Кіріспе
Мэн аралының валютасы, фунт стерлингпен бірдей шартта. Фунт (; аббревиатурасы: IMP; таңбасы: £) – Мэн аралының валютасы, фунт стерлингпен тең құнға ие. Манкс фунты 100 пенске бөлінеді. Фунт және пенспен номиналдағы банкноттар мен монеталарды Мэн аралының үкіметі шығарады.
The pound (; abbreviation: IMP; sign: £) is the currency of the Isle of Man, at parity with sterling. The Manx pound is divided into 100 pence. Notes and coins, denominated in pounds and pence, are issued by the Isle of Man Government.
Паритет фунт стерлингпен
Мэн аралы Ұлыбританиямен бір жақты де-факто валюталық одақта: Мэн үкіметі sterling валютасын аралда заңды төлем құралы деп белгіледі және өз банкноттары мен монеталарын Англия банкінің банкноттарымен қамтамасыз етуге шешім қабылдады. Мэн үкіметінің банкноттары кез келген сұраныс бойынша Мэн аралы банкінің кез келген бөлімшесінде сол құнмен Англия банкінің банкноттарына айырбасталуы мүмкін. Банкноттар мен монеталар Ұлыбритания үкіметі немесе Англия банкімен кепілдендірілмейді, және Манс билігі бергеннен басқа конвертацияға кепілдік жоқ. Дегенмен, аралдың 1992 жылғы Валюта заңында ("IM" – Мэн аралына тағайындалған ISO 3166 1 alpha 2 коды) белгіленген.
Тарих
Мансктің алғашқы монетасы 1668 жылы Дуглас саудагері Джон Мюррей жекеменшік түрде шығарылды, ол ағылшын монеталарының құнына тең болатын. Бұл "Мюррей пеннилері" 1679 жылы заңды төлем құралы деп жарияланды, сол кезде Тинвальд Джон Мюррейдің пеннилерінен бұрын және олармен бірге айналыста болған бейресми жеке монетаны заңсыз деп жариялады (осы Заңмен ағылшын монетасына да рұқсат берілді). Аралда монета жеткізу қиындықтарына байланысты 1692 жылы манс монетасы құнсызданып, 5 шиллинг 4 пенс, жарты тәж 2 шиллинг 8 пенс және гинея 22 шиллинг бағасында айналымға түсті. Сол кезде Тинвальд аралдан ақша шығаруға тыйым салды, осылайша қорды сақтауға тырысты. 1696 жылы тағы бір құнсыздану болды, барлық ағылшын күміс және алтын монеталары әр шиллинг үшін 14 манс пенсіне бағаланды. 1696 мен 1840 жылдар аралығында манс мыс монеталары алдымен ағылшын, кейін британ күміс және алтын монеталарымен бірге 14 пенс 1 шиллингке тең бағамен айналымда болды. Англиядағыдай, фунтқа 20 шиллингтен келді. Осылайша, 1696 жылдан кейін 100 фунт стерлинг 116 фунт 13 шиллинг 4 пенс манс құнына тең болды. 1708 жылы Мэн аралы үкіметі Корольдік монетаханаға жүгініп, арал үшін монета шығаруды сұрады. Сол кездегі монетахана шебері Исаак Ньютон бұл өтінішті қабылдамады. Нәтижесінде, аралдағы алғашқы мемлекеттік монета 1709 жылы шығарылды. Бұл монета 1710 жылдың 24 маусымында заңды төлем құралы деп жарияланды. 1733 жылы Тинвальд үкімет шығарғаннан басқа, "төмен сапалы" (күміс немесе алтын емес) монеталардың айналымын тыйым салды. Манс және британ монеталарының ұқсастығынан, шиллингтерді манс монетасына айырбастап, оны Ұлыбританияда британ валютасы ретінде өткізу пайдалы болды, бұл аударған манс монетасының әр 12 фунт стерлингіне 2 фунт пайда әкелді. Бұл іс-әрекет соншалықты кеңейді, 1830 жылы аралда мыс монетасының толықтай жетіспеушілігіне әкелді. Бұл мәселені шешу үшін британдық монеталардың пайдасына жеке манс монетасынан бас тарту туралы ұсыныс енгізілді. Бұл ұсынысты 1834 жылы Кейс палатасы қабылдамады, бірақ 1839 жылы британ үкіметі оған қарсы шықты. «Ұлыбританияның валютасы Мэн аралының валютасы болып табылады және осымен жарияланды» деп жариялаған заң қабылданды, және бұл заң бүгінгі күнге дейін күшінде. Бұл өзгеріске наразылық білдірілді: кейбір арал тұрғындары алданғанын сезінді, Дуглас және Пилдегі наразылықтар қауіпті деңгейге жетті. Бұл "Мыс дауры" деп аталды және манс жасақтарымен басылды. Корольдік монетахана 1000 фунт стерлингке тең мыс монеталар шығарды. 1840 жылы Тинвальд Мыс валютасы заңын қабылдағаннан кейін, олардың құны шиллингке 12 пенс болды. Бұл заң бойынша 1839 жылға дейін шығарылған барлық монеталар жарамсыз деп жарияланды және Кедендік кеңес тарапынан қайтарылып алынып, Корольдік монетаханада жаңа монеталармен номиналды құнына тең айырбасталды. 1839 жылдан кейін манс монеталары шығарылмады және олар біртіндеп сирек болып, аралдағы жалпы айналымда Ұлыбритания монеталарымен ауыстырылды. Олар 1971 жылы ондық жүйеге көшкенге дейін Маннда заңды монета болып қала берді. Банкноттар 1865 жылдан бері арал үшін жекеменшік түрде шығарылып келді. 1971 жылы Ұлыбритания ондық валютаға көшті, фунт 100 пенске бөлінді. Өз банкноттарын он жыл бойы шығарған Мэн аралы үкіметі Корольдік монетаханаға жүгініп, 1971 жылы енгізілген ондық монеталардың өз нұсқаларын сұрады.
Мюррей пеннилері
1668 жылғы "Мюррей пенни" монеталарында алғаш рет 'трискель' символы және аралдың "Quocunque Gesseris Stabit" (sic) ұраны бейнеленген. Екеуі де қазіргі күнге дейін Манкс монеталарында қолданылып келеді (ұран 18-ші ғасырдың басында "Quocunque Jeceris Stabit" деп түзетілді).
Мемлекеттік монеталар
1709 жылы пеннилер (барлығы 300 фунт стерлинг) және жарты пеннилер (барлығы 200 фунт стерлинг) енгізілді. Осы монеталардың көбі 1733 жылы шығарылды (250 фунт пенни, 150 фунт жарты пенни). Бұл монеталардың бет жағында Стэнли отбасының гербі, Манн аралдарының иелері (шапақ үстіндегі бүркіт және бала) және Стэнли отбасының «Sans Changer» ұраны бейнеленген. 1709 жылғы шығарылым Англияда жасалған нашар сапалы құйма болды, ал 1733 жылғы шығарылым Касл-Таунда жасалған жоғары сапалы соғылған монета болды. 1758 жылы Манкс монеталарының жаңарып шығарылған түрі 400 фунт стерлинг сомасында шығарылды. Ол Стэнли отбасының гербін Атолль герцогының герцогтік тәжінің бейнесімен және «A. D.» (латынша «Atholl Dux») әріптерімен алмастырды. 1786 жылы монеталардың жаңа дизайны шығарылды, онда король Георг III-нің (қазіргі Манн лорды) суреті және ағылшын мемлекеттік ұраны алдыңғы жағында, ал артқы жағында трискель және Манкс ұраны бейнеленген. Корольдің Льюис Пинго жасаған стандартты портреті қолданылды, ол британдық монеталардағыдай, корольді тәждің орнына лавр гүлшоғырымен көрсеткен. 1798 және 1813 жылдары тағы да монеталар шығарылды. Бұрынғы монеталар сияқты, олардың да мөлшері мен материалы (мыс) ағылшын монеталарымен бірдей болды және оларды оңай қабылдауға болар еді; алайда, Манкс пеннисі шиллингке 14-ке тең болғандықтан, ол ағылшын монеталарынан арзан болды. 1839 жылы шиллингтің 12 пенске қайта бағалануынан кейін Корольдік монетахана королева Викторияның суретімен жаңартылған, бұрынғы дизайндарға ұқсас мыс фартингтер, жарты пеннилер және пеннилерді шығарды. Бұл Мэн аралы үшін 1971 жылға дейін шығарылған соңғы монеталар болды.
Ондық монеталар
1971 жылы 1/2, 1, 2, 5, 10 және 50 жаңа пенс монеталары енгізілді. Олардың барлығы сәйкес британдық монеталардың құрамы мен мөлшерімен бірдей болды. 1972 жылдан бастап монеталар мен естелік тәждерді шығару Корольдік монетаханадан Побжой монетаханасына ауыстырылды. 1976 жылы монеталардан «жаңа» деген сөз жойылды. 1978 жылы диаметрі 22 мм, қалыңдығы 1,45 мм және салмағы 4 грамм болатын 1 фунт монетасы енгізілді, бірақ ол қолданыстағы 1 фунт банкнотасына қарағанда аз танымал болды. 1982 жылы 20 пенс монетасы Ұлыбританиядағы әріптесімен бірге шығарылды. 1983 жылы Ұлыбритания 1 фунт банкноттарын фунт монеталарымен алмастырғанда, Арал 1978 жылдан бері шығарылған фунт монеталарын қолданудан алып тастады және Ұлыбритания монетасының талаптарына (22,5 мм және 9,5 г) сәйкес жаңа монеталарды шығара бастады. Сол сияқты, 1998 жылы британдық үлгімен бірге 2 фунт стерлингтік екі металдан жасалған монета енгізілді. Манс монеталарының беткі жағы британдық монеталардағыдай Елизавета II-нің суретін бейнелейді, ал сол жағында «ISLE OF MAN» деген жазу орналасқан. Бұрынғы британдық монетадан айырмашылығы, Манкс бір фунт монетасының шетінде жазу жоқ; оның орнына шеттері кезегімен ұсақ тісті және тегіс болып келген. 2017 жылдан бастап Tower Mint өндірген 1 фунт стерлинг монетасының жаңа сериясы, үздіксіз ұсақ тісті шетімен енгізілді. 9,5 грамм салмақты дөңгелек 1 фунт монетасының заңды төлем құралы мәртебесі Ұлыбританияда 2017 жылдың 15 қазанында жойылды, бірақ Джерси және Гернси аралдарынан айырмашылығы, Мэн аралы өзінің сол сипаттағы 1 фунт монетасының заңды төлем құралы мәртебесін жойламады. Мэн аралының қазынасы 12 қырлы фунт монетасын енгізуді жоспарламады. Сонымен қатар, енді заңды төлем құралы болмаса да, 1 фунт стерлингтің ескі монеталары 2018 жылғы 28 ақпанға дейін Мэн аралында қолданыста болды, одан кейін тек Манс 1 фунт банкноттары мен монеталары, сондай-ақ 12 қырлы 1 фунт стерлинг монеталары қабылданатын болды.