты да жоққа шығармайды. Бұл екі мектеп «интерналистер» және «экстерналистер» деп аталды. Белгілі интерналистерге Линч пен Броди кірді; ал ең белсенді экстерналистер Ливерпуль Джон Мурс университетінің генетигі Дерек Гатхерер және мәдени эволюция мен музыка жайлы жазатын Уильям Бензон болды. Экстернализмнің басты себебі – мидың ішкі құрылымдық элементтерін байқау мүмкін емес, ал меметика ғылым ретінде, әсіресе сандық ғылым ретінде дамуы үшін мәдениеттің тікелей сандық өлшемдеріне назар аудару қажет болды. Интерналистер түрлі аргументтер келтіріп қарсылық көрсетті: мидың күйі әзірленген технологиялардың көмегімен болашақта тікелей байқалатын болады, көптеген мәдени антропологтар мәдениеттің артефакттар емес, сенімдер туралы екендігіне келіседі, немесе артефакттар психикалық құрылымдар (немесе ДНК) сияқты көшіруге қабілетті емес. Пікірталас қызу болғандықтан, 1998 жылғы Кибернетика жөніндегі 15-ші халықаралық конференция аясында өткен меметикалық симпозиумда анықтамалық пікірталастарды тоқтатуға шақыратын резолюция қабылданды. 2011 жылы Макнамара нейросуреттеу құралдарын пайдаланып функционалдық байланыс профилін жасаудың, сыртқы «e мемдерге» жауап ретінде ішкі «i мемдерді» өңдеуді байқауға мүмкіндік беретінін көрсетті. Бұл Duch-тің «Меметика және қастандық теорияларының нейрондық модельдері» атты мақаласында одан әрі дамытылды, онда мемдердің квази-тұрақты нейрондық ассоциативтік есте сақтау желісі ретіндегі моделі ұсынылды және қастандық теорияларына әкелетін мемплекстің қалыптасуы, өзін-өзі ұйымдастыратын желіні модельдеу арқылы көрсетілді. Интерналистік мектептің жетілдірілген тұжырымы 2002 жылы Кембридж университетінің антропологы Роберт Аунгердің «Электрлік мем» атты еңбегі жарық көрген кезде пайда болды. Аунгер сондай-ақ 1999 жылы Кембриджде конференция ұйымдастырды, онда көрнекті социологтар мен антропологтар меметикада осы күнге дейін жеткен жетістіктерге өз бағаларын бере алды. Бұл 2001 жылы Аунгер редакциялаған және Деннеттің алғы сөзімен «Мәдениетті дарвинизациялау: меметика ғылымының мәртебесі» атты кітаптың жарық көруіне әкелді.

Құлдырау

2005 жылы «Journal of Memetics» журналы жабылып, меметиканың болашағына арналған мақалалар жинағын жариялады. Сайтта «бірнеше жылдан кейін қайта іске қосылу жоспарланған, бірақ ештеңе орындалмады» делінген. Сьюзан Блэкмор Англияның батысындағы университетті қызыл жолға қойып, тәуелсіз ғылым жазушысы болды және қазір сана мен таным ғылымы саласына көбірек назар аударуда. Дерек Гатхер фармацевтикалық индустрияда компьютер бағдарламашысы болып жұмыс істеді, алайда ол әлі де меметикамен байланысты мәселелер бойынша жарияланымдар жасайды. Ричард Броди қазір әлемдік кәсіби покер рейтингінде жоғары көтерілуде. Аарон Линч меметикалық қауымдастықтан және «мем» мен «меметик» сөздерінен бас тартып (бірақ кітабындағы идеяларын мойындап), өзін «ой жұқтырушы» деп сипаттады. Ол 2005 жылы қайтыс болды. Сьюзан Блэкмор (2002) мемнің анықтамасын былай берді: «әдеттер, дағдылар, әндер, әңгімелер немесе кез келген басқа да ақпараттың бір адамнан екінші адамға көшірілуі». Ол мемдер, гендер сияқты, Докинстің анықтамасына сәйкес, репликаторлар екенін айтты. Яғни, олар көшірілген ақпарат. Мемдер еліктеу, оқыту және басқа да әдістер арқылы көшіріледі. Көшірмелер мінсіз емес: мемдер өзгерістермен көшіріледі; сонымен қатар олар есте сақтаудағы орын үшін және қайтадан көшірілу мүмкіндігі үшін бәсекелеседі. Тек кейбір түрлері ғана сақталады. Осы үш элементтің (көшірмелер, өзгерістер, тіршілік үшін бәсекелестік) үйлесімі Дарвиндік эволюцияның шартын құрайды, сондықтан мемдер (және осы арқылы адам мәдениеттері) эволюциялайды. Бірге көшіріліп, беріліп отыратын мемдердің үлкен топтары коадаптацияланған мем кешендері немесе мемплекстер деп аталады. Блэкмордың анықтамасына сәйкес, мемнің көбейе түсуі еліктеу арқылы жүзеге асады. Бұл үшін мидың үлгіні жалпы түрде немесе таңдамалы түрде еліктеу қабілеті қажет. Әлеуметтік оқыну процесі әр адамда әртүрлі болғандықтан, еліктеу процесін толықтай қайталау мүмкін емес. Бір идеяның мәні әртүрлі мемдермен білдірілуі мүмкін. Бұл меметикалық эволюциядағы мутация деңгейінің өте жоғары екенін, тіпті еліктеу процесінің әрбір қайталануында да мутациялар болатынын білдіреді. Әлеуметтік жүйе күрделі микроөзара әрекеттесулер желісінен құралған, бірақ макродеңгейде мәдениетті құру үшін тәртіп пайда болатындықтан, бұл өте қызықты. Мәдени эволюцияны зерттейтін көптеген ғалымдар осы кезеңдегі меметикалық теорияны сәтсіз парадигма деп санайды, оны екілік мұрагерлік теориясы алмастырды. Ал басқалары оның алмастырылмағанын, керісінше, мәдени эволюциялық теориядағы шағын, бірақ ерекше интеллектуалдық кеңістікті сақтайтынын айтады.

"Интернет меметиктері"

Интернет-меметикасының жаңа жүйесі бастапқыда Блэкмордың концептуалдық дамуларын қабылдады, бірақ тиімді деректерге негізделген тәсіл болып қалыптасты, назар аударуын цифрлық артефакттарға шоғырландырды. Бұл бағытты негізінен Колин Ланкшир мен Мишель Нобель (2006) және Лимор Шифман мен Майк Телуолл (2009) концептуалдық дамулары жетекке алды. Шифман, әсіресе, Сьюзан Блэкмордың ішкі және сыртқы пікірталасты қабылдамауына еріп, бірақ бұрынғы эволюциялық жүйелермен нақты байланыс жасаған жоқ. Кейін, 2014 жылы ол «ақпараттың» меметикаға қатысты тарихи маңызын жоққа шығарды. Ол мемдерді мәдени ақпараттың бірліктері деп қарастырмай, ақпараттың «[мем мысалының] мәтініне, оның тілдік кодтарына, адресаттарға және басқа да потенциалды сөйлеушілерге қатысты адресанттардың өзін орналастыру тәсілдеріне» ғана қатысты екенін айтты. Ол мұны «позиция» деп атады, ол оның мемінің мазмұны мен формасынан аналитикалық тұрғыдан ерекшеленеді. Осылайша, Шифманның дамуын Докинстің меміне сынды көзқарас ретінде қарастыруға болады, сонымен қатар мемді интернетке және әлеуметтік желілерге тәуелді коммуникативтік жүйе ретіндегі біршама ерекше концептуализация ретінде қарастыруға болады. Меметиканы интернеттік зерттеу ретінде енгізу арқасында эмпирикалық зерттеулердің саны артты. Яғни, осы концептуализациядағы меметика әлеуметтік ғылымдар әдістемелерін қолдану арқылы тексеруге болатындығын көрсетті. Ол Ланкшир мен Нобельдің (2019) эмпирикалық тенденцияларды қарастырғаннан кейін, теориялық дамуды ескермеу қаупі бар екенін ескертіп, меметикаға қызығушылық танытқандарға «Мемдерге шын ниеттен қызығушылық танытқандар үшін Докинстің еңбектерін соңғы үш онжылдықта интернет-мемдердің қалай дамығанын ескере отырып, қайта қарастырудың және қандай мәселелерге мұқият зерттеу жүргізу қажеттігін ойластырудың уақтысы келді» деп кеңес берді. Ланкшир мен Нобель көрсеткендей, интернет-меметикасының қайта тұжырымдалуы ұзақ жылдар бойы қалыптасқан меметикалық теорияның мәселелерін шешуде шектеулі. Қазіргі интернет-меметикасы теориясының ішкі және сыртқы пікірталастар арасындағы концептуалдық дихотомиялардан кетуі, меметиканың бұрынғы мәселелерімен сәйкес келедін-келмейдін анық емес. Интернет-меметикасын теориялық негізі жоқ зерттеу ретінде қарастыруға болады, себебі қазіргі зерттеулер мәдени зерттеулердің басқа салаларының теорияларына жауап беретін эмпирикалық дамуға басымдық береді. Ол әдістеме, теория, сала немесе ғылым емес, көбінесе үлестірілген зерттеулер жиынтығы ретінде көрінеді, тек Шифман және оның негізгі тұжырымдамасын ұстанатындар сияқты кейбір ерекшеліктер бар.

Баламалы анықтамалар

Докинз "A Devil's Chaplain" еңбегінде мемнің анықтамасын кеңейтіп, меметикалық процестердің екі түрлі түрі бар екенін айтады (жаңсақ және ақпараттық). Біріншісі – мәдени идеяның, әрекеттің немесе өрнектің түрі, оның жоғары вариациясы бар; мысалы, Витгенштейннің кейбір мінез-қалпын мұра еткен оның шәкірті. Екінші түрі – өздігінен түзелетін, мутацияға төзімді мем. Мұның мысалы ретінде ол бастауыш сынып оқушыларына үйретілетін оригами үлгілерін келтіреді – мем нұсқаулардың дәл ретімен беріледі немесе (оны ұмытып кеткен бала жағдайында) тоқтатылады. Өзін-өзі түзететін мем көбінесе эволюцияламайды және сирек кездесетін жағдайда терең мутацияларды бастан кешіреді. Хокки Ситунгкир берген тағы бір анықтама мем, мемплекс және деме үшін қатаң формализмді ұсынуға тырысты, мемді мәдени кешенді жүйедегі мәдени бірлік ретінде қарастырды. Ол Дарвиндік генетикалық алгоритмге негізделген, гендер мен мемдерде байқалатын эволюцияның әртүрлі үлгілерін есепке алу үшін кейбір өзгерістер енгізілген. Меметикалық әдіс мәдениетті күрделі бейімделу жүйесі ретінде қарастырудың жолы ретінде, ол меметиканы мәдени эволюцияның баламалы әдістемесі ретінде қарастырудың жолын сипаттайды. ДиКарло (2010) мемнің анықтамасын "мемдік тепе-теңдік" идеясын қосу үшін одан әрі дамытты, ол биологиялық тепе-теңдікпен мәдени үйлесімді жағдайды сипаттайды. "Жоғары палеолиттегі проблемаларды шешу және нейротрансмиссия қазіргі заманғы әлемдік діндерде мемдік тепе-теңдіктің пайда болуы мен сақталуына қалай әкелді" деген еңбегінде ДиКарло адам санасы дамыған сайын, ата-бабаларымыздың қоршаған ортаның проблемаларын қарастыру және оларды тұжырымдамалық жағынан күрделі тәсілдермен шешуге тырысу қабілеті де дамыды деп айтады. Қанағаттанарлық шешім табылған кезде қоршаған ортаның тұрақтылығы немесе мемдік тепе-теңдік сезімі пайда болады. Біртіндеп пайда болатын саналы сезім және көріністерді құрастыруға арналған күрделі тілдер биологиялық тепе-теңдікті сақтауға деген құштарлықпен бірігіп, жоғарғы палеолиттегі үш маңызды аспектіні түсіну тұрғысынан тұжырымдамалық олқылықтарды толтыру үшін тепе-теңдік қажеттілігін тудырды: себептік байланыс, моральдық нормалар және өлім. Өмір сүру мен көбеюдің тұрақтылығын сақтаумен байланысты құбылыстарды түсіндіруге деген құштарлық ата-бабаларымыздың санасында "Өмір сүру/көбею құндылығы" (немесе SR құндылығы) деген нормативті ұстанымды қалыптастырды. Лимор Шифман (2014) интернет-мемдерді, цифрлық медиадағы мемдерді (а) мазмұнның, форманың және/немесе ұстанымның ортақ сипаттамаларын бөлісетін цифрлық элементтердің тобы деп анықтайды, олар (б) бір-бірін біле отырып құрылған және (с) көптеген пайдаланушылар интернет арқылы таратып, еліктеп немесе өзгертіп отырады. Сонымен қатар, ол мазмұнды "идеялар мен идеологиялар", форманы "хабардың физикалық көрінісі" және ұстанымды "мемдер өздерінің қарым-қатынасы туралы беретін ақпарат" деп атайды. Ұстаным – бұл ойыншылардың (мысалы, адамдардың) өздерін БАҚ мазмұны мен формасына, сондай-ақ хабарламамен сөйлесуге болатын адамдарға қатысты қалай орналастырғаны туралы. Кулл мен Диконның семиотикалық сын-текшерісінен кейін он жылдан астам уақыт өткен соң, Сара Канниццаро мемдерді толыққанды қалыптасқан киберсемиотикалық белгілер ретінде қарастыру үшін жеке дамуын ұсынды, бірақ бұл Интернет меметикасымен айналысатын адамдар арасында шектеулі жетістікке ие болды. Әсіресе, ол эволюцияның көптеген неодарвинистік тұжырымдамаларын биосемиотикалық эволюциялық тұжырымдамаларға аударды. Бұл тәсіл теориялық тұрғыдан Александр О. Смит пен Джефф Хемслидің зерттеулеріндегі ақпараттың эмпирикалық зерттеулерімен біріктірілді. Олар Канниццароның еңбегінің ықпалымен мемдер "бір-біріне ұқсастықтары мен айырмашылықтары арқылы байланысты құжаттардан тұратын ақпарат беру желісі және семиотикалық жүйе ретінде түсіндіріледі" деп ұсынды.

Меметикалық талдау

Макнамара (2011) нейросуретке түсіру құралдарын қолдана отырып, мемдерді сандық талдау мүмкіндігін және мұндай зерттеулердің жүргізілгенін айтқан. Бұл автор меметиканы зерттеу үшін болашақтағы маңызды құрал ретінде гиперсканирование (екі жеке МРТ аппаратында бір уақытта екі адамның сканерленуі) ұсынады. Великовский (2013) Ричард Докинс, Михали Чиксентмихайи, Э.О. Уилсон, Фредерик Тернер (ақын) және Артур Кёстлердің мемдер туралы басты теорияларын біріктіре отырып, "холонды" мемнің құрылымы ретінде ұсынды. 2005 жылдан бері жабылып қойған "Меметикалық журналда" сипатталған меметика жақтастары эволюциялық концепциялар шеңберінде мәдениетті талдаудың маңызды және перспективалы құралы бола алатынына сенеді. Кейт Хенсон "Мемтика және модульдік сана" (Analog, 1987 тамыз) еңбегінде мемнің тасымалдаушысының психологиялық ерекшеліктерін түсіну үшін меметикаға эволюциялық психологияны қосу қажет екенін дәлелдейді. Интернет меметикасының негізгі талдау тәсілдері көбінесе визуалды мәдениет және коммуникация әдістемелерімен байланысты. Бұл зерттеушілер мемдердің болуын мәдени байланыстар, әлеуметтік желілер немесе желілік артефакттар, әсіресе онлайн суреттер арқылы негіздейді.

Қолданбалар

Зерттеу әдістемелері, меметиканы қолданатындар, көптеген атаулармен белгілі: Вирустық маркетинг, мәдени эволюция, идеялар тарихы, әлеуметтік талдау және тағы басқалар. Бұл қолданыстардың көпшілігі мемдер туралы әдебиетке тікелей сілтеме жасамайды, бірақ идеялардың таралуының эволюциялық тұрғысынан қарастырылады, ол мәдениеттің семантикалық бірліктерін ғылыми зерттеуге қатысты деп есептелетін, өздігінен көбейтіліп, өзгеріп отыратын ақпараттың үлгілері ретінде қарастырады. Мысалы, қоғамдық қатынастар саласы жаңа идеяларды енгізу және әлеуметтік дискурсты өзгерту әрекеттерімен толы. Мұны істеудің бір жолы – мемді жасау және оны әртүрлі медиа арналар арқылы тарату. Қолданбалы меметиканың тарихи мысалы – 1991 жылы АҚШ-та Бірінші Шығанақ соғысына дайындық ретінде өткізілген PR кампаниясы. Меметиканы күрделі әлеуметтік жүйелік проблемаға, атап айтқанда, экологиялық тұрақтылыққа қолдану жақында қарастырылды. Джек Харич мем түрлерін және меметикалық инфекцияны бірнеше қор және ағын модельдеріндегі симуляцияларда пайдалана отырып, мемдер арқылы ең жақсы түсіндірілетін бірнеше қызықты құбылыстарды көрсетті. "Саяси билік орындарының қақтығысқан циклдері" атты модельде жемқорлықтың саясаттағы қалыпты жағдайға айналуының негізгі себебі – бір кері байланыс циклының екіншісіне қарсы тұруының құрылымдық артықшылығы екендігі айтылады. Тағы бір модель, "Қиын мәселелерді шешудің меметикалық эволюциясы", мемдерді, эволюциялық алгоритмді және ғылыми әдісті күрделі шешімдердің уақыт өте келе қалай дамып келе жатқанын және осы процесті қалай жақсартуға болатынын көрсету үшін қолданады. Осы модельдерден алынған түсініктер тұрақтылық мәселесіне меметикалық шешімдерді жасау үшін қолданылады. Меметиканың тұрақтылық саласындағы тағы бір қолданылуы – 2013 жылдың көктемінде Джо Брюэр мен Балаз Ласло Карафиат жүргізген, көпшілік қаржыландырылған Климат мем жобасы. Бұл зерттеу Twitter, Facebook-тен жиналған 1000 мәтіндік ерекше сөз тіркестерінің жинағына және климаттық белсенділермен жүргізілген сұхбаттарға негізделген. Басты нәтиже – жаһандық жылыну мемі таратуда тиімді емес, себебі ол туралы білген адамдардың санасында эмоционалды күйзеліс тудырады. [Климаттың өзгеруі] тақырыбындағы дискурста бес негізгі шиеленіс анықталды, олардың әрқайсысы диалогты қозғауға болатын резонанс нүктесін білдіреді. Бұл шиеленістер: Гармония/Дисгармония (адамдар табиғи әлемнің бөлігі ме, жоқ па), Тіршілік/Жою (болашақты өркениеттің апаттық құлдырауы немесе адамзаттың толық жойылуы ретінде көру), Ынтымақтастық/Тәуекелділік (адамзат жаһандық проблемаларды шешу үшін біріге ала ма, жоқ па), Жетекшілік/Тереңсіздік (климаттың өзгеруіне қарсы күрес бойынша ұжымдық деңгейде алға жылжудамыз ба, жоқ па) және Элитизм/Еретик (дискуссияның әр жағы өз оппозициясының сарапшыларын сенімсіз деп санайды). Бен Каллен өзінің "Жұқпалы идеялар" кітабында мем идеясын археология ғылымына енгізді. Ол "Мәдени вирус теориясы" терминін енгізді және оны археологиялық теорияны неодарвинистік парадигмаға бекіту үшін пайдаланды. Археологиялық меметика мем ұғымын материалдық мәдениетке қолдануға көмектеседі. Лео Апостельдің салааралық зерттеулер орталығынан Фрэнсис Хейлиген "меметикалық іріктеу критерийлері" деп аталатын нәрсені ұсынды. Бұл критерийлер осы іріктеу критерийлері сандық талдаулардың сынағынан өте ала ма екенін анықтау үшін қолданбалы меметиканың арнайы саласына жол ашты. 2003 жылы Клас Чиленс іріктеу критерийлерінің сынауға қабілеттілігі туралы магистрлік диссертация жобасында осы сынақтарды жүргізді. "Өзіндік дыбыстар және тілдік эволюция" еңбегінде австриялық тіл білімі маманы Николаус Ритт меметикалық ұғымдарды іске асыруға және оларды ұзақ мерзімді дыбыс өзгерістерін және ерте ағылшын тіліндегі айла-шартты өзгертуді түсіндіру үшін пайдалануға тырысты. Мәдени өзгерістерді басқаруға арналған жалпы Дарвиндік негіздеме қалыптасқан, сөйлеушіге бағытталған тәсілдер орындай алмайтын жерде түсіндірме бере алады делінеді. Кітап мемдердің мүмкін болатын материалдық құрылымы туралы салыстырмалы түрде нақты ұсыныстар жасайды және екі эмпирикалық бай жағдайды ұсынады. Австралиялық ғалым С. Ж. Уити жобаны басқару – бұл оның негізгі тілінде практикалық тіл мен оқиғалары бар мемплекс екенін айтады. Бұл радикалды көзқарас жобаны және оның басқаруын иллюзия ретінде қарастырады; адам миымен құрылған, қалыптастырылған және таңбаланған сезімдер, күтулер және тітіркеністер жиынтығы. Уитидің тәсілі жоба менеджерлерінен жобаны басқаруды пайдалану себептерінің пайда табуға қатысы жоқ екенін ескеруді және оны өзінен өзі пайда көретін, эволюциялайтын және ұйымдарды өз мақсаты үшін қалыптастыратын табиғи процесс ретінде қарастыруды талап етеді. Швециялық саясаттанушы Микаэль Сандберг институционалдық және технологиялық эволюцияның "ламарькшілдік" интерпретацияларына қарсы шығып, 1990 жылдардағы Швециядағы үкіметтік және жеке ұйымдардағы ақпараттық технологиялардың шығармашылық инновацияларын меметикалық тұрғысынан зерттейді. Активті ("ламарькшілдік") АТ стратегиясының және пайдаланушы-өндірушінің өзара әрекетінің (дарвиндік коэволюция) әсерін салыстыру нәтижесінде швед ұйымдарынан алынған мәліметтер коэволюциялық өзара әрекет АТ шығармашылығының "ламарькшілдік" АТ стратегиясынан шамамен төрт есе күшті фактор екенін көрсетті.