Кіріспе

Визалық дау – 2005 жылдың басында Еуроодаққа мүше емес, Шығыс Еуропа елдерінен Германияға кіруге ниеттенген шетел азаматтарына виза беру тәртібіндегі өзгерістерге байланысты туындаған жанжалға неміс баспасөзі берген атау. 2000 жылы енгізілген жаңа виза саясаты, туристік визаларды беру процесін жылдамдату мақсатында, заңсыз көші-қон және адам саудасы сияқты құқық бұзушылықтарға қарсы сақтық шараларын жойды деген айып тағылды. Бұл оқиға салдарынан Жасыл партияның жауапты мемлекеттік хатшысы Людгер Волмер Бундестагтың сыртқы істер комитетіндегі және партиясының сыртқы істер жөніндегі өкілі лауазымдарынан қанағаттанды. Бұл мәлімдемелер оның партиялық әріптесі, Сыртқы істер министрі Йошка Фишердің беделіне елеулі зиян келтірді. Бұрынғы қатаң виза ережелеріне дұрыс саяси процедураларсыз өзгерістер енгізілгені туралы күдік туды. Кейбір сарапшылар Германияға сапар шеккен украиналықтардың санының артуы Батыс Еуропаға деген жағымды көзқарасты қалыптастырып, «Қызғылт революцияға» қолдау көрсеткен болуы мүмкін деп санайды.

1999-2000 жылдар

1999 жылы Украинаның Киев қаласындағы Германия елшілігі Германияға 150 000-нан астам виза берді. Елшілік алдында ұзын кезектер пайда болды. Өтініш берушілер украин қауіпсіздік қызметкерлерінің кезекте алға жылжу үшін 100-500 (50-250 евро) герман маркасын талап еткенін хабарлады. 2000 жылдың басында Федералды сыртқы істер министрлігінің мемлекеттік хатшысы Людгер Волмер «Волмер жарлығы» деп белгілі болған жарлық шығарды, ол визалық өтініштер бойынша шешім қабылдаудағы жеке елшіліктердің өкілеттіктерін кеңейтті. Жарлықтың мақсаты Германияға саяхаттауды жеңілдету болды. Күмәнді жағдайларда өтініш берушінің пайдасына шешім қабылдау көзделеді. Сонымен қатар, тура тура саяхат агенттіктері арқылы виза беру енгізілді. Bundesgrenzschutz (Федералды шекара күзеті) және Федералды қылмыстық полиция басқармасы (BKA) бұл ережеге қарсы шықты, себебі олардың пікірінше, бұл қылмыскерлердің Германияға оңай көшіп келуіне әкелуі мүмкін. Олар Германияға заңсыз көші-қонды ұйымдастырған саяхат агенттігінің директорына қатысты қылмыстық сот шешімін мысалға келтірді. Бұл жағдайда «туристер» жасырын өмір сүріп, секс-жұмыскерлерге айналды немесе Германиядан Еуропалық Одақтың басқа елдеріне кетіп қалды. 2000 жылдың 9 наурызында Ішкі істер министрі Отто Шили (СДП) Сыртқы істер министрі Йошка Фишерге жолдаған хатында «Волмер жарлығын» Шетелдіктер туралы заңға және Шенген келісіміне қайшы деп санайтынын білдірді. 2005 жылға дейін Шили бұдан әрі араласқан-араласқан жоқ, неге араластырған жоқ белгісіз.

2001-2003 жылдар

2001 жылдың 2 мамырында әлемдегі елшіліктерге 1995 жылы Хелмут Кольдің ХДС-і енгізген «Carnet de Touriste» саяхаттық сақтандыруын қабылдау туралы ұсыныс жіберілді. Бұл сақтандыру құжаттары шетелде туындаған медициналық шығындарды, сондай-ақ депортацияға байланысты шығындарды қамтыды. Олар неміс азаматынан жазбаша кепілдік орнына қабылданды, бұл виза алушының Германияда болу және үйіне оралу шығындарын қаржылай жаба алатынын дәлелдеу үшін қажет болды. Неміс автомобиль клубы (ADAC) 120 000-нан 150 000-ға дейін осындай сақтандыру құжаттарын сатты, Allianz сақтандыру компаниясы – 35 000-нан астам, ал ITREC GmbH компаниясы – 31 000-нан астам. Сыртқы істер министрлігі елшіліктерге жеке кәсіпкер Кублерге тиесілі Reiseschutz AG компаниясынан ұқсас саяхат сақтандыру құжаттарын қабылдауға кеңес берді. Баспасөз хабарларына сәйкес, бұл Германияға адамдарды заңсыз әкелуде маңызды рөл атқарды. Бұл туралы Ішкі істер министрлігіне Федералдық қылмыстық полиция (Bundeskriminalamt) хабарлады. Аната Бергтің ісін қараған Кельн қылмыстық соты «Волмер жарлығы», яғни кепілдерді немесе төлем қабілеттілігін растаудың орнына саяхат сақтандыру құжаттарын қабылдау, сондай-ақ саяхат агенттіктері арқылы визаға өтініш беру адам саудасының кеңінен тарауына себеп болды деп мәлімдеді. Үкімде бұл «заңға қарсы салқын төңкеріс» деп сипатталды. 2001 жылдың шілдесінде Сыртқы істер министрлігі 2001 жылдың 1 қазанынан бастап саяхат агенттіктері арқылы визаға өтініш беруге тыйым салды. Саяхат агенттігіне барудың орнына, барлық өтініш берушілер елшіліктің виза бөліміне тікелей жүгінуге міндетті болды. Бірақ өтініш берушінің төлем қабілеттілігін растау үшін саяхат сақтандыру құжаты жеткілікті деп есептелді. 2002 жылдың 29 қаңтарында Сыртқы істер министрлігі саяхат сақтандыру құжаттарын шетелде тікелей сатып алуға және сатуға рұқсат берді. Баспасөз хабарларында бұл Киевтегі жағдайды ушықтырды, ал саудагерлер саяхат сақтандыру құжаттарын 1000 долларға дейін сатқандары айтылды. 2002 жылдың 8 ақпанында Германияның Киевтегі елшісі Дитмар Штудеманн елшілікке саяхат сақтандыру құжаттарымен төлем қабілеттілігін растауға тырысқан өтініш берушілердің көптеп келіп түскенін хабарлады. 2003 жылдың наурыз айында «Волмер жарлығы» кейіннен оның жауапкершілігіне байланысты «Фишер жарлығы» деп аталды. Тағы да өтініш берушілердің төлем қабілеттілігін тексеру қажет болды. 2003 жылдың сәуірінен бастап саяхат сақтандыру құжаттары қабылданбайтын болды. 2004 жылдың ақпанында Германияның аймақтық соты украиналық Аната Бергті адам саудасы және контрабанда жасағаны үшін кінәлі деп тапты. Сот 2000-2002 жылдар аралығында Украинада Германияға бару үшін шамамен 300 000 туристік виза берілгені, бұл Бергке қылмыстық әрекеттер жасауға мүмкіндік бергенін анықтады.

2005 жыл

2005 жылғы 20 қаңтарда Германия Бундестагында тергеу комиссиясының алғашқы отырысы өтті. Бұл комиссия – сот отырысы тәрізді – оппозициялық ХДС және ХСС партияларының дауысымен құрылды. ХДС/ХСС парламенттік тобынан Эккарт фон Кладен өкілдік етті. 2005 жылғы 12 ақпанда Людгер Волмер Бундестагтағы «Жасылдар» партиясының парламенттік тобының сыртқы істер жөніндегі спикері лауазымынан кетті, бұқаралық ақпарат құралдары оның «Synthesis GmbH» компаниясының консультанты ретінде жұмысын сынағаннан кейін, ол 1994 жылы жекешелендірілген Bundesdruckerei агенттігінде жұмыс істеді, ол жеке куәліктер, банкноттар және басқа да қауіпсіз құжаттарды өндірді. 2005 жылдың ақпан айында алты жылдан астам уақыт ішінде алғаш рет қоғамдық пікірлер бойынша Джошка Фишер танымалдылық санатында бірінші орында болмады. Оның орнына, танымалдылық бойынша бірінші орынға Төменгі Саксонияның христиан-демократиялық премьер-министрі Кристиан Вульф ие болды, ал Фишер екінші орынға ие болды. 15 ақпанда Фишер арнайы парламенттік комиссия алдында куәлік беруге келісті. Ол мәлімдемесінде Украинадағы неміс консулдары жасаған қателіктерге «саяси жауапкершілікті» мойындады. 2005 жылдың наурыз айында Украина президенті Виктор Ющенко Берлиндегі тұңғыш сапарында Германия Бундестагы алдында сөйлеген сөзінде бизнесмендер, студенттер, өнер адамдары мен жастар үшін визасыз режимді енгізуді сұрады. 2005 жылғы 22 наурызда БАҚ-та Федералды Канцелярия 2000 жылдың наурызында Отто Шили мен Йошка Фишердің арасында виза саясаты туралы дау туралы хабардар болғаны туралы хабарланды. Ол туралы канцлер Герхард Шредер де хабардар болмаған. 2005 жылы 26 наурызда Экарт фон Клайден Солтүстік Рейн-Вестфалияда сайлау алдында Джошка Фишерді шындықты айтуды талап етті. ХДС/ХСС Фишердің мәлімдемесін мәжбүрлеуге тырысты. 2005 жылғы 31 наурызда БАҚ-та Фишердің сәуір айының ортасында, яғни бұрын күтілгеннен ертерек, тергеу комиссиясының алдында сөйлейтіні туралы хабарланды. SPD ішкі істер министрі Отто Шилидің куәлігі маусымға жоспарланған. 2005 жылдың сәуірінде БАҚ 2004 жылы қиындықтар туындағанын хабарлады. Фишердің айтуынша, қиындықтар 2004 жылдың ортасында шешілді. Эккарт фон Клайден ZDF негізгі неміс телеарнасында тергеу комиссиясы 2005 жылдың наурызында Фишердің өзгеше мәлімдемесін тексеруді қалайтынын айтты. 21 сәуірде тергеу комиссиясы Людгер Волмерді және сол кездегі Сыртқы істер министрлігінің мемлекеттік хатшысы Гунтер Плюгерді тыңдады. Бұл тергеу комиссиясының тыңдауы (ұзақтығы: 12 сағаттан астам) осындай тыңдаудың бірінші рет теледидар арқылы көрсетілуі болды (оны 400 000-нан астам адам бақылады). 2005 жылы 25 сәуірде екінші күні бойы теледидар арқылы хабарланған тыңдау кезінде Фишер өзінің 2000 жылдан 2002 жылға дейін Украинадан келген қылмыскерлер мен жезөкшелерге Германияға мыңдаған визалар беріліп, ол қызметте болған кезде қателіктер жасалғандығын мойындады. Бірақ Фишер қарсылық білдірушілердің Германияның қауіпсіздігі мен әл-ауқаты иммигранттар ағынынан айтарлықтай зардап шекті деген пікірін жоққа шығарды және ол 2002 жылы проблема анықталғаннан кейін саясат бірден түзетілді деп мәлімдеді. Фишердің жауапкершілікті мойындау шешімі оның партиясының бірнеше апта бойы қарсылық көрсеткенімен, тіпті арнайы парламенттік комиссия алдында болуды кейінге қалдыруға тырысқаннан кейін келді. Сот отырысы 14 сағатқа созылды және оны тек «Феникс» телеарнасында ғана 700 000 адам көрді, бұл 10,5%-ды құрайды. Сот отырысынан кейін ХДС/ХСС мүшелері Фишердің зейнеткерлікке шығуын талап етуді жалғастырды, ал SPD және «Жасылдар» мүшелері Фишердің жақсы жұмыс істегенін және комиссиядағы ХДС/ХСС мүшелері өз айыптауларына дәлел келтіре алмағанын айтты. 29 сәуірде Сыртқы істер министрлігі бірнеше ай бойы қысым жасағаннан кейін тиісті құжаттарды Еуропалық комиссияға тапсырды. 2005 жылдың мамыр айында Германияның Украинадағы елшісі Фишердің виза саясаты жұмсақ екенін және визаларды қолдануды жеңілдеткенін айтты. Ол сондай-ақ, Волмер жарлығы елшілік қызметкерлерінің ынтысын түсіргенін айтты. 2005 жылғы 2 маусымда Тергеу комиссиясы қысқа, 30 минутқа созылған отырыстан кейін жұмысын тоқтатты. Комиссия өзінің көпшілігінде SPD/«Жасылдар» мүшелерінің куәліктерін тыңдауды тоқтатты. CDU және FDP болса, егер бұл мәселе түпкілікті шешілмесе, Конституциялық сотқа шағымдануы мүмкін. Кейбір министрлер комиссия алдында (мысалы, Отто Шили немесе басқалар Франк Вальтер Штайнмайер Федералды канцлерлік) жауапқа тартылмады. Оның орнына, комиссияның жұмысы ерте сайлауға күтілген шақыруға байланысты мерзімінен бұрын аяқталды. 15 маусымда Конституциялық сот 2 маусымда айтылғандай, куәліктерді тыңдаудың аяқталуын конституцияға қайшы деп таныды және комиссияның жоспарланған кестесін жалғастыруға бұйрық берді, егер жаздың соңында күтілетін мерзімінен бұрын сайлау шақырылмаса. Бұл Шили (Ішкі істер министрі) және Штайнмайер (Федералды канцлерлік мемлекеттік министрі) сияқты министрлердің жойылған тыңдауларының өтетінін білдіреді. 4 тамызда Еуропалық комиссия Германияның визалық дауының негізіндегі жүйесі Еуропалық Одақ нормаларын (Шенген келісімі және Бірлескен консулдық нұсқаулар) бұзғанын, бірақ Германия ЕО ережелеріне сәйкес келетін реформаланған саясатпен бұл мәселені шешкенін мәлімдеді. Жауап ретінде, Германиядан Еуропалық парламент депутаты Йоахим Вюрмелинг Германияның жаңа саясатын тергеп қарауға Еуропалық комиссияны шақырды, олардың да кемшіліктері бар екенін мәлімдеді.