Кіріспе

750-850 жылдар аралығындағы Ява әулеті

Шайлендра әулеті (санскрит тілінен алынған «Шайла» және «Индра» сөздерінің біріктірілуінен пайда болған, «Таудың патшасы» деген мағына береді, сондай-ақ Сайлендра, Сяйлендра немесе Селендра деп те жазылады) – 8-шы ғасырда Явада пайда болған, аймақта мәдени жаңаруды білдірген атақты үнділенген әулеттің аты. Шайлендралар Махаяна буддизмінің белсенді таралушылары болды және Орталық Яваның Кедду жазығын буддалық ескерткіштермен жапты, олардың бірі – қазір ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енген Боробудурдың алып ступасы. Шайлендралар теңіздік билікке ие болған (талассократия) және теңіз жағалауындағы Оңтүстік-Шығыс Азияның кең аумақтарын басқарған деп саналады; алайда, олар Орталық Яваның Кедду жазығындағы қарқынды күріш өндірісі арқылы ауыл шаруашылығына да сүйенді. Бұл әулет Орталық Явадағы Матарам патшалығының және біраз уақыт бойы Суматрадағы Шривиджая патшалығының билеуші отбасы болған деп есептеледі. Шайлендралар жасаған жазулар үш тілде: көне яван, көне малай және санскрит тілдерінде жазылған, олар Кави әрпінде немесе Нагариден бұрынғы жазуда жазылған. Көне малай тілінің қолданылуы олардың Суматрадан шыққандығы немесе Шривиджаямен байланысы бар деген болжамдарға әкелді. Екінші жағынан, көне яван тілінің қолданылуы Явадағы олардың берік саяси орнықтылығын көрсетеді. Санскриттің қолданылуы әдетте кез келген жазуда сипатталған оқиғаның ресми сипатын және/немесе діни маңыздылығын көрсетеді.

Негізгі дереккөздер

Батанг регентшілігінде, Орталық Явада табылған Сожомерто жазуы (9 ғасырдың бірінші жартысы) Дапунта Селендра және Селендранамах есімдерін атады. «Селендра» атауы Шайлендраның басқаша жазылуы ретінде ұсынылды, яғни Дапунта Селендра Орталық Явадағы Шайлендра әулетінің түп атасы болды. Алайда, соңғы талдаулар мұның рас емес екенін көрсетті: жазуда «ai» дифтонгы бар, сондықтан Селендраның Шайлендраның тағы бір аты болуы ықтимал емес, демек Сайлендра әулетінің Суматрада пайда болғандығы дәлелденбеді. Бұл есім Келурак жазуында (782 жыл) және Карангтунген жазуында (824 жыл) сияқты басқа да жазуларда кездеседі. Индонезиядан тыс жерлерде Шайлендра есімі Малай түбегіндегі Лигор жазуында (775 жыл) және Үндістандағы Наланда жазуында (860 жыл) табылған. Жавадан басқа, Суматра, Үндістан, Фунан немесе Камбоджадағы ежелгі отаны да ұсынылған. Соңғы зерттеулер әулеттің жергілікті тегіне ие екенін көрсетеді. Суматрадағы Шривиджаямен және Таиландтың Малай түбегімен байланыстарына қарамастан, Шайлендралар көбінесе явандықтар болған. Шайлендраның Махаяна буддизмімен байланысы Панараббан немесе Пананкаран буддизмді қабылдағаннан кейін басталды. Бұл теория Carita Parahyangan-ға негізделген, онда ауырған Санджая патшасы ұлы Ракай Панарабанға немесе Пананкаранға Шиваға деген сенімінен қорқып, бейбітшіл буддистік сенімді ұстану үшін буддизмге көшуді бұйырғаны айтылады. Пананкаранның буддизмге өтуі Раджа Санхара жазуымен сәйкес келеді, онда Санхара (Пананкаран деп танылған) есімді патша, халықтың Шиваға деген сенімінен қорқуына байланысты буддизмді қабылдады. Өкінішке орай, Раджа Санхара жазуы қазір жоғалып кеткен.

Суматра

Басқа ғалымдар Будданың Шривиджая патшалығының кеңеюі Явадағы династияның өрлеуіне қатысқан деп санайды. Осы байланысты қолдайтындар ортақ Махаяна демеушілігін, әр түрлі некелерді және Лигор жазуын атап көрсетеді. Сондай-ақ, Шайлендраның бірқатар жазулары көне малай тілінде жазылған, бұл Шривиджая немесе Суматрамен байланысты екенін көрсетеді. «Селендра» атауы алғаш рет Соджомерто жазуында «Дапунта Селендра» деп айтылған. Дапунта Селендра Шайлендралардың атасы деп есептеледі. «Дапунта» атағы Шривиджая патшасы Дапунта Хянг Шри Джаянасаның атағымен ұқсас, ал жазу Орталық Яваның солтүстік жағалауында табылғанымен, көне малай тілінде жазылған, бұл осы отбасының Суматралық тегін немесе Шривиджаямен байланысын көрсетеді. Соджомерто жазуы Шайлендра әулетінің Суматрадан келгенін дәлелдеу үшін жиі қолданылады, себебі ол «Селендра» сөзін Шайлендраның малайша атауы ретінде қарастырады және Дапунта Селендра әулеттің алдағысы болды деп санайды. Дегенмен, соңғы зерттеулер мұндай дәлелдерді көрсетпейді: Дамайсқа сәйкес, Соджомерто жазуы 9 ғасырдың басына жатады, бұл оны Кедукан Букит жазуынан (683 ж.) кейін орналастырады. Сонымен қатар, Соджомерто жазуындағы «Селендра» есімі Шайлендрамен байланысты емес сияқты: жазуда «хакаиру» және «дайва» сөздері айтылады, оларда «ai» дифтонгы бар, сондықтан осы дифтонг «Дапунта Селендра» есімінде де қолданылуы керек. Бұған қоса, бұл теория ескірген, өйткені 9 ғасырдан бұрын Суматрада Шайлендра әулетінің болғаны туралы деректер жоқ және Шривиджая Яваны бағындыра алмады. Керісінше, Шайлендра әулеті Шривиджаяны және оның Малай түбегіндегі аймақтарын басып алды. Бұл пікірді Нилаканта Састри және Дж. Л. Моенс та бөліседі. Моенс (1937) Шайлендралар Үндістаннан шыққан және Шривиджаяның Дапунта Хянг Шри Джаянаса келгенге дейін Палембангта орналасқан деп сипаттайды. 683 жылы Дапунта Хянг пен оның әскерлерінің қысымынан Шайлендралар Жаваға көшті.

Тағайындалған ұсыныс

1934 жылы француз ғалымы Коэдес Камбоджадағы Фунан мемлекетімен байланысты екенін айтты. Коэдес Фунан билеушілері ұқсас дыбысталатын "таудың әміршісі" деген атақтарды қолданған деп есептеді, бірақ бірнеше Камбоджаны зерттеушілер бұл пікірмен келіспеді. Олардың ойынша, Фунан дәуірінде мұндай атақтарды растайтын тарихи дәлелдер жоқ.

Явадағы шайылендралар

Шайлендра билеушілері Сүматрадағы Шривиджаямен, неке одақтарын қоса алғанда, достық қарым-қатынас орнатып сақтады. Мысалы, Самарагравира Шривиджая махараджасы Дхармасетудың қызы Деви Тараға үйленді. Екі патшалықтың өзара одақтастығы Шривиджаяға жавалық қарсылас пайда болуынан қауіптенбеуді және Шайлендраның халықаралық нарыққа қол жеткізуін қамтамасыз етті. 824 жылы жазылған Карангтунтан жазуында Самартунгга патша туралы мәлімет бар. Оның қызы Прамодхавардани буддалық қасиетті Джиналая ғибадатханасын ашты. Сондай-ақ, жазуда Индра патшаның күлін сақтау үшін «Венувана» деп аталатын қасиетті буддалық құрылыс туралы айтылған. 842 жылы жазылған Три Тепусан жазуында Шри Кахулунан (Самаратунгганың қызы Прамодхавардани) «Бхумисамбхара» деп аталатын Камуланның қаржыландыруын және күтімін қамтамасыз ету үшін сыйлаған салықтан босатылған (сима) жерлер туралы мәлімет келтірілген. «Камулан» сөзі «мұла» сөзінен шыққан, ол «тектің бастауы» деген мағынаны білдіреді, бұл ата-бабаларды құрметтеуге арналған қасиетті құрылыс. Осы тұжырымдар Шайлендралардың ата-бабалары Орталық Явадан шыққан, немесе Шайлендралар Явада билігін орнатып алған деген жорамалды тудырады. Каспарис «Бхуми Самбхара Будхара», санскрит тілінде «Бодхисаттвалықтың он сатысының біріктірілген ізгіліктерінің тауы» деген мағынаны білдіретін, Боробудурдың бастапқы аты болған деп болжайды. Алдыңғы ескі нұсқада Шайлендра әулеті Явадағы Санджая әулетімен қатар өмір сүргендігі айтылады. Көптеген жылдар бойы бейбіт өмір мен ынтымақтастық сақталды, бірақ 9-ғасырдың ортасында қарым-қатынастар нашарлады. Шамамен 852 жылы Санджая билеушісі Пикатан, Шайлендра монархы Самартунгга мен ханшайым Тараның ұлы Балапутраны жеңді. Бұл Явадағы Шайлендралардың үстемдігіне нүкте қойды, ал Балапутра Суматрадағы Шривиджая патшалығына қашып, ондағы ең жоғары билеуші болды. 916 жылы Әбу Зейд Хасан «Zabag» деп аталатын мемлекет 1000 «орташа өлшемді» кемелерді пайдалана отырып, кхмер патшалығына шабуыл жасағанын айтты, нәтижесінде Zabag жеңіске жетті. Кхмер патшасының басы содан кейін Zabag-қа әкелінді. Оқиғаның шындығына немесе аңызға жатқандығына қарамастан, бұл 802 жылы Камбоджаның Явадан тәуелсіздік алуымен байланысты болуы мүмкін. Zabag, Явака/Джавакаға сәйкес келуі мүмкін, ол Яваға немесе Оңтүстік Суматраға сілтеме жасауы мүмкін.

Суматрадағы шейлендралар

824 жылдан кейін явандық эпиграфикалық жазбаларда Шайлендра әулетіне сілтемелер тоқтатылды. Шамамен 860 жылы бұл есім Үндістандағы Наланда жазуында қайта пайда болады. Мәтінге сәйкес, Бенгал (Пала империясы) патшасы Девапаладева Бодх-Гая маңындағы буддалық монастырьға 5 ауылдың кірісін Суварнадвипа (Суматра) патшасы Балапутраға сыйлаған. Балапутра Шайлендра әулетінің ұрпағы және Ява патшасының немересі ретінде таныстырылды. Суматрадан Шайлендралар Оңтүстік Үндістанның Чола патшалығымен де теңіз арқылы байланыс орнатқан, бұл оңтүстік үнділік жазуларда көрсетілген. 11 ғасырға жататын бір жазуда 1005 жылы Шривиджая патшасы салған жергілікті буддалық қасиетті орынға кіріс берілгені айтылады. Қарым-қатынастар бастапқыда жақсы болғанымен, 1025 жылы қақтығыс басталды. Чола әулетінің императоры Раджендра Чола I 11 ғасырда Шайлендра әулетінің бірнеше аумағын бағындырды. 1025 жылы Чолалардың Шривиджаяға жасаған шабуылы Шайлендра әулетінің Суматрадағы билеуші әулет ретінде құлауын белгіледі. Шайлендра әулетінің соңғы патшасы – Махараджа Санграма Виджаятунгаварман – тұтқынға алынып, кепіл ретінде ұсталды. Дегенмен, 11 ғасырдың соңына дейін екі мемлекет арасында бейбітшілік орнатылды. 1090 жылы ескі буддалық қасиетті орынға жаңа жарғы берілді, бұл Шайлендраларға сілтеме жасайтын соңғы белгілі жазу болып табылады. Заңды мұрагердің болмауынан Шайлендра әулеті билік етуді тоқтатты. Шривиджая мандаласындағы басқа әулет тақты басып алды, қытай деректеріне сәйкес, Шри Дева есімді жаңа махараджа Шривиджаяны билеу үшін жаңа әулет құрды. Ол 1028 жылы Қытай сарайына елшілік жіберді.

Балидегі шайылендралар

Шри Кесари Вармадева – Балиде буддалық Махаяна үкіметін орнату үшін әскери жорық ұйымдастырған Шайлендра әулетінің будда патшасы болған деседі. 914 жылы ол Балидегі Санурдағы Беланжонг тас тірегіндегі жазуда өз әрекеттері туралы мәлімдеме жасады. Осы жазуға сәйкес, Вармадева әулеті Балиді билеген Шайлендра әулетінің бір тармағы болған болуы мүмкін.

Шайлендран билеушілерінің тізімі

Дәстүрлі түрде Шайлендра дәуірі 8-9 ғасырларға созылған деп есептелді, ол тек Орталық Явамен, Пананкараннан Самаратунгаға дейінгі кезеңмен шектелген. Алайда, соңғы түсіндірмелерге сәйкес, Шайлендра әулеті ұзақ уақыт бойы болған болуы мүмкін, 9 ғасырдың басынан (Сожомерто жазуының бұйрығы) 11 ғасырдың басына дейін (Чола шапқыншылығы кезінде Шривиджая Шайлендра әулетінің құлауы). Шайлендралар белгілі бір кезеңде Орталық Ява мен Суматраны билеген. Олардың Шривиджая билеуші әулетімен одақтасуы және аралас некелері екі патшалық үйдің бірігуіне әкелді, нәтижесінде Шайлендралар Шривиджая мен Матарамның (Орталық Ява) билеуші әулеті ретінде бекінді. Кейбір тарихшылар Шайлендра билеушілерінің тізімін және олардың ретін қайта құруға тырысты, бірақ тізімде келіспеушіліктер бар. Боехари Сожомерто жазуына сүйене отырып, Шайлендраның алғашқы кезеңін қайта құруға тырысты, ал Сламет Мулжана және Поербатжарака сияқты басқа тарихшылар жазулар мен Карита Параханган қолжазбасы негізінде Санджая мен Шривиджаяға байланысты орта және кейінгі кезеңдегі Шайлендра патшаларының тізімін қайта құруға тырысты. Алайда, Шайлендралар көптеген мемлекеттерді билеген сияқты болғандықтан, шатасушылықтар туды: Калинга, Матарам және кейін Шривиджая. Осының салдарынан бір патшаның есімі жиі қайталанады және олар осы мемлекеттерді бір уақытта басқарғандай көрінеді. Сұрақ белгісі (?) қол жетімді сенімді деректердің жетіспеуіне байланысты күмәнділік немесе болжамды білдіреді.

Күн Патшаның немесе билеушінің аты Капитал Тас жазуы және тарихи дереккөз Оқиға
674—703 Шима (?) Калинга, Пекалонган мен Джепара арасында орналасқан Карита Параханган, Хитайлық есеп бойынша Хвининг Холинг патшалығына (664) және патшайым Хси мо (674) сапары Калинга патшалығын билеу
703—710 Мандиминяк (?) ? Карита Параханган Шиманың күйеу баласы, Галух патшалығын билеу
710—717 Санна ? Кангал жазуы (732), Карита Параханган Санна Яваны биледі, бірақ оның өлімінен кейін патшалық узурпатордың немесе шетелдік шабуылдың салдарынан хаостық бөлініске ұшырады
717—760 Санжая Матарам, Орталық Ява Кангал жазуы (732), Карита Параханган Санжая, Саннаның немересі (немесе баласы?) орнын қалпына келтіріп, таққа отырды, кейбір ертедегі тарихшылар бұл оқиғаны жаңа Санджая әулетінің құрылуы деп қабылдады, ал басқалары бұл Шайлендралардың жалғасы ғана деп санайды
760—775 Ракай Пананккаран Матарам, Орталық Ява Раджа Санхара жазуы, Каласан жазуы (778), Карита Параханган Ракай Пананккаран Шаивизмнен Махаяна буддизміне көшті, Каласан ғибадатханасының құрылысы
775—800 Даранендра Матарам, Орталық Ява Келурак жазуы (782), Лигор жазуы (шамамен 782 немесе 787) Сондай-ақ Суматрадағы Шривиджаяны биледі, Манжус Григрах ғибадатханасының құрылысы, Боробудурдың құрылысын бастады (шамамен 770), Жава Лигор мен Оңтүстік Камбоджаны (Ченла) биледі (шамамен 790)
800—812 Самарагравира Матарам, Орталық Ява Лигор жазуы (шамамен 787) Сондай-ақ Шривиджаяны биледі, Камбоджаны жоғалтты (802)
812—833 Самаратұнга Матарам, Орталық Ява Карангтенгах жазуы (824) Сондай-ақ Шривиджаяны биледі, Боробудурды аяқтады (825)
833—856 Прамодхавардхани күйеуі Ракай Пикатанмен бірге биледі Матарам, Орталық Ява Шиваграха жазуы (856) Балапутраны Шривиджаяға (Суматра) жеңіп, қуды, Прамбанан және Плаосан ғибадатханаларын салған. Пикатанның мұрагерлері, Локапаладан (850—890) Ваваға (924—929) дейінгі Матарам патшаларының сериясы Шайлендра әулетінің жалғасы ретінде қарастырылуы мүмкін, бірақ Мантиясихи жазуындағы (907) Балитунг патшасы (898—910) Санджаяға дейін ғана ата-баба іздеді, осылайша Санджая әулеті теориясын бекітті.
833—850 Балапутрадева Шривиджая, Оңтүстік Суматра Шиваграха жазуы (856), Наланда жазуы (860) Пикатан Прамодхавардханиден жеңілді, Орталық Явадан қуылды, Суматраға бас сауғалап, Шривиджаяны биледі, Жавадан Шайлендра әулетінің заңды мұрагері ретінде мәлімдеді.
c. 960 Шри Удаятиварман Шривиджая, Оңтүстік Суматра Қытайға елшіліктер (960 және 962) Қытайға елшіліктер, құрмет және сауда миссиясын жіберу.
c. 980 Хажи (Хиа Чхе) Шривиджая, Оңтүстік Суматра Қытайға елшіліктер (980–983) Қытайға елшіліктер, құрмет және сауда миссиясын жіберу.
c. 988 Шри Кудамани Вармадева Шривиджая, Оңтүстік Суматра Қытайға елшіліктер (988 992 1003), Танжоре жазуы немесе Лейден жазуы (1044) Қытайға елшіліктер жіберу, құрмет көрсету және сауда миссиясы, Жаван патшасы Дхармавангса Шривиджаяға шабуыл жасау, Қытай императорына ғибадатхана салу, Раджа раджа Ic ауылды сыйлау.
c. 1008 Шри Маравиджаёттунга Шривиджая, Оңтүстік Суматра Қытайға елшіліктер (1008) Қытайға елшіліктер, құрмет және сауда миссиясын жіберу (1008)
c. 1017 Суматрабхуми Шривиджая, Оңтүстік Суматра Қытайға елшіліктер (1017) Қытайға елшіліктер, құрмет және сауда миссиясын жіберу (1017)
c. 1025 Санграма Виджаятунггаварман Шривиджая, Оңтүстік Суматра Чола жазуы Раджаража храмында, Танжоре Чола Шривиджаяға шабуыл жасады, астананы Раджендра Чола басып алды.