Әйед на нГалл: Коннахт патшасы және ирландиялық билік үшін күрес

Кіріспе

Аед мак Фелидлимид О Кончобэр (Англ. Hugh McFelim O'Connor), Аед на Нгалл (Аед шетелдіктер / Гебридтіктер) деп белгілі, 1258 жылдан бастап әкесі Фелиммен бірге Коннахт патшасы болды. 1265 жылдан 1274 жылы қайтыс болғанға дейін жалғыз өзі билік жүргізді. Ол Аф-ан-Чип шайқасында нормандардың Коннахттағы кеңеюіне тоқтау салды. Аед Ирландиядағы ағылшын тәжінің билігімен күресуде әкесінен өзгеше жол таңдады, гаэль тілдес әлеммен одақтасуға сенім артты және Брайан Уа Нилдің Ирландияның жоғары патшалығын қайта жаңғыртуға жасаған әрекетін қолдады. Оның na nGall (шетелдіктер / Гебридтіктер) деген лақап аты 1259 жылы Гебридтер королі Дубгалл мак Руайдридің қызына үйленгенінен туындады, нәтижесінде Дубгаллдың кіші інісі Айлеан басқаратын 160-қа жуық галлоглас күйеу баласына қалпына келді.

Ерте өмір

Аидтың әкесі Фелим 1230 жылдан Коннахт патшасы болды. 1249 жылы Фелимнің ұлы, Эд деп есептеледі, Слайго қаласына бара жатқан жас англо-нормандық дворяндардың тобына шабуыл жасап, жетісін өлтірді. Оларды Атенриден Бермингем әулетінің өкілі сүйемелдеп келген, содан кейін Эд өзінің ізбасарларымен олардың жерлеріне шабуыл жасады. Оның серіктерінің біреуін Героитин есімді әулет өкілі тұтқындады, бұл Эдті Героитинге қарсы қуып жетуге мәжбүр етті, оны өлтіріп, серігін босатып алды, бірақ ол кейін жараларынан қайтыс болды. Морис Фицджеральд, Оффэлидің 2-ші лорды, армия жинап Коннахтқа жорық жасады, Эд пен оның әкесі Фелимді жылжымалы мүліктерін жинап, Брейфнеге және Ирландияның солтүстігіне қашуға мәжбүр етті, ал Морис Эд Уа Конхобардың ұлы Тоиррделбахты патша етіп тағайындады. Келесі жылы Фелим армияның басында Тир-Эогейннен Коннахтқа аттанып, Тоиррделбахты бұрынғы одақтастарынан қолдау сұрауға мәжбүр етті. Олар Фелиммен келісімге келіп, оны патша ретінде мойындады. 1253 жылы О'Райлилер, Коннахттың дәстүрлі Брейфне вассалдық мемлекетінен тәуелсіздік алды және Фелимнің 1250 жылы патшалықтан қуылған қарсыласы Катал О Конхобаирмен бірікті. 1256 жылы Брейфне Корольдігіндегі азаматтық соғыс дәстүрлі О'Рурк (Ó Ruairc) патшалары мен О'Райли (Ó Raghallaigh) патшалары арасында шиеленістің шыңына жетті. Уолтер де Бург, Ольстердің 1-ші графы, армия жинап Майоға кіріп, аймақты тонады, бірақ ол О'Райлидің одақтастарымен кездеспеді. Брейфннің королі Конхобар О'Руарикпен одақтасқан Эд өз әскерін жинап, Маг Слет шайқасында О'Райлидің күштерімен кездесті. Эд шайқаста ерекше көзге түсті, жылнамаларда айтылғандай: «Олар жанған, жалындаған, белсенді, отты қалың топқа жиналды, берік және тұрақты фаланкс, Эд мак Федлимнің айналасында, сол мықты хан, және сол күні биік патшаның ұлы билеушінің ашуын, чемпионның төзімділігін, арыстанның ерлігін көрсетті. Екі жақ арасында қырғын болды, көптеген жауынгерлер қаза тауып, жараланды». О'Райлилер тарап, күштерін қайта топтастыруға тырысты, бірақ О'Рурк оларды қуды, оларды 36 адамды өлтірген шайқаста талқандады. Эд әкесінен бөлек онымен кездесіп, ла Зучхе оған және оның әкесінің аумағына енді ешқандай шектеу қойылмайтынына кепілдік берді, ла Зучхе кеңседе тұрғанда. 1257 жылы ол өзінің ағайын-туыстары мен қарсыластары Катал Куерцехті (Қышқар немесе Тюфті), Эд Уа Конхобардың ұлы және сол Эдтің немересін соқыр етті, оларға зиян тигізбеу туралы кепілдігін бұзып. Кейін сол жылы ол елге қайта шабуыл жасап, Фенгдегі шіркеуді тонады, ал оның ізбасарларының бір бөлігі МакШамрадиннің (МакГуверн) жерлерін тонады. Осы жылы ол әкесіз Каэль-Уисшеге барып, Томонд мұрагері Тадг О'Брайанмен бірге Брайан Уа Нилды Ирландияның биік патшасы деп мойындады, оған Коннахттың кепілдерін тапсырып, осылайша оған адалдығын білдірді. Брайан О'Райли мен О'Рурктің барлық кепілдері Эдке тапсырылатынын қамтамасыз етті, осылайша оның Брейфнеге билігін мойындады. Біраз уақыттан кейін Эд пен Брейфннің халқы Домналды биліктен қуды, өйткені ол Теллах Дунчаданың басшысын өлтіріп, халқын ашуландырды, оның орнына Арт мак Катайл Уа Руарикты тағайындады. 1260 жылы Эд Даун шайқасында болды, онда Браян Уа Нилл жеңіліп, Ольстер ағылшындарынан қаза тапты. Эд қашып құтылуға үлгерді, бірақ де Бург Роскомонды кек алу үшін қиратты, ал Эд пен оның әкесі провинцияның солтүстігінде армия жинады, де Бургты бейбітшілікке келісіп, кері шегінуге мәжбүр етті. Оның қосалқы патшасы Домналь сол жылы қайтыс болды, ал 1261 жылы Арт мак Катайл Брейфнеге қашып, күш жинады және Эдтің шабуыл жасаған отрядын жеңіп, оның бекіністерінің бірін өртеп жіберді. Осыдан кейін Эд Артпен келісімге келді және тіпті оның ұлын тәрбиелеуге беруге келісті. Келесі жылы де Бург, Юстикар және Джон де Верденнің басшылығымен әскер Роскомонды қиратты. Фелим өзінің ірі қара малын солтүстікке Тир-Чонаилге жіберді, ал Эд жауларының күзетілмеген жерлеріне, Майо мен Оңтүстік Коннахтқа барып, қалаларды өртеп, көптеген адамдарды өлтірді. Жауап ретінде де Бургтың әскері Фелим мен Эдпен келісімге келді, ал Эд пен де Бург сол түнде жаңадан туған жақсы қарым-қатынастарының белгісі ретінде бір бөлмеде және бір төсекке жатты. Бұл ұзаққа созылмады, келесі жылы Эд қайтадан ағылшын аумақтарына шабуыл жасады, сондықтан де Бург Роскомонға тағы да жорық жасады, бірақ Эдтің күштерімен кездесе алмады және үнемі шабуылдардан зардап шеккеннен кейін жерді тастап кетті. Келесі жылы Атлон қаласында бейбітшілік туралы келіссөздер өтті, Эд пен оның әкесі күштерін көрсету үшін үлкен әскермен келді, сондықтан олар арасында тез арада бейбітшілік орнатылды, Юстикар, Ольстер графы және басқа да маңызды англо-нормандық лордтармен бірге.

Aed's father Felim was king of Connacht from 1230. In 1249 a son of Felim, assumed to be Aed, is recorded ambushing a retinue of young Anglo Norman nobles on their way to Sligo Castle killing seven of them. They were being escorted by a member of the de Bermingham family of Athenry, and afterwards Aed raided their lands with his followers. One of his companions was captured by a member of the family called Geroitin, prompting Aed to pursue them until he managed to kill Georoitin and free his companion who later died of his wounds. In response Maurice Fitzgerald 2nd Lord Offaly raised an army and marched into Connacht forcing Aed and his father Felim to gather their movable wealth and retreat into Breifne and the north of Ireland, while Maurice installed Toirrdelbach son of Aedh Ua Conchobair as king. The next year Felim marched into Connacht from Tir Eoghain at the head of an army, forcing Toirrdelbach to flee to his erstwhile allies for support. They instead made peace with Felim and re recognized him as king. In 1253 the O'Reilly's, increasingly independent of Connacht's traditional vassal state of Breifne, teamed up with Felim's rival Cathal O Conchobair who had been banished from the kingdom by him in 1250. In 1256 civil war in the Kingdom of Breifne came to a head between the traditional O'Rourke (Ó Ruairc) kings and the O'Reilly's (Ó Raghallaigh). Walter de Burgh 1st earl of Ulster raised an army and marched into Mayo and plundered the region, though he failed to meet up with his O'Reilly allies. Aed in alliance with Conchobar O'Ruairc king of Breifne raised his own army and met the forces of the O'Reilly's at the Battle of Magh Slecht. Aed distinguished himself in the battle as the annals relate;

''They ranged themselves in a burning, blazing, active, fiery throng, a phalanx stout and stable, round Aed mac Fedlim, that strong sturdy prince, and on that day the high king's son showed a ruler's fury, a champion's endurance, a lion's prowess. A fierce furious felling fight was joined then between the two hosts, many were killed and wounded on either side.'' The O'Reilly's dispersed and attempted to re group some of their forces but were pursued by the O'Rourke's who routed them in a follow up skirmish killing a further 36. Aed meet with him independently of his father and was given guarantees by la Zouche that there would be no more diminishing of him or his fathers territory while la Zouche held office. In 1257 he blinded his cousins and rivals Cathal Cuircech (the Hairy or Tufted) son of Aedh Ua Conchobair and a grandson of the same Aedh, Aed son of Conchobar in violation of his guarantees not to harm them. Later in the year he again raided the country, plundering the church at Fenagh while some of his followers also pillaged the lands of the MacShamradain (McGovern). Its also in this year that he traveled, without his father, to Cáel Uisce with Tadhg O'Briain heir to Thomond and recognized Brian Ua Neill as High King of Ireland, handing over the hostages of Connacht to him to signal this. In return Brian ensured all the hostages of the O'Reilly's and O'Rourke's were handed over to Aed, thereby recognizing his control of Breifne Soon after Aed and the men of Breifne deposed Domnall, for he had outraged his subjects by killing the chieftain of Tellach Dunchada, and replaced him with Art mac Cathail Ua Ruairc. In 1260 Aed was present at the Battle of Down where Brian Ua Neill was defeated and killed by the English of Ulster. Aed managed to escape but de Burgh ravaged Roscommon in revenge, while Aed and his father raised an army in the north of the province, prompting de Burgh to make peace and withdraw. His sub king Domnall died in the same year and in 1261 Art mac Cathail escaped to Breifne, rallied a force together and burned one his strongholds defeating a raiding party of Aed's too. Aed decided to make peace with Art after this and even agreed to give his son in fosterage to him. The next year an army under de Burgh, the Justicar and John de Verdun laid waste to Roscommon. Felim sent his cattle herds north into Tir Chonaill while Aed traveled to the now unguarded lands of his enemies in Mayo and south Connacht burning towns and killing many. In response the army under de Burgh made peace with Felim and Aed and both Aed and de Burgh shared one room and one bed that night in a sign of their newfound good relations. This was not to prove long lasting and the next year Aed again began raiding English territories, so de Burgh marched into Roscommon once more but failed to engage Aed's forces and left the land after suffering casualties from constant skirmishing attacks. At Athlone the following year more peace negotiations were held, with Aed and his father arriving with a large army as a show of strength, so that peace was quickly concluded between them the Justicar, the Earl of Ulster and the other chief Anglo Norman lords.

Коннахттың жалғыз патшасы 1265-1274

1265 жылы Эдтің әкесі Фелим қайтыс болды және ол жалғыз билікке ие болды, Оффлидегі Фицджеральдтарға шабуыл жасап, Солтүстік Коннахттағы бірнеше қамалдарын қиратты. Сондай-ақ ол өзінің туысы және қарсыласы Катал О’Конхобарды соқыр етті, ол жараларынан көп ұзамай қайтыс болды. Эдтің ізбасарлары Батыс Коннахтта көптеген Ленстерліктерді және Уэльс қоныс аударушыларын өлтірді, оған 31 кесілген бас әкелді. 1267 жылы Эд ауыр сырқатқа шалдыққаннан кейін Ирландияда оның өлімі туралы хабар тарады, сол кезде де Бург оның жерлерін шапты, ал ол әрекетке қабілетсіз болған. Келесі жылы ол жазылып, ағылшын-нормандар оны Атлонға шақырды, бірақ ол барудан бас тартып, әскер жинап, олардың күштерін жеңді. 1269 жылы Эдтің сенімді офицері Имар О’Бирн монастырға кетіп, Эд қайтадан ауырып қалғандықтан, Англиядан келген жаңа Юстициар Роскомон қаласында қарсылықсыз қамал салуға үлкерді. 1270 жылы Уолтер де Бург және оның одақтасы Ирландия Юстициары үлкен әскер жинап, Роскомонға барып, онда екі түн демалды. Олар Шеннон өзенінің шығыс жағалауына өтіп, Юстициардың шағын күштерін қалдырды. Эд өзінің әскерін жинап, Конмайк орманындағы графтың әскеріне шабуыл жасау үшін күш жіберді. Де Бургтың басқаруындағы ағылшын-нормандар Эдпен бейбітшілікке келуге кеңес берді, сондықтан Ричард Мор де Бургтың ұлы Уильям Ок және оның бірнеше ізбасарлары келіссөздер жүргізу үшін Эдтің лагеріне жіберілді, бірақ Эд оны тұтқынға алып, екі ізбасарын өлтірді. Бұл туралы білгенде Уолтер де Бург Ат ан Чипке қайтып келді, бірақ Эд олардың әскері жүріп бара жатқанда партизандық шабуылдар жасады, жылнамаларда айтылғандай: «Осы екі түнде О’Конхобар (Эд) олардың төңірегінде арыстан сияқты ашуланып, жауларын жарып, өлтірді, сондықтан ол оларға тамақ ішуге немесе демалуға мүмкіндік бермеді». 1272 жылы ол Роскомон қамалын қиратты және Гранардқа дейін Митты тонады, содан кейін Ирландияның көне патшасы сияқты, Лу Ри көліне кемелер флотын жіберіп, айналасындағы жерлерді бүлдірді.

In 1265 Aed's father Felim died and he assumed sole rule, launching a spectacular raid on the Fitzgeralds in Offaly and destroying several of their castles in north Connacht. He also blinded his kinsman and rival Cathal O'Conchobar who died from his wounds soon after. Aed's followers also slaughtered many Leinstermen and Welsh settlers in west Connacht bringing him 31 severed heads. In 1267 Aed's death was reported throughout Ireland after he came down with a serious illness and de Burgh raided his lands while he lay incapacitated. He had recovered by the next year and was summoned to Athlone by the Anglo Normans but refusing to attend raised an army and defeated a force of them at the Battle of the Faes. In 1269 a trusted officer of Aed, Imar O'Birn is recorded retiring to a monastery while Aed again fell sick so that the new Justicar from England managed to erect a castle in Roscommon without opposition. In 1270 Walter de Burgh and his ally the Justicar of Ireland raised a large army and marched into Roscommon where they encamped for two nights. They decided to cross to the east bank of the river Shannon and left a small force of the Justicar's men behind. Aed rallied his own army and sent a force to attack a party of the Earl's men in the forest of Conmaicne. The Anglo Norman lords under de Burgh advised him to make peace with Aed so that Uilliam Oc son of Richard Mór de Burgh and some of his followers were sent to Aed's camp to negotiate but Aed instead simply took him prisoner and killed two of his followers. When Walter de Burgh learned of this he pulled back to Áth an Chip but Aed launched guerrilla attacks as their army marched, as the annals relate; ''for on these two nights O Conchobair (Aed) was ranging about them, as a fierce rending mighty lion prowls about his foes and slays them, so that he did not allow them to eat or rest.'' In 1272 he destroyed Roscommon castle and plundered Meath as far as Granard before, like a pre invasion high king of Ireland, putting a fleet of ships on Lough Ree that spoiled the surrounding lands.

Өлім және мұра

Екі жылдан кейін, 3 мамыр 1274 жылы қайтыс болды. Коннахт жылнамасында оның өлімі туралы хабарлама мен өлең келтірілген: «Аид, Федлимидтің ұлы, Катал Кробдергтің ұлы О Конхобаир, Коннахтты тоғыз жыл билеген патша, осы жылдың мамыр айының үшінші күні, бейсенбіде және қасиетті Кресттің табылу мерекесінде қайтыс болды; оған қарсы шыққан Галлдармен (Англо-нормандықтармен) және Галлдармен (ирландтықтармен) күрескенде Коннахтты ысыраптап, қиратқан патша; Галлдарға үлкен жеңістер сыйлап, олардың сарайларын және қамалдарындарын қиратқан патша; Ui Briuin және Cenel Conaill тайпаларының кепілдерін алған патша; Ирландияны құртқан да, емдеген де осы еді; заманында Ирландияның барлық патшаларынан ең қорқынышты және жеңіске жеткен патша болды, ақын айтқандай: «Тоғыз жыл бойы осы Аид Энгак Тара әулетін қорғады – әлсіз шабуылшы емес еді – Галл мен Галлға қарсы».

Жылнамаларда Аидтің ұлдары туралы ешқандай мәлімет жоқ, одан кейін Аид Уа Конхобаирдің немересі Эоган билікке келді, ол үш ай ғана биледі, содан кейін туысы Руадри оны өлтірді. Оның орнына Аид Уа Конхобаирдің тағы бір немересі Катайл Далл келді, ол екі апта ғана биледі, содан кейін ол да өлтірілді, жылнамалардағы ақын былай деді: «Каталдың ұлы Аидтың билігі қатал болды; ол Коннахт провинциясы үшін күресті; одан кейін Креде ұрпағы екі апта бойы Круахудың жұбайы болды».

Аидтің нақты мұрагері болмауы оның өлімінен кейін патшалығында қырқыстарға әкелді. 1274 және 1315 жылдар аралығында Коннахтта он үш патша болды; олардың тоғызы ағасы немесе туысы өлтірді, ал екеуі тақтан түсірілді. Нәтижесінде, Аидтің ізбасарлары патша ретінде оның жетістіктерін жалғастыра алмады.