Кіріспе

Кикапу өзені – АҚШ-тың Висконсин штатындағы Висконсин өзенінің 203 шақырымдық саласы. Өзен Кикапу тайпасының құрметіне аталған, олар 19-ғасырдың басында ақтар қоныстанғанға дейін Висконсин аймағында тұрған.

Су бөлу

Өзен Висконсин штатының Уилтон және Милл-Блаф мемлекеттік паркі арасында басталады және оңтүстік-батыстағы Висконсиннің төбелі, дрейфсіз аймағына кесілген терең аңғар арқылы оңтүстікке қарай ағады. Ол Висконсин штатының Ваузека қаласының оңтүстігінде Висконсин өзеніне құяды. Кикапу – бұл алгонкин тілінен алынған сөз, мағынасы "бір жерге, содан кейін басқа жерге баратын адам", бұл өзеннің өте қисық болуына байланысты орынды атау, өйткені ол Висконсин ландшафты арқылы ағып жатқанда жиі кері қайтады. Өзеннің тым қисық жолының нәтижесінде, оның бастауы Уилтоннан солтүстікке қарай, ал сағасы Ваузекада 97 шақырымдай жерде орналасқан, бірақ өзеннің ұзындығы шамамен 209 шақырымды құрайды. Висконсин өзенінің ең ұзын саласы – Кикапу, Монро, Вернон, Ричленд және Кроуфорд округтеріндегі 2072 шаршы километр (800 шаршы миль) жерді сумен жабады. Кикапу өзенінің су жиналатын алабы Висконсин штатының оңтүстік-батысын қамтиды. Онда көптеген шағын салалар бар, олардың ішіндегі ең маңыздылары Мур-Крик, Биллингс-Крик, Кикапудың Батыс саласы, Ридс-Крик және Тентер-Крик. Батпақты жерлер көбінесе жайылымдықтар үшін кептірілген және Кикапу өзенінің су жиналатын алабындағы жерлердің бар болғаны 0,8% құрайды, ал егіс жері жер пайдаланудың 50,4% құрайды, одан кейін орманды жерлер 48% шамасында келеді. Бұл жерлер үздіріссіз қорғалатын аймақ құрайды. Гейс Миллзден жоғары ағыстағы көптеген салалар мен Кикапу өзенінің өзі соңғы онжылдықтарда жүргізілген суық сулы бұлақтар мен су жиналатын алаптар мен өзендерге қатысты жобалардың нәтижесінде форельдің жақсы тіршілік ету ортасы болып табылады. Жақында "Тарынның бобрын сақтайық" атты қозғалыс Кикапу өзенінің саласы Вейстер-Криктегі бобровтар отбасын құтқару үшін басталды. Бобр – бұл маңызды түр, ол бобров тоғандарын және батпақты жерлерді құру арқылы өз ареалындағы биологиялық әртүрлілікті арттырады. Бобров тоғанының периметрі өзеннің екі жағалауының периметрінен әлдеқайда үлкен болғандықтан, жағалаудағы тіршілік орталары кеңейеді, сонымен қатар су өсімдіктері жаңадан қол жетімді сулы ортаны мекендейді. Сонымен қатар, жәндіктердің, омыртқасыздардың, балықтардың, сүтқоректілердің және құстардың әртүрлілігі де артады. Бобровтар құстардың әртүрлілігіне көптеген жолдармен пайдалы. Тромпеттер (Cygnus buccinator) және канадалық қаздар (Branta canadensis) көбінесе бобров үйлерін ұя салу орындары ретінде пайдаланады. Ағаштар бобров тоғандарының көтерілуіне байланысты суға батып, олар ағаш қаздары (Aix sponsa), алтын көздер (Bucephala spp.), Mergus spp.) және соулар (Titonidae, Strigidae) сияқты қуыс ұя салуға бейім құстар үшін өте қолайлы ұя салу орындарына айналады. Бұл тұжырымдар Швециядағы шағын өзендерде жүргізілген зерттеулермен сәйкес келеді, онда бобров тоғандарындағы қоңыр форельдің бұршақ бөліктеріндегіге қарағанда ірілеу екендігі анықталды, сондай-ақ бобров тоғандары құрғақшылық кезінде шағын өзендердегі ірі форельге тіршілік ету ортасын қамтамасыз етеді. Бобров тоғандары сальмондарының қысқы мекендеу орнының маңыздылығы терең ойыстар жоқ өзендерде немесе мұз қабаты жай өзендердің түбіне тиетін жерлерде ерекше маңызды (және бағаланбаған) болуы мүмкін. Монтананың бобров тоғандарында қыстаған ащы саңырауқұлақ (Oncorhynchus clarki) және бұқа саңырауқұлағы (Salvelinus confluentus), Нью-Брансуик пен Вайоминг бобров тоғандарында қыста жиналған бұлақ ащықұлағы және Орегон бобров тоғандарында кохо лағы байқалды. Бобровтың форель мен құстардың көптігіне және әртүрлілігіне пайдасы бар болғанымен, Висконсин Табиғи ресурстар департаменті бобровтың отарлануын азайту үшін бірнеше Кикапу өзенінің су жиналатын алабы ағыстарының жағалауларынан ағаштар мен бұталарды жоюды жалғастыруда.

Ла Фардж бөгетінің жойылуы

Өзеннің су сыйымдылығы салыстырмалы түрде төмен болғандықтан, қатты жаңбырдан кейін ол тез және жиі суға толады. 1960 жылдардың соңында жиі болатын су тасқыны АҚШ Армиясының Инженерлік корпусын Висконсин штатының Ла-Фарж қаласының жанында Кикапу өзенінде бөгет салу жобасын бастауға итермеледі. Ұсынылған бөгет 1,780 акр (7,2 км²) жерді және 12 миль (19 км) ұзындықтағы су қоймасын құрып, төменгі ағындағы су тасқынын бақылауға мүмкіндік беретін еді. Құрылысқа дайындық кезінде үкімет иелік құқығын пайдаланып, көбінесе еріксіз сатушылардан 8569 акр (35 км²) жерді қамтитын 149 шаруашылықты сатып алды. Бұл жер бөгет су астында қалуы немесе көл маңындағы демалыс паркі ретінде пайдаланылуы мүмкін еді. Бөгет құрылысы 1971 жылы басталды. Инженерлік корпустың пайда-зардап есептеулері, экологиялық талдауы және бөгеттің суында эвтрофикация сияқты экологиялық проблемалар туындауы мүмкін деген алаңдаушылықтар қоршаған ортаны қорғау ұйымдарының, Кикапу аңғарының бір бөлігі тұрғындарының және Висконсин сенаторы Гейлорд Нельсонның наразылығына әкелді. Көптеген сот процестерінен және сыртқы белсенділер жүргізген қоршаған орта және экономикалық зерттеулерден кейін, бөгеттің теріс әсерін көрсеткеннен соң, үкімет 1975 жылы құрылысты тоқтатуға шешім қабылдады. Бұл үшін 19 миллион доллардан астам қаржы жұмсалып, бөгеттің жартысына жуығы салынды, бірақ бұл жергілікті тұрғындарды болашақ су тасқынына осал қалдырды. Жобаның тоқтатылуы 1983 жылы жергілікті тұрғындардың кішірек, құрғақ бөгет салу үшін мемлекеттік қолдау алу әрекетіне де тосқауыл қойды. Аңғар тұрғындары жобаны аяқтауға мәжбүрлеу үшін сотқа жүгінгенімен, олардың талаптары қабылданбады. Үкімет сатып алған 8569 акр (35 км²) жер 1996 жылға дейін Инженерлік корпустың меншігінде болды, содан кейін ол бөлініп, бір бөлігі Висконсин штатына және Хо-Чанк үнді тайпасына берілді. Бүгінде Кикапу каноэмен жүзуге танымал өзен.

Су тасқыны

Бүкіл елде су тасқынынан қорғау құрылыстары салынып, адамдардың өмірі мен мүлкі сақталды, бірақ кейбір жағдайларда олардың орнына ештеңе салынбағанда болған зияннан да көп шығын келтіргені анықталды. Мысалы, тоғандар өзеннің төменгі ағысындағы құрылысқа мүмкіндік береді, ал олардың бұзылуы, кейбіреулері сияқты, өте ауыр салдарга әкелуі мүмкін. Бүгінде, экстремалды ауа райының жиілігі мен қарқыны су тасқынынан қорғау құрылыстарының есептелген мүмкіндіктерін асып түсуде. Ла Фардж су тасқынынан қорғау жобасы тоқтатылғандықтан Кикпу аңғары әлі де үлкен су тасқынынан зардап шегуде. Ірі су тасқындары 1978, 2007, 2008 және 2018 жылдары болды. 1970 жылдардың ортасында Солдаттар Гроув тұрғындары Инженерлер корпусының ауылды қоршауға тоған салу жоспарына қарсы шығып, қаланың орталық бөлігін биік жерге көшіруді бастады. Көшіру бірнеше жылдан кейін аяқталды, ал бизнес ауданы су тасқынына төтеп беретіндей биік жерде қайта салынды және көбінесе пассивті күн жүйелерімен жылытылды. Бұл жоба су тасқынынан қорғаудың ұлттық үлгісіне айналды. Солдаттар Гроув 2007 жылғы су тасқынынан зардап шекпеді, ол Кикапу аңғарында 60 миллион доллардан астам шығынға әкелді, ал 2008 жылғы су тасқынынан кейін қауымдастықтар Федералдық төтенше жағдайларды басқару агенттігінің (FEMA) талабымен тарихи орналасқан жерлерінен көшірілуге мәжбүр болды, бұл одан да көп адамның көшіп кетуіне себепкер болды. Кикапу өзені 2007 жылы Гейс Миллсте жағалауларын басып, 2008 жылдың маусым айындағы Орта Батыс су тасқыны кезінде қайтадан суға батты. 2007 жылғы су тасқыны 60 миллион доллардан астам шығынға әкелді, ал 2008 жылғы су тасқынынан кейін FEMA қауымдастықтарды тарихи жерлерінен көшіруге мәжбүр етті, бұл одан да көп адамның көшіп кетуіне себепкер болды. Бірнеше жылдық талқылардан кейін, 2010 жылы ауылды көшіру жоспары іске асырылды. Кикапу өзенінің бастауында рекордтық 6-12 дюйм жауын-шашын болғаннан кейін, 2018 жылдың 28-30 тамызы аралығында Кикапу өзенінің айналасындағы көптеген аудандар үлкен су тасқынына ұшырады. Кикапу өзенінің бойындағы ауылдар су деңгейінен 7-12 фут жоғары сумен жабылды. Су тасқыны деңгейі 16 фут болған Онтариода су 28,5 футқа дейін көтерілді. Ридстаунда су тасқыны деңгейі 11 фут болса, 2018 жылғы су тасқыны 23 футтан асып кетті. Аймақтағы ауылдар су тасқынынан қорғану жобаларының жоғары құнын, тіпті ауылдарды көшіруді де талқылады, бірақ су тасқыны кезінде немесе одан кейін ешкім қаза болған жоқ.