Батыс Австралияның Стирлинг таулары

Кіріспе

Батыс Австралияның Ұлы Оңтүстік аймағындағы таулар тізбегі.

Стирлинг жотасы немесе Койкененуруф – Батыс Австралияның Ұлы Оңтүстік аймағындағы таулар мен төбелердің тізбегі, Перт қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Оның батыстан шығысқа қарайғы ұзындығы шамамен километрді құрайды және Баркер тауы мен Кранбрук арасындағы тас жолдан басталып, шығысқа қарай Гновангерупке дейін созылады. Стирлинг жотасы 1913 жылы құрылған Стирлинг жотасы ұлттық паркімен қорғалады, оның ауданы шаршы километрді құрайды.

Геология

Таулар 2,016 және 1,215 миллион жыл бұрын палеопротерозой дәуірінде шөгіндірген кварц құмтастары мен тақтатастардан пайда болған метаморфтық тау жыныстарынан тұрады (моназит кристалдарының U Th Pb изотоптық геохронологиясына сүйенген). Шөгінділер кейіннен 1,215 миллион жыл бұрын метаморфозға ұшырады, содан кейін Антарктида мен Австралия арасындағы жанындағы жылжуды көрсететін негізгі құрылымдардың қайта жандануы кезінде бүктелді. Таулардың салыстырмалы түрде жас болуына қарамастан, топырақтары өте кедей болып қалады, нәтижесінде түрлерге бай қызылша өсімдіктер флорасы қалыптасады.

Климат

Кез келген бағыттағы ауа райына кедергі келтіретін жалғыз тік нысан ретінде, бұл тау жотасы өзінің айналасындағы ауа райы үлгілерін өзгертуге бейім. Оның жоғарғы беткейлерінде айналасындағы аймақтарға қарағанда едәуір көп жауын-шашын түседі. Парктің оңтүстік-батыс шекарасын құрайтын Калган өзенінің саласы, негізінен тау жотасының батыс жартысына түсетін жауын-шашынмен толысады. Парк төңірегіндегі жазықтардағы жылдық жауын-шашын мөлшері, оңтүстіктегі жаңбырлы Поронгурппен салыстырғанда өте төмен – оңтүстік жағында шамамен 575 миллиметр (23 дюйм), ал Борденде солтүстік жағында 400 миллиметрге (16 дюйм) дейін жетеді. Биік шыңдарда жауын-шашын өлшегіштері орнатылмағандықтан, ең көп жауын-шашын мөлшері Коянаруп шыңы мен Блафф-Кнолл маңында шамамен 1000 мм (39 дюйм) деп есептеледі. Бұл кейбір биік аңғарлардағы өсімдіктердің айқын ылғалды микроклиматымен расталады. Жауын-шашынның көп бөлігі мамыр және тамыз аралығында түседі, ал жаз Борден төңірегінде бір айдан астам уақыт бойы құрғақ болады, оңтүстікте және шыңдарда әдетте жеңіл жауын-шашын болады. Төмендіктегі температура әдетте жылы. Жазда Борденде орташа ең жоғары температура шамамен 30 °C (86 °F), ал оңтүстік жазықтарында шамамен 27 °C (80 °F) болады. Жазғы ең төменгі температура оңтүстікте шамамен 16 °C-тан Борденде 18 °C-қа дейін өзгереді. Қыста ең жоғары температура әдетте жағымды 16 °C (60 °F) шамасында, ал ең төменгі температура шамамен 8 °C (46.4 °F) болады. Блафф-Кноллде қысқы температура шамамен 11 °C (52 °F) ең жоғарыдан 3 °C (37 °F) ең төменгіге дейін төмендейді. Бұл Батыс Австралиядағы ең төменгі температуралардың бірі, сондықтан Стирлинг тау жотасы кейде қар жауады – Батыс Австралияда мұндай құбылыс жүйелі түрде болатын жалғыз орын, бірақ көбінесе қар аз болады. Қар 2019 жылдың 19 сәуірінде және 1992 жылдың 19 қарашасында тіркелген, бірақ көбінесе маусым мен қыркүйек аралығында жауады.

Флора мен фауна

Бұл таулы аймақ – әлемдегі флораға ең бай аймақтардың бірі. Төмендік қоректік заттарға ие топырақтар бес негізгі өсімдік қауымдастығын қолдайды: (1) бұталы жерлер және (2) биік жердегі малле шөптесіндері; (3) орманды жерлер, (4) сулы-батпақты жерлер және (5) төменгі беткейлер мен жазықтардағы тұзды көлдер қауымдастықтары. Онда 90 отбасы, 384 туыс, 1500-нен астам өсімдік түрі кездеседі, оның 87-сі басқа еш жерде табылмайды. Бұл оңтүстік-батыстағы белгілі флораның үштен бірінен астамын құрайды және бүкіл Британ аралдарындағыдан гөрі көп жабайы гүлдер түрін қамтиды. Бұл аймақ BirdLife International ұйымы тарапынан маңызды құс аймағы (IBA) деп танылған, себебі ол жойылып бара жатқан қысқа тұмсықты қара какаду мен батыс қамшы құстарының популяциясын қолдайды және жойылып бара жатқан ұзақ тұмсықты қара какадулардың келуіне мүмкіндік береді. Аймақта кездесетін биомға немесе аумаққа шектеу қойылған құстар түрлеріне қызыл қақпақты және регент-құйрықты попугайлар, батыс розеллалары, құйрықты ағашқа шаққандар, қызыл қанатты және көк көкіректі феяврендер, қызғылт түсті жұмсақ ауызды балжегіштер, батыс тікұшақтары, батыс сары және ақ көкіректі робиндер, және қызыл құлақты отқұйрықтар жатады. Бұл аймақ эндемикалық мигаломорфты бұрышқандар мен құрлық бұршақтары үшін маңызды орын болып табылады. 20-ға жуық жергілікті сүтқоректілер түрі, соның ішінде қайтадан енгізілген нумбат тіркелген. Стирлинг жотасын еуропалық саяхатшы алғаш рет 1802 жылдың 5 қаңтарында Мэтью Флиндерс көрген. Австралияның оңтүстік жағалауында, Король Джордж шығанағының шығысында кемемен жүргенде, ол сегіз лига қашықтықтағы қалың таулар тізбегін байқады, оның шығыс бөлігін Rugged тауы деп атады (қазіргі Bluff Knoll). 1826 жылы Король Джордж шығанағында әскер гарнизоны құрылды, ал келесі жылы командир, майор Эдмунд Локьер шығанақтың солтүстігіндегі жерді зерттеді. 1827 жылдың 11 ақпанында ол солтүстікке қарай шығыстан батысқа дейін созылған тауларды байқады. 1831 жылы Александр Колли шығанақтың солтүстігін зерттеді. 29 сәуірде ол Стирлинг жотасын сипаттап, негізгі шыңдардың атауларын жазды. Келесі жылы Роберт Дейл жотаға экспедиция ұйымдастырды. 1832 жылдың 24 қаңтарында ол Стирлинг жотасындағы Toolbrunup шыңына алғаш рет көтерілді. 1835 жылдың соңында губернатор Джеймс Стирлинг және Джон Септимус Роу Албаниден Пертке экспедицияға жетекшілік етті. Олар алғаш рет 3 қарашада Стирлинг жотасын көрді, ал келесі күні оларға жақындағанда Роу оларға өз атын берді. Стирлингтің өзі Пинжарра қырғынына жетекшілік еткендіктен және кейіннен нонгар халқын геноцидпен қорқытқандықтан, Стирлинг жотасының атын өзгерту туралы ұсыныстар айтылуда. Стирлинг жотасын алғашқы пайдалану сандал ағашын кесу және кенгуру аулаумен байланысты. Аймақ ешқашан ресми түрде жайылымдық жер ретінде пайдаланылмаған, себебі онда көптеген улы өсімдіктер өседі. Алайда, 1850 жылдары фермерлер Range-тің оңтүстігіне қойларын айдап әкелді, ал 1860 жылдары Трио тауының басында жер телімі иеленді. Қазіргі Стирлинг жотасы ұлттық паркі 1908 жылдың сәуір айында уақытша резервтеліп, 1913 жылдың маусымында Батыс Австралияның үшінші ұлттық паркі ретінде ресми түрде жарияланды.

The range is one of the richest areas for flora in the world. The low nutrient soils support five major vegetation communities: (1) shrubland and (2) mallee heathland at higher altitudes; and (3) woodland, (4) wetland and (5) salt lake communities on lower slopes and plains. Ninety families, 384 genera, and over 1500 plant species occur there, 87 of which are found nowhere else. This represents more than a third of the known flora of the southwest, and includes more species of wildflowers than in the entire British Isles. The range has been identified by BirdLife International as an Important Bird Area (IBA) because it supports populations of endangered short billed black cockatoos and western whipbirds, and is visited by endangered long billed black cockatoos. Significant biome restricted or range restricted bird species found in the range include red capped and regent parrots, western rosellas, rufous treecreepers, red winged and blue breasted fairywrens, purple gaped honeyeaters, western spinebills, western thornbills, western yellow and white breasted robins, and red eared firetails. The range is an important site for endemic mygalomorph spiders, and for land snails. Some 20 species of native mammals, including the reintroduced numbat, have been recorded. The first recorded sighting of the Stirling Range by a European explorer was by Matthew Flinders on 5 January 1802. While sailing along the south coast of Australia, just east of King George Sound, he noted at a distance of eight leagues inland a chain of rugged mountains, the easternmost of which he named Mount Rugged (now called Bluff Knoll). An army garrison was established at King George Sound in 1826, and the following year the commanding officer, Major Edmund Lockyer, explored the land north of the Sound. On 11 February 1827, he observed mountains in the distance running east and west about
Alexander Collie explored to the north of the Sound in 1831. On 29 April, he described the Stirling Range and recorded names for the main peaks. The following year, Robert Dale led an expedition to the Range. On 24 January 1832, he made the first recorded ascent of a peak in the Stirling Range, scaling Toolbrunup. Late in 1835, Governor James Stirling and John Septimus Roe led an expedition from Albany to Perth. They first saw the Stirling Range on 3 November, and on travelling closer to them the following day, Roe gave them their name. Because Stirling personally led the Pinjarra massacre and later threatened the Noongar people with genocide, there are some calls to rename the Stirling Range. Early exploitation of the Stirling Range included cutting of sandalwood and kangaroo hunting. The Range was never formally taken up for grazing, probably because of the many poison bushes in the area. However, squatters ran sheep to the south of the Range in the 1850s, and in the 1860s a selection was taken up at the base of Mount Trio. The area that is now the Stirling Range National Park was temporarily reserved in April 1908, and formally gazetted as Western Australia's third national park in June 1913.

Көрермендер мен іс-шаралар

Ерекше белгілеріне Toolbrunup, Bluff Knoll (барлық бағытта мың шақырымнан астам қашықтықтағы ең биік шың және ең танымал туристік орын) және Porongurup Range-тен көрінетін «Ұйықтаған ханшайым» аталған силуэт кіреді. Танымал демалыс түрлеріне жаяу серуендеу, тік жардан түсу және планермен ұшу жатады. Парк шегінде кемпинг жасауға тыйым салынған.