Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Судандағы әскери қақтығыс (1955–1972)
Military conflict in Sudan (1955–1972)
Бірінші Судандық азаматтық соғысы (көтерілісшілердің атынан кейін Аняния көтерілісі немесе Аняния I деп те аталады, бұл Мади тілінде «жылан уы» деген мағынаны білдіреді) – 1955 жылдан 1972 жылға дейін Суданның солтүстік бөлігі мен оңтүстік Судан аймағы арасындағы, өкілдік және көбірек аймақтық автономия талап еткен қақтығыс. Соғыс төрт негізгі кезеңге бөлінді: бастапқы партизандық соғыс, Аняния көтерілісінің құрылуы, үкімет ішіндегі саяси тартыстар және Оңтүстік Судан Азаттық қозғалысының құрылуы. Шамамен 17 жылға созылған соғыс барысында миллионға жуық адам қаза тапты. 1972 жылы Бірінші Судандық азаматтық соғысын аяқтаған Аддис-Абеба келісімі шиеленісті толығымен сейілтуге қол жеткізбеді және оңтүстік Суданның көтерген мәселелерінің тек бір бөлігін шешті. Бастапқы жұмсартудың күйреуі кейіннен 1983 жылдан 2005 жылға дейін жалғасқан Екінші Судандық азаматтық соғысы кезінде солтүстік-оңтүстік қақтығысының қайта жануына әкелді.
The First Sudanese Civil War (also known as the Anyanya Rebellion or Anyanya I, after the name of the rebels, a term in the Madi language which means 'snake venom') was a conflict from 1955 to 1972 between the northern part of Sudan and the southern Sudan region that demanded representation and more regional autonomy. The war was divided into four major stages: initial guerrilla warfare, the creation of the Anyanya insurgency, political strife within the government and establishment of the South Sudan Liberation Movement. Around a million people died over the course of the nearly 17 year long war. Although the Addis Ababa Agreement ended the First Sudanese Civil War 1972, it failed to completely dispel the tensions and addressed only some of the issues stated by southern Sudan. The breakdown of the initial appeasement later led to a reigniting of the north–south conflict during the Second Sudanese Civil War, which lasted from 1983 to 2005.
Колониялық дәуір
1956 жылға дейін британ үкіметі, мысыр үкіметімен бірлесіп (кондоминиумдық басқару тәртібімен), Солтүстік және Оңтүстік Суданды екі жеке отар ретінде басқарды, олар екеуі де Англо-Мысыр Суданының құрамында болғанмен. Бұған қоса, британдық отаршылдық әкімшілігі деколонизация процесінде солтүстік элитасын қолдап, тәуелсіздікке өту кезінде оларға саяси биліктің басым бөлігін берді. Саяси теңсіздік, экономикалық даму және жеткіліксіз институттар туралы ұлттық алаңдаушылықтар халықаралық қауымдастықтан жасырылды, бірақ Суданның ішінде салқың салдарға әкелді. Сонымен қатар, солтүстік үкіметі демократиялық дамудың ішкі проблемалары деген желеумен оңтүстік азаматтарына қатысты кемсітушілік зорлық-зомбылық жасау арқылы Үкіметаралық даму органының (IGAD) құзырына басымдық берді.
Until 1956, the British government, in cooperation with the Egyptian government (under a condominium governing arrangement) administered northern and southern Sudan as separate colonies despite both making up Anglo Egyptian Sudan. Additionally, the British colonial administration favored the northern elite during the process of decolonization, granting them a majority of political power during the transition to independence. There were national concerns of political inequalities, economic development and insufficient institutions that remained hidden to the international community but ravaged Sudan internally. Also, the northern government superseded the jurisdiction of Intergovernmental Authority on Development (IGAD) by committing discriminatory violence against the southern minorities under the guise of internal turmoil of democratic growth.
Солтүстік
Азамат соғысы басталар алдында, Солтүстік Судан элитасы оның туындауына екі кең таралған түсінік болды: біріншісі, мұндай қақтығыстарды Оңтүстіктің британдық отаршылдық басқаруға деген наразылығының қалдығы деп есептеді, ал екіншісі – Оңтүстік көтерілісшілерінің биліктегі үкіметке қарсы тұру әрекеті деп қарады. Бұл екі түсінік наразылықтың күшеюіне және көтеріліске өтуіне өздерінің басқаруын жауапты деп санамады. Керісінше, билеуші топ қақтығыстың жалғасуын Оңтүстіктің христиандық пен жаңашылдықты қабылдауымен байланыстырып, оны дұрыстауға тырысты.
Prior to the outbreak of the civil war, the elite of northern Sudan had two widely held interpretations of what led to its outbreak; the first attributed such hostilities to be the remnant of the south's grievances against the British colonial administration, the second viewed it to be the southern insurgents' attempt in challenging their ruling government. These two interpretations placed no blame for voiced resentment and rising insurgency on their own governance. On the contrary, the ruling class rigidly associated the conflict's persistence to be a rationalization of the south's integration of Christianity and modernity.
Оңтүстік
Оңтүстік халқы азамат соғысының басталуын қажетсіздік деп қарады. Судан тәуелсіздік алғаннан кейін оңтүстік элитасы жаңа құрылған үкіметте дерлік билікке ие болмады. Оңтүстік саясаткерлері өз халқына жасалған әділетсіздіктерді жоюға шамалары келмеді, себебі Хартумдағы үкіметте олардың ықпалы мен қолдауы шектеулі болды. Олар этникалық азшылық ретінде ғана емес, мемлекет ішінде діни азшылық ретінде де зор жаулыққа ұшырады. Британдық отаршылдық билік орнағаннан бері оңтүстік судандықтары батыс идеяларымен танысты. Аймақта саяси теңдік пен өнеркәсіп дамуында айтарлықтай жетістіктер болмаса да, олар христиандық және батыс идеалдарынан түйсініп, оларды өз мәдениеттеріне сіңірді. Сондықтан, саясаттағы олардың шектеулі өкілдігіне қоса, солтүстік үкіметінің қысымы мен дамуға қол жеткізудегі мәдени шектеулер соғыстың басталуына себеп болған маңызды факторлар еді.
The southern populace considered the emergence of the civil war to have been an inevitability. Following the independence of Sudan, the southern elite were virtually powerless within the newly established government. Southern politicians were incapable of addressing the injustice against their populace because of the minimal influence and support they had within the government in Khartoum. They were not only subjected to severe animosity as an ethnic minority but also as a religious minority within the state. Since the establishment of British colonial rule, the southern Sudanese were introduced to Western ideas. Although there were no notable advancements in political equality and industrialization within the region, they interpreted concepts from Christianity and Western ideals and adopted them into their own culture. Therefore, in addition to their limited representation in politics, the coercion by the northern government and the cultural restriction in achieving progress were critical factors towards the start of the war.
Көтеріліс
1955 жылдың 18 тамызында британдық басқарудағы Судан қорғаныс күштерінің Экватория корпусының 2-ші ротасы Торитте, ал келесі күндері Джуба, Йе және Маридиде көтеріліс жасады. Көтерілістің тікелей себептері – оңтүстік өкілінің ұлттық жиналыста сотталуы және оңтүстіктіктерді қысымға салуға шақыратын, күдікті жалған телеграмма болды. Көтерілістер солтүстіктен көптеген әскерлерді жіберу арқылы басылды, бірақ аман қалғандар қалалардан қашып, ауылдық жерлерде ұйымдастырылмаған партизандық соғыс бастады. Жақсы қаруланбаған және ұйымдастырылмағандықтан, олар келе жатқан отаршылдық билікке немесе жаңадан құрылған Судан үкіметіне елеулі қауіп төндірмеді. О'Балланс 1977 жылы жазғандай, "1955 жылдан 1963 жылға дейінгі кезең қарақшылықтан айтарлықтай ерекшеленбеген партизандық күрес кезеңі болды және ол оңтүстік армиясының бұрынғы офицерлері мен сержанттарының шамамен жиырмаға жуығы мен азау офицерлердің аз тобының арқасында табысқа жетті".
On 18 August 1955, members of the No. 2 Company, Equatoria Corps, of the British administered Sudan Defence Force mutinied in Torit, and in the following days in Juba, Yei, and Maridi. The immediate causes of the mutiny were a trial of a southern member of the national assembly and an allegedly false telegram urging northern administrators in the south to oppress southerners. The mutinies were suppressed with the dispatch of numerous troops from the north, though survivors fled the towns and began an uncoordinated insurgency in rural areas. Poorly armed and unorganized, they were little threat to the outgoing colonial power or the newly formed Sudanese government. O'Ballance, writing in 1977, says that the 'period from 1955 to 1963 was simply one of guerilla survival, scarcely removed from banditry, and that it was successful due to a score or so of former southern army officers and warrant officers, and a small number of non commissioned officers.'
Әскери араласудың күшейуі
Көтерілісшілер біртіндеп 1955 жылғы көтерілісшілер мен оңтүстік студенттерінен құралған сепаратистік қозғалысқа айналды. Осы топтар Аняня партизандық әскерін құрды. (Аняня 1974 жылы Акободағы әскери гарнизонның бүлік шығарғанынан бастау алған Аняня 2-мен салыстырғанда Аняня 1 деп те аталады.) 1963-1969 жылдар аралығында Экваториядан бастап, Аняня Жоғарғы Нил және Бахр әл-Газал сияқты басқа екі оңтүстік провинцияға тарады және солтүстік армияның тиімді қимылдауына елеулі кедергі келтірді. Дегенмен, сепаратистік қозғалысты "нилотикалық" және "экваториялық" топтары арасындағы ішкі этникалық шиеленістер әлсіретті. Сондай-ақ, осы кезеңде саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Бұл уақытта Аняня көтерілісі тұрақсыз жағдайды пайдаланып, өздерінің жетекшілерін жіберуге және шетелде операцияларын жалғастыруға мүмкіндік алды.
The insurgents gradually developed into a secessionist movement composed of the 1955 mutineers and southern students. These groups formed the Anyanya guerrilla army. (Anyanya is also known as Anyanya 1 in comparison to Anyanya 2, which began with the 1974 mutiny of the military garrison in Akobo.) Starting from Equatoria, between 1963 and 1969, Anyanya spread throughout the other two southern provinces: Upper Nile and Bahr al Ghazal and provided heavy pressure on the Northern army's ability to properly maneuver. However, the separatist movement was crippled by internal ethnic divisions between the "Nilotic" and "Equatorian" groups. and promptly outlawed political parties. Also during this time, the Anyanya insurgency took advantage of the unstable situations which enabled them to send their leaders and continue their operations abroad.
Біріккен оңтүстік майдан
Оңтүстікке алғаш рет Аггрей Джейден жетекшілік етті; ол 1969 жылы ішкі саяси дауларға байланысты қозғалыстан кетіп қалды. Сол жылы Гордон Мюортат Майен оңтүстіктің жаңа басшысы болып бірауыздан сайланды. Оңтүстік Судан Хартумға қарсы соғысты жаңадан бастады, бірақ бұрынғы көшбасшы Джейденнің әскерлерінің бір бөлігі Динка басшысын қабылдамай, Аняняға қарсы күресті. 1971 жылы бұрынғы армия лейтенанты Джозеф Лагу Израильдің көмегімен Гордон Мюортатқа қарсы сәтті төңкеріс жасады, Израиль оған қолдау көрсетті. Осының арқасында, Экваториялық бұрынғы командир партизандық күштерді өзінің Оңтүстік Судан Азаттық қозғалысы (SSLM) аясында біріктіре алды. Бұл сонымен қатар соғыс аяқталғаннан кейін бүкіл оңтүстік атынан сөйлейтін және келіссөздер жүргізе алатын алғашқы ұйым болды. Әлемдік шіркеулер кеңесі (ДСК) мен Бүкіл Африка шіркеулері конференциясы (БАСК) арасындағы делдалдық келісімдер, екеуі де екі тараптың сенімін қосқанға бірнеше жыл жұмсағаннан кейін, 1972 жылдың наурыз айында Адис-Абеба келісіміне қол қойылды, ол қақтығыстың аяқталуын білдірді.
The south was first led by leader Aggrey Jaden; he left the movement in 1969 due to internal political disputes. In the same year Gordon Muortat Mayen was elected unanimously as the new leader of the south. Southern Sudan resumed warfare against Khartoum, however some of the former leader Jaden's troops would not accept a Dinka leader and fought against the Anyanya. In 1971, former army lieutenant Joseph Lagu carried out a successful coup d'état against Gordon Muortat with help from Israel, which pledged him their support. In doing so, the defected Equatorian commander was able to unify these troops of guerrilla fighters under his Southern Sudan Liberation Movement (SSLM). It was also the first organization that could claim to speak for, and negotiate on behalf of, the entire south when the war ended. Mediation between the World Council of Churches (WCC) and the All Africa Conference of Churches (AACC), both of which spent years building up trust with the two combatants, eventually led to the Addis Ababa Agreement of March 1972 which marked the end of the conflict.