Кіріспе

Гондурас президенті 1933-1949 жылдары.

Тибурсио Кариас Андино (5 наурыз 1876 – 23 желтоқсан 1969) – гондурастық саясаткер және генерал-майор шені бар әскери офицер. Ол Гондурас Республикасының 38-ші президенті болды, 1924 жылы қысқа мерзімге конституциялық президент ретінде, ал кейін 1933 жылдан 1949 жылға дейін диктаторлық режимде қызмет етті. Ол Ұлы депрессия кезінде Гондурас президенті болып сайланды. Ол Қарулы күштерді нығайтты, ереуілдерге қарсы тұрып банан компанияларының қолдауын сақтап, үкіметін АҚШ үкіметімен тығыз байланыстырды және елді қарыз төлемдерін қатаң сақтауға мәжбүрледі.

Ерте өмір

Тибурсио Кариас Андино 1876 жылдың 15 наурызында Гондурас Республикасында дүниеге келген. Оның ата-анасы Каликсто Кариас Галиндо және Сара Франсиска Андино Ривера болды. Бала кезінде Тибурсио Кариас Андино ұлдар мектебінің директоры және "El Porvenir" институтының профессоры болып тағайындалды, онда ол математика сабақтарын оқытты. Орта мектепті бітіргеннен кейін Гондурас Орталық университетінің құқық және саясаттану факультетінде қылмыстық құқық мамандығын оқыды. 1905 жылдың 15 ақпанында Тибурсио Кариас Андино құрылысы аяқталғанға дейін Батыс ауруханасы жобасының бір бөлігі болды. Бұл аурухана орталығын іске асыруға ерікті түрде жұмыс істегендердің қатарында: Рамон Лопес Кобос, Сиро Мора, Франсиско Буэсо Куэльяр, доктор Филадельфо Буэсо, доктор Дж.Дж. Джонс, доктор Рамон Лопес Кобос, доктор Хесус Х. Медина, Джеронимо Дж. Рейна, доктор Висенте Мехиа Колиндрес, Карлос Гаугель, неміс азаматы, инженер Мануэль Буэсо Пинеда, Монсеньор Эмилио Моралес Роке, доктор Хулио С. Буэсо Касерс болды. Аурухана 1940 жылы атқарушы билік денсаулық сақтауды өз мойнына алу туралы зерттеу жүргізгенге дейін мемлекеттік және жеке донорлардың жұмысы мен экономикалық үлесі арқасында табысқа жетті.

Әскери мансап

1907 жылы Кариас либералдық күштермен бірге соғысты және «Лизапа шайқасында» генерал дәрежесіне көтерілді. Мигель Р. Давила Куэльяр республика президенттігін қабылдады және 1907–1908 жылдары Кариасты Копан департаментінің губернаторы етіп тағайындады. 1908 жылдың 5 сәуірінде Кариас «El Porvenir» қолөнершілер қоғамын құрды және оның президенті болды. Қоғамды құрушылардың арасында Рамон Эрнандес, Сальвадор Лара, Бенджамин Эскобар, Хуан Кастрильо, Антонио Селва, Абрахам Мехиа, Коронадо Рамирес, Хосе Франсиско Уркиа Табора, Франсиско Барника, Андрес Рамирес, Мануэль Картахена, Иеремия Кобос, Педро Мартинес, Атилио Санчес, Альбино Сантос, Хесус Эразо, Висенте Вега, Висенте Малдонадо, Лучиано Касака, Порфирио Сантос, Грегорио Баутиста, Рамон Табора, Максимилиано Б. Росалес, Мануэль Зепеда, Леопольдо Ф. Орленана, Мануэль Чавес, Федерико Кастро, Франсиско Гонсалес болды. 1912 жылдың 26 мамырында аталған ұйым Копанека жұмысшылар қоғамы деп өзгертілді. 1912 жылы генерал Мануэль Бонилья Чиринос екінші рет Гондурас президенті болды, бірақ олардың идеологиялары бір болғанымен, Кариаспен қарсыласты. 1914 жылы Гондурас Ұлттық партиясының үміткері Франсиско Бертран Барахона, ал ұлттық жазушы – Альберто де Хесус Мембреньо болды. Ол 1915–1916 жылдары президент Барахона зейнетке шыққаннан кейін уақытша президенттік міндетін атқарды. Кариас 1919 және 1924 жылдардағы Гондурас азамат соғыстарында әскери жетекші ретінде танымал болды. Осы кезеңде ол генерал дәрежесіне көтерілді. 1924 жылғы «құтқару төңкерісінде» ол бірнеше әскери шабуылдарға жетекшілік етті. Екінші азамат соғысынан кейін ол қысқа мерзімге Гондурас президенті болды, бірақ генерал Кариас Андино «төңкерістің басшысы» ретінде тағайындалып, 1924 жылдың 24 наурызы мен 28 сәуірі аралығында екінші рет қысқа мерзімге билікке ие болды. Осыған параллель, Фаусто Давила, бұрынғы Лопес Гутьеррес үкіметінің министрі, әкімшілікті бір апта бойы жалғастырды. Кейін «USS Denver» круиздік кемесінде революционерлер мен үкімет арасында келіссөздер басталды, нәтижесінде генерал Висенте Тоста Карраско уақытша президент болып тағайындалды. Оның басшылығымен генерал Грегорио Феррера қарулы көтеріліске шықты. Азамат соғыстары аяқталғаннан кейін ол ұрыс алаңында мол тәжірибе жинады, бұл Гондурас үкіметінде маңызды лауазымға тағайындалуына әкелді. Ол онжылдықтың соңына дейін Гондурас президентіне үміткер болды, бірақ жеңіске жете алмады, алайда бұл оны билікке қол жеткізуге тырысудан тоқтатпады.

Президент болу

1924 жылы екінші азаматтық соғыс кезінде Кариас генерал атанды. 1923 жылғы сайлауда Кариас бөлінген либералдарға қарсы Ұлттық партиядан кандидат болды, бірақ дауыстардың көп бөлігін ғана жеңіп алды. Соның салдарынан туындаған тоқтап қалудың артынан тәртіпсіздіктер болды, ал келесі жылы сайлауда Ұлттық партияның Мигель Паз Барахона жеңіске жетті, бірақ Кариас Барахонаның президенттік кезеңінде белгілі бір деңгейде ықпал ете алды. 1928 жылы Кариас Ұлттық партиядан кандидат болды, бірақ Либералдық партияның Висенте Мехиа Колиндресінен жеңілді. Ол сайлаудың салыстырмалы түрде еркін және әділ өткенін мойындады, бұл екі ірі партияның билікті бейбіт түрде алмасуының сирек кездесетін мысалы болды. Ол 1926 жылдан 1929 жылға дейін және 1930 жылдан 1931 жылға дейін Гондурас Ұлттық Конгресінің президенті болды. 1933 жылдың 1 ақпанында ол қайтадан Гондурас президенті болды, бұл жолы 16 жылға. Көбейіп бара жатқан наразылықтар мен ауыр экономикалық қиындықтарға қарамастан, 1932 жылғы Гондурас президенттік сайлауы салыстырмалы түрде бейбіт және әділ өтті. Биліктің бейбіт түрде ауысуы таң қалдырды, себебі Ұлы депрессияның басталуы Латын Америкасының басқа аймақтарында, Гондурастан гөрі демократиялық дәстүрі мықтырақ мемлекеттерде үкіметтердің құлауына әкелді. Кариас 1936 жылы Рейх пен Гондурас Республикасы арасындағы дипломатиялық қатынастар жақсарғаннан кейін диктатор Адольф Гитлерге хаттар жіберуден тартынбады. 1937 жылы Жапония императоры Хирохитоға да осылай істеді. Еуропалық контексттегі фашистік қозғалыстарға ұқсас, генерал Кариас мифтік және идеалданған өткенге негізделген ұлттық сананы қалыптастыруға тырысты, осы ретте Гондурас метистерінің майя цивилизациясының мұрагерлері ретіндегі бірегейлігін дәріптеді. Осы себепті оның үкімет кезінде Копан және Эль Пуэнте қалаларының қазба жұмыстары басталды.

1940 жылдар

Генерал нацистік Германиямен, фашистік Италиямен және Жапон империясымен дипломатиялық қарым-қатынас сақтаса да, 1941 жылы Перл-Харборға жасалған шабуылдан кейін Окпанға соғыс жариялауға мәжбүр болды. Осылайша Гондурас Латын Америкасы елдерінің арасында Америка Құрама Штаттарымен одақтас болған мемлекет ретінде танылды. 1941 жылы Жапонияның Перл-Харбордағы АҚШ базаларына шабуыл жасауынан кейін солтүстік ел «Неміс-жапондық Оське» соғыс жариялады, сондай-ақ оның Гондурастық досы да әскер мен теңізшілерді қатарға қосып, күштерге үлесті. Гондурас әуе күштері Мексика жағалауындағы Кариб теңізінде неміс суасты қайықтарын іздеуге күш салды; Бұдан өзге, доктор және генерал Кариас Андино неміс консулы Кристиан Цинссерді Гондурастан қуудан тартынбады, оны «Орталық Америкадағы бесінші колонна және Гестапомен байланысы бар» деп есептеді. Кариас үкіметі мен көрші елдердегі диктаторлық режимдер арасындағы байланыстардың маңыздылығы 1944 жылы Гватемала мен Сальвадордағы халық көтерілістері Убико мен Эрнандестің құлатылуынан кейін күмәнді болып көрінді. Тағы бір мәселе – түрмелердегі әскерилердің тұтқындарды, көбінесе саяси қарсыластарды азаптауы, олар оның өкілеттігі кезінде түрмелерді толып кетуге жеткізді. Планетациялар мен кен орындарындағы жұмысшылардың көпшілігі жақсы жағдайда емес, электр қуаты, су және тамақ жетіспейтін жағдайда өмір сүрді, ал олардың еңбегі дерлік құлдыққа тең болды. Олар планетациялар мен кен орындарында емес, концлагерьлерге немесе мәжбүрлі еңбекке көбірек ұқсады. Кейбір тұтқындар да жазалау орындарында отырудың орнына осындай жұмыстарға жіберілді. Сондай-ақ, елдің инфрақұрылымының көп бөлігі тұтқындардың, көбінесе саяси және азаматтық қарсыластардың еңбегімен салынды.

Мұра

Карьяс президенттігін бағалау қиын міндет. Оның билік кезеңі елге аса қажет болған салыстырмалы тыныштық пен тәртіпті сыйлады. Елдің қаржылық жағдайы тұрақты түрде жақсарды, білім беру саласы шамалы дамыды, жол желісі кеңейді және қарулы күштер жаңартылды. Сонымен қатар, жаңа бой түсті демократиялық институттар әлсіреп, оппозициялық және еңбек қызметтері басып-жанылды, ал ұлттық мүдделер кейде Кариастың қолдаушылары мен туыстарының, немесе ірі шетелдік күштердің пайдасына құрбан етілді.