Кіріспе

Үндістандағы төрт қасиетті орынға саяхат – индуистік зыярат жолы, Бадринатх, Рамешварам, Дварка және Пури.

Чота Чар Дхам («кіші төрт мекен/орын» немесе «кіші төрт мекен/орынның кішкентай жолы») – Үндістанның Гималай тауларындағы Уттаракханд штатындағы маңызды индуистік зыярат жолы. Уттаракханд штатының Гархвал аймағында орналасқан бұл жол төрт қасиетті орыннан тұрады: Ганготри, Ямунотри, Кедарнатх және Бадринатх. Бадринатх сонымен қатар, елдің әртүрлі бұрыштарында орналасқан ұзын Шар Дхамның төрт маңызды орынының бірі болып табылады, және Чота Чар Дхам осы атауды одан алған болуы мүмкін. Ақшая Трития (Григориан күнтізбесі бойынша сәуір немесе мамыр) Чота Чар Дхам Ятрасының басталуын белгілейді және Дивалиден кейінгі екі күнде, Бхай Бидж (немесе Бхай Дудж) күні аяқталады. Мамыр және маусым айларында туристер көптеп келеді, себебі шілде және тамыз айларындағы жаңбыр маусымында жолдардың бұзылуы немесе тау көшкіні қаупі артады. 2013 жылғы Уттаракханд су тасқынынан кейін тоқтатылған жылдық Чота Чар Дхам Ятрасы 2014 жылдың мамыр айында қайта басталды. Уттаракханд үкіметінің белсенді шараларының арқасында саяхатшылар саны артып келеді. 2022 жылы, тек екі айдың ішінде (10 маусым – 10 тамыз) осы қасиетті орындарға 2,8 миллион қажы келді. 2022 жылы Чота Чар Дхамға барлығы 4,1 миллион қажы сапар шекті. Кедарнатхқа 1,4 миллионнан астам, Ганготриге 600 мыңнан астам, ал Ямунотриге 500 мыңнан астам зыяратшы келді. Осы жылы Бадринатхқа 1,5 миллионға жуық қажы келді.

Шығуы және алғашқы Шар Дхам

Бастапқыда Чар Дхам атауы субконтиненттің төрт бағытында орналасқан төрт маңызды ғибадатхананы қамтитын қажылық айналымын білдірді: Шри Джаганнатх ғибадатханасы (Пури), Рамешварам, Дварка және Бадринатх. Бүкіл Үндістан қажылық айналымының архетипі болған түпнұсқа Чар Дхамның құрылуы 8 ғасырдың ұлы реформаторы және философы Шанкарачарьяға (Ади Шанкара) есептеледі. Бастапқы Чар Дхамда төрт орынның үшеуі Вайшнава (Пури, Дварка және Бадринатх) болса, біреуі Шайва (Рамешварам) еді. Чота Чар Дхам индуизмнің үш негізгі діни дәстүрінен өкілдерді қамтыды, екі Шакти (құдай ана) орны (Ямунотри және Ганготри), бір Шайва орны (Кедарнатх) және бір Вайшнава орны (Бадринатх) болды. 1950 жылға дейін биіктігі 4000 метрден асып түсетін таулы аймақтағы қиын және ұзақ жаяу жолдармен ғана қол жетімді болған Чота Чар Дхамды, көшпенді аскеттер және басқа да діни тұлғалар, сондай-ақ саяхатшылар тобын алуға шамасы жететін адамдар жүзеге асырды. Жеке орындар да, айналымның өзі де жазықтардағы индустарға жақсы таныс болғанымен, жылдық діни мәдениеттің айқын бір бөлігі болмады. 1962 жылы Үндістан мен Қытай арасындағы соғыстан кейін Чота Чар Дхамға қол жеткізу жақсарды, себебі Үндістан шекаралық аймаққа үлкен жол салу және басқа да инфрақұрылымдық инвестициялар жасады. Қажылар енді шағын автобустармен, джиптермен және көліктермен төрт ғибадатхананың ең жақын нүктелеріне саяхаттай алатындықтан, Чота Чар Дхам айналымы орташа табысқа ие адамдарға қол жетімді болды. Көлік құралдары Бадринатх ғибадатханасына дейін жетеді, ал Ганготри, Ямунотри және Кедарнатх ең жақын автомобиль жолынан 10-15 шақырым қашықтықта орналасқан.

Соңғы дамуы

Шота-Чар-Дхам бүкіл Оңтүстік Азия және одан тыс жерлердегі паломниктік саяхатшылар үшін маңызды орынға айналды. Бүгінде қажылық маусымында, шамамен 15 сәуірден Дивалиге дейін (қараша айының шамамен уақтысы), жүздеген мың адамдар келеді. Маусымның ең қарбалас кезеңі – әдетте шілде айының соңында болатын мұссонға дейінгі екі айлық кезең. Жаңбыр басталғаннан кейін бұл жерлерге саяхаттау өте қауіпті. Жаңбырлар басталар алдында да қауіпсіздік маңызды мәселе болып табылады, себебі кең көлемдегі жол құрылысы және жоғары трафик тас-талқандарды тұрақсыз етуге әкеліп, өлімге әкелетін тасқын мен автобус/джип апаттарын жиі тудырады. Маусым ішіндегі өлім-жітім көрсеткіші көбінесе 200-ден асып түседі. Кейбір паломниктік саяхатшылар жаңбыр тоқтағаннан кейін және қардың салдарынан жол жабылар алдында осы жерлерге барады. Қазан және қараша айларының басындағы температура төмен болғанымен, жаңбыр төмендегі жазықтықтағы шаңды ылғалдандырғаннан кейін тау пейзажы ең әдемі болады делінеді. Шота-Чар-Дхам 2013 жылғы Солтүстік Үндістандағы су тасқыны кезінде қирады. 2013 жылдың маусымындағы ең қатты су тасқыны Чота-Чар-Дхамның көп бөлігін қиратты, әсіресе Кедарнатх қаласы дерлік толығымен жойылды, тек Кедарнатх ғибадатханасы және оның төңірегіндегі бірнеше ғимараттар ғана зардаптан құтылды, бірақ тас пен лайдың астында жартылай көміліп қалды. Үндістан үкіметі 2017 жылдың мамырында Шота-Чар-Дхам темір жолы жобасының 321 шақырымдық құрылысын аяқтады, оның құны 432,92 миллиард рупий (6,6 миллиард АҚШ доллары) болды.

Қажылық

Қажылыққа Харидуар, Ришикеш немесе Дехрадун қалаларынан баруға болады. Дәстүр бойынша, қасиетті орындарға келесі ретпен бару қабылданған: Ямунотри: Ямуна өзенінің бастауы және Ямуна қасиетті әйел құдайының мекені. Ганготри: Ганг (Ганга өзені) бастауы және Ганг қасиетті әйел құдайының мекені. Кедарнатх: Кедарнатх ғибадатханасы индуизмнің басты құдайларының бірі Шиваға арналған. Бұл ғибадатхана 12 Жотирлингтың бірі, яғни "жарық тіректерінің" бірі. Оны Пандавалар салған деп есептеледі. Бұл сондай-ақ Уттаракхандтағы Панч-Кедар ғибадатханаларының ең маңыздысы. Бадринатх: 108 Дивя Десамның бірі – Бадринараян түріндегі индус құдайы Вишнудың ордасы. Ганготри мен Бадринатхқа тікелей автомобиль жолымен жетуге болады. Дегенмен, Кедарнатхқа немесе Ямунотриға бару үшін көптеген қажылар соңғы бірнеше шақырымды атпен немесе басқа көлік түрлерін жалдап жүреді. Кедарнатхта мемлекеттік басқарылатын тікұшақ қызметі де бар.