Кіріспе

Ирландияның аңыздық жоғары патшасы

Конн Кетчатак, немесе Жүз шайқастың Конны, Федлимид Рехтмардың ұлы, Ирландияның аңыздық жоғары патшасы болған. Ол Коннахтаның және оның ұрпағы Ниалл Ноигиаллах арқылы ерте орта ғасырларда Ирландияны билеген Уи Неилл әулеттерінің атасы деп есептеледі.

Ерте өмір және билікке кіру

"Төрт билеушінің жылнамасында" айтылғандай, бұрын-соңды көрінбеген Тараға апаратын бес жол Конн дүниеге келген түні ашылған. "Лебор Габала Эрен" бойынша, ол өзінің алдыңғы билеушісі Катар Морды өлтіргеннен кейін билікті иеленді. Басқа дереккөздерде оның алдыңғысы Даир Доимтех деп көрсетіледі. Тарадағы тәж кигізу тасы, заңды патша тұрғанда күркіреген, Кухулин оны қылышымен кесіп тастағаннан кейін алғаш рет Конн тұрғанда күркіреді, себебі ол Лугаид Риаб нДерг үшін күркіремеген еді. "Baile in Scáil" ("Аруақтың шабытты көрінісі") сағасында Конн Тараның қабырғаларын айналып жүргенде тасқа кездейсоқ басады, бұл тастың Кухулин заманынан бері жоғалып, жартылай көмілгенін көрсетеді. Бір друид тастың мағынасын түсіндіріп, тастың шығарған дауысының саны Конннан кейін келетін патшалардың санына тең дейді, бірақ олардың есімдерін атауға ол лайық емес. Сиқырлы тұман пайда болады, Коннға үш сүмбіре тастайтын атты адам жақындап келеді, содан кейін оны және друидті алтын ағаш жанындағы жазықта тұрған үйіне шақырады. Олар үйге кіргенде, алтын тәж киген әйел оларды қарсы алады. Бірінші кезде алтын шеңберлермен оралған күміс ыдыс, қызыл сыраға толы, алтын кәсе мен қасық көреді. Содан кейін тақтада отырған, өзін Луг деп таныстырған, биік әдемі адамның аруағын көреді. Әйел – Ирландияның билігі, ол Коннға 7 метрлік өгіз қабырғасы мен шошқа қабырғасынан тұратын тамақ ұсынады. Ол сусын құйғанда: "Бұл кәсе кімге берілсін?" – деп сұрайды. Луг Коннға қанша жыл билік ететінін және одан кейін билік ететін патшалардың есімдерін баяндайтын өлең айтады. Содан кейін олар Лугтың көлеңкесіне кіреді, үй жоғалады, бірақ кәсе мен қасық қалды. Алдыңғы мәтін, "Baile Chuinn Cétchathaigh" ("Жүз шайқастың шабытты көрінісі") корольдердің поэтикалық тізімін ұсынады, олардың көптегені Ирландияның жоғары корольдерінің дәстүрлі тізімінен танылады, бірақ оқиғалық контекстсіз.

Билік

Конн ұзақ билік жүргізді – «Lebor Gabála»-ның әртүрлі нұсқаларына сәйкес жиырма, жиырма бес, отыз бес немесе тіпті елу жыл, оның көп бөлігін Мунстер патшасы Муг Нуадатпен соғыста өткізді. Ортағасырлық мәтін «Cath Maige Leana» («Маг Леана шайқасы») бойынша, Муг Нуадаттың әкесі Муг Нейт, Дейргтиннің ұлы, Мунстер патшаларын – Конейр Коем мен Мак Ниад мак Лугдакты қуып жіберген. Екі патша Коннға қашып, оның қыздары Сараид пен Садбқа үйленді. Муг Нейт Коннға қарсы соғыс ашты, бірақ Офли графтығындағы екі шайқастан кейін жеңіліп, қаза тапты. Муг Нуадат әкесінің әскерін Мюнстер арқылы кері шегіндіріп, Коннмен соғысып, теңіз арқылы Бере аралына (ирландша – Oileán Béarra, қазір Бере аралы деп аталады) және одан Испанияға қашып кетті. Конн Конейр мен Мак Ниадты патшалықтарына қайтарды және шегінді. Тоғыз жылдан кейін Испания патшасының қызына үйленген Муг Нуадат армиясымен Бантри шығанағына жақындап, Конейр мен Мак Ниадты өзінің үстемдігіне бағындырды. Ол Ольстер мен Ленстер патшаларымен бірге солтүстікке Маг nAi-ға аттанды және Коннды онымен келісімге келуге мәжбүр етті, Ирландияны екеуі арасында бөліп берді: Конн солтүстікті, яғни Лет Куинн («Коннның жартысы») және Муг Нуадат оңтүстікті, яғни Лет Мога («Мугтың жартысы») басқарды, шекара Батыстағы Голуэйден Шығыстағы Дублинге дейін жүрді. Он бес жылдық бейбітшілікке кейін Муг Нуадат келісімді бұзып, Ольстер мен Ленстер патшаларымен бірге соғыс жариялады. Ол әскерін Маг Лианаға, Офли графтығындағы Тулламор маңына бастап келді. Конн Коннахтқа шегінді, әскерін жинады және Метті Ольстер патшасынан қайтарып алды. Содан кейін ол Маг Лианаға қарай оңтүстікке беттеп, түнгі шабуылмен Муг Нуадаттың әскерін талқандады. Муг Нуадат шайқаста қаза тауып, Конн бүкіл Ирландияның патшасы болды. Джеффри Китинг оқиғаны басқаша баяндайды. Оның айтуынша, Муг Нуадат Ленстер патшасынан әскер алып, Мунстер патшаларын – Лугайд Аллатах, Даир Дорнмор және Аунгусты қуып шығады. Аунгус Коннга қашып, ол оған патшалығын қайтарып алу үшін әскер береді, бірақ Муг Нуадат оны және Коннның оны Мюнстерден қууға жасаған тоғыз әрекетін жеңіп, Коннды онымен Ирландияны бөлісуге мәжбүр етеді. Жаулық қайта басталғанда, Конн мен Муг Нуадаттың әскерлері Маг Ленада шайқасқа жиналады, бірақ Конн Муг Нуадатты таңертеңгі шабуылда төсегінде өлтірді. Ортағасырлық деректерге сәйкес, батыр Фионн мак Кумхайл Коннның заманында дүниеге келген. Оның әкесі, Кумхалл, Коннның қызметіндегі жауынгер, друид Тадг мак Нуадаттың қызы Мюрнның күйеуі болды, бірақ Тадг оның ұсынысын қабылдамады, сондықтан Кумхалл оны ұрлады. Конн оған қарсы соғыс ашты, ал Кумхалл Кнуха шайқасында Голл мак Морнадан қаза тапты. Бірақ Мюрн жүкті болғандықтан, Тадж оны қабылдамай, өртеп жіберуді бұйырды. Ол Коннга қашып келді, ал Конн оны Кумхаллдың інісі Фиакал мак Кончинннің қорғауына берді. Фиакалдың үйінде ол кейіннен Фион деп аталған Деймн атты ұлды дүниеге әкелді. Он жасында Фионн Тараға келіп, Коннның қызметіне кірді. Ол жыл сайын Самайнде Айлен атты жынды өзінің музыкасымен Тарадағы барлық адамдарды ұйқыға батырып, өзінің отты тынысымен сарайды өртеп жіберетінін білді. Фионн Айленді өлтірді, өзін ояу ұстау үшін найзасының басын маңдайына басып, Айленнің жалынын сиқырлы плащымен тойтарды, ал Конн оны Голлдың орнына фианнаның басшысы етті.

Отбасы

Коннның Коннла мен Арт деген екі ұлы болды. Конла Маг Меллден келген бір әйелге ғашық болып, Артты жалғыз қалдырып, оның кристалл қайығымен өзге әлемге кетіп қалды. Содан кейін Арт «жалғыз» немесе «жеке» деген мағына беретін Оенфер деп аталды. Конланың хикаясы «Эхтра Конла» дастанында баяндалған. Коннның әйелі, Катер Мордың қызы Эйтне Тхэбфхота қайтыс болғаннан кейін, тағы бір әйел, Бе Чуилл, Туатха Де Дананнан Ирландияға қуылды. Ол Артқа алыстан ғашық болып, оны іздеп құрағымен келді. Бірақ ол Коннмен кездесіп, оның әйелі жоқ екенін білген соң, Артты Тарадан бір жылға қуу шартымен оған үйленуге келісті. Ирландия халқы мұны әділетсіз деп есептеді, сол жыл Ирландия үшін құнарсыз болды. Друидтер бұл Бе Чуиллдің кінәсі екенін анықтап, аштықты тоқтату үшін Тара алдында күнәсіз жұптың ұлын құрбан ету керектігін жариялады. Конн Бе Чуиллдің құрағымен осы баланы іздеуге шықты. Ол алма ағаштарына толы ерекше аралға жетті. Аралдың патшайымы ұлының жалғыз жыныстық қатынастан туғанын айтты. Конн оған егер балада Ирландия суына шомылса, Ирландия құтқарылатынын жеткізді, ол келісті. Ол баланы Ирландияға алып келді, бірақ друидтер оның өлімін талап еткенде, Конн, Арт және Фионн Мак Камхейл оны қорғауға ант берді. Содан кейін екі қапты арқалаған сиырды айдап келе жатқан әйел пайда болды. Қаптардың бірінде бір аяқты құс, екіншісінде он екі аяқты құс болды. Екі құс шайқасып, бір аяқты құс жеңіске жетті. Әйел он екі аяқты құстың друидтерді, ал бір аяқты құстың баланы бейнелейтінін айтып, өзін оның анасы екенін жариялады. Ол Коннға Бе Чуиллді қуғанда аштық тоқтайтынын айтты, бірақ ол бас тартты. Кейін Бе Чуилл, Артпен фидчелл ойыны барысында бір-біріне ұсынған бірнеше сынақтардың нәтижесінде Тарадан қуылды.