Клонтарф шайқасы: Ирландия мен викингтер арасындағы соғыс

Кіріспе

1014 жылы Ирландия Корольдігі мен ирландиялық-норвегиялық одақ арасындағы шайқас.

Клонтарф шайқасы (Cath Chluain Tarbh) 1014 жылдың 23 сәуірінде Ирландияның шығыс жағалауындағы Дублин қаласына жақын Клонтарфта болды. Бұл шайқаста Ирландияның Жоғары Королі Брайан Бору бастаған әскер, Дублин Королі Сигтриг Жибексақалдың күштерімен, Лейнстер Королі Маэль Морда мак Мурчадамен, сондай-ақ Оркнейден келген Сигурд пен Манннан келген Бродир бастаған шетелдік викинг әскерімен кездесті. Шайқас күн шығысынан күн батуға дейін жалғасты және викингтер мен Лейнстер әскерлерінің жеңілісімен аяқталды. Шайқаста 7000-ден 10000-ға дейін адам қаза тапты деп есептеледі, оның ішінде көптеген басшылар болды. Брайанның әскері жеңіске жеткенімен, оның өзі, ұлы Муршад және немересі Тоирдельбах та қаза тапты. Лейнстер Королі Маэль Морда және викинг басшылары Сигурд пен Бродир де қаза болды. Шайқастан кейін викингтердің және Дублин Корольдігінің күші көтеріңкі бұзылды. Бұл шайқас ирландия тарихындағы маңызды оқиға болды және ирландиялық және норвегиялық жылнамаларда жазылған. Ирландияда бұл шайқас ирландтарды шетелдік үстемдіктен азат еткен оқиға ретінде қабылданып, Брайан ұлттық батыр ретінде құрметке ие болды. Бұл көзқарас, әсіресе Ирландияда ағылшын билігі тұсында кең таралды. Шайқасқа қатысты пікірлер өзгергенімен, ол әлі де халықтың санасында сақталған.

Өмірбаян

Викингтер (немесе норвегтер) VIII ғасырдың соңында Гел Ирландиясына шабуылдар жасауды бастады, ал келесі бірнеше онжылдықтарда олар жағалау бойында бірнеше елді мекендер құрды. Викингтер алғаш рет 838 жылы Дублинде бекініс немесе лонгпорт салғанда орнықты. X ғасырда Дублин дамып, Дублин Корольдігіне айналды – гүлденген қала және оны қоршаған аумақ, оның билеушілері Ирландия теңізінде және бір кезде Йоркте кең аумақтарды бақылады. Уақыт өте келе көптеген викингтер гел қоғамына сіңіп, норвегиялық гелдерге айналды. Дублин Мане аралы мен Гебрид аралдарын қамтитын Аралдар Корольдігінің істеріне тығыз қатысты. Дублин королі Амлайб Куаран 980 жылы Тара шайқасында Маэль Сехнайл мак Домнаилдан жеңілгенде, Аралдардың ерлері оны қолдады. Амлайбтың ұлы, 990 жылдан бастап Дублин королі болған Сигтриг Жибексақал, Лейнстер королі Маэль Морда мак Мурчадамен одақтасты. Олар 999 жылы Гленмама шайқасында Маэль Сехнайл мак Домнаилл мен Брайан Борумен кездесті, онда олар жеңіліске ұшырады. VII ғасырдан бастап Домналь мак Аэдо билігі кезінде Тара королінің тағы Ирландияның жоғары королінің тағымен тығыз байланысты болды және оны Ирландияның солтүстік жартысын бақылаған Уи Неилл әулетінің мүшелері иеленді. X ғасырда Дал гКайс, ол кезде қазіргі Клэр графтығының шағын королігі, кеңейе бастады. 951 жылы қайтыс болған кезде Cennétig mac Lorcáin Томмонд королі болды. Оның ұлы Матгамайн мак Кенетиг 976 жылы қайтыс болған кезде Мюнстер королі болды. Матгамайнның бауыры Брайан Бору Мюнстер королігіне құқығын тез арада жариялады, содан кейін Лейнстерді басып алып, оның бағыныштылығын алды. 998 жылы ол Уи Неиллдің Меттегі бекінісіне шабуыл жасады. Маэль Сехнайл 999 жылы Мюнстерге шабуыл жасап, жауап берді, ал келесі жылдары екі король Ирландияда үстемдік үшін күресті. 997 жылы Брайан мен Маэль Сехнайл Клонфертте кездесіп, елдің солтүстігінде Маэль Сехнайл мен оңтүстігінде Брайан билігін мойындаған келісімге келді. Брайан Маэль Сехнайлдан Лейнстер мен Дублиннің кепілдерін алды және Коннахттың кепілдерін оған тапсырды. 1000 жылы ол Мюнстер, Озрайдж, Лейнстер және Дублиннің біріккен әскерлерімен Тараға аттанды, бірақ соңғы екі топтан тұратын алдыңғы отрядты Маэль Сехнайл жойғаннан кейін Брайан Бору шайқассыз аймақтан шығып кетті. 1002 жылы ол сол әскермен Атлонға аттанды және Коннахт пен Меттің кепілдерін алды. Ол енді Ирландияның сөзсіз Жоғары королі болды.

The Vikings (or Norsemen) began carrying out raids on Gaelic Ireland in the late eighth century, and over the following few decades they founded a number of settlements along the coast. Vikings first established themselves in Dublin in 838 when they built a fortified area, or longphort, there. During the tenth century, Viking Dublin developed into the Kingdom of Dublin—a thriving town and a large area of the surrounding countryside, whose rulers controlled extensive territories in the Irish Sea and, at one time, York. Over time, many Vikings were assimilated into Gaelic society and became the Norse Gaels. Dublin was closely involved in the affairs of the Kingdom of the Isles, which included the Isle of Man and the Hebrides, and when the Dublin king Amlaíb Cuarán was defeated by Máel Sechnaill mac Domnaill at the Battle of Tara in 980, he was supported by the men of the Isles. Amlaíb's son, Sigtrygg Silkbeard, who was King of Dublin from 990, allied himself with his uncle Máel Mórda mac Murchada, King of Leinster. They met Máel Sechnaill mac Domnaill and Brian Boru at the Battle of Glenmama in 999, where they were defeated. From the time of the seventh century and the reign of Domnall mac Áedo, the kingship of Tara was a title which was strongly associated with the high kingship of Ireland and was held by members of the Uí Néill dynasty, who controlled the northern half of Ireland. In the tenth century, the Dál gCais, until then a small kingdom in what is now County Clare, began to expand. By the time of his death in 951, Cennétig mac Lorcáin had become King of Thomond. His son, Mathgamain mac Cennétig, was King of Munster when he died in 976. Mathgamain's brother, Brian Boru, quickly asserted his claim to the kingship of Munster, then invaded Leinster and gained its submission. In 998 he attacked the Uí Néill stronghold of Meath. Máel Sechnaill responded by attacking Munster in 999, and over the following years the two kings struggled for supremacy in Ireland. In 997, Brian and Máel Sechnaill met in Clonfert and reached an agreement where they recognised each other's reign over their respective halves of the country—Máel Sechnaill in the north and Brian in the south. Brian received the hostages of Leinster and Dublin from Máel Seachnaill, and surrendered the hostages of Connacht to him. He marched on Tara in 1000 with the combined armies of Munster, Osraige, Leinster, and Dublin, but after an advance party consisting of the latter two groups was destroyed by Máel Sechnaill, Brian Boru withdrew from the area without giving battle. In 1002 he marched with the same army to Athlone, and took the hostages of Connacht and Meath. He was now the undisputed High King of Ireland.

Дублин мен Ленстердің көтерілісі

Брайан Ирландиядағы билігін нығайтты, соңында аралдың солтүстік бөлігіндегі Cenél nEógain, Cenél Conaill және Ulaid аймақтарының бағынысын алды, бірқатар шабуылдардан кейін. Ол бұл міндетті 1011 жылы Cenél Conaill Uí Néill аймағына «құрлық және теңіз арқылы жасалған үлкен шабуыл» жасағаннан кейін аяқтады, корольді оңтүстікке, Dál gCais аймағына әкеліп, Брайан Боруға Cenn Corad патшалық резиденциясында жеке басына бағындырды. Бірақ көп ұзамай қайтадан соғыс басталды. Cenél nEógain патшасы Флайтбертах Уа Néill, Брайан Борудың күшеюіне наразы болды. Егер бұрынғы саяси тәртіп сақталғанда, Флайтбертах жоғары корольдікке мұрагер болар еді. Ол 1012 жылы Cenél Conaill көршілеріне шабуыл жасады, бірақ осыдан кейін Máel Seachnaill Cenél nEógainның тұсау кесерлік орны Tullahoge-ге шабуыл жасады. Флайтбертах келесі жылы Мит аймағына шабуыл жасады, ал Máel Sechnaill кері шегінуге мәжбүр болды. Сигтригг пен Máel Mórda осы мүмкіндікті пайдаланып, Мит аймағына шабуыл жасады. Máel Sechnaill өзінің әскерін Дублиннің солтүстігіндегі Хоутқа дейін шабуылға жіберді, бірақ ол жеңілді. Ол екі жүз адамын, соның ішінде ұлы Фланн да жоғалтты. Толыққанды қақтығыс сөзсіз болды. Брайан 1013 жылы Ленстерге әскерін әкеліп, қыркүйектен жыл соңына дейін Дублиннің сыртында орналасты. Сигтригг викингтерден қолдау іздеп шетелге кетіп, Оркни графы Сигурд Hlodvirsson және Ман аралының жауынгері Бродирдің көмегін алды. Исландиялық «Ньялс сағасы» бойынша, Сигтригг екеуіне де Брайанды жеңсе, Ирландия патшалығын уәде етті.

Шайқас

Қазіргі дереккөздерде соғыс тәртібі көрсетілмеген; шайқаста қаза тапқандар ғана аталған. Ең жақын замандас жазбалары – Иннисфалден және Ольстер жылнамалары. Брайан жағында қаза тапқандардың арасында Жоғары патшаның өзі, оның ұлы Муршад, немересі Тоирдельбах, сондай-ақ оның туысы Конаинг, Корку Бейскиндтің (Клэр округі) Домналь мак Диарматасы, Сиарраиге Луакраның (Керри округі) Мак Бетад мак Муиредайг, Уи Фиакрах Айненің Маэль Руанаи Уа Хеидхині және Уи Мэннің Тадхг Уа Селаги (екеуі де Оңтүстік Коннахтта) есімдері аталады. Төрт қожайынның жылнамасында басқа да маңызды өлімдер тіркелген, соның ішінде Эоха, Дунадахтың ұлы, Сканнаил кланының басшысы; Тадг Уа Сеалла, Уи Мэннің иесі; Маелруанах на Пейдре Уа Хедин, Айненің иесі; Гейбханнах, Дубаганның ұлы, Феара Майгенің иесі; Мак Беатха, Мюредах Кленнің ұлы, Сиарра Луахраның иесі; Сканнаил, Каталдың ұлы, Еоганахт Лоша Лейннің иесі; және Домхналл, Эйминнің ұлы, Каинн, Альбадағы (қазіргі Шотландия) Мейрдің ұлы басқарушысы. Қарсы жақтан Маэль Морда, Дубгалл мак Амлайб (Сигтригтің ағасы), Гилла Сиарайн мак Глун Яирн (Сигтригтің немере інісі болуы мүмкін), Оркнидің Сигурд Хлодвирссон және Викингтер флотының қолбасшысы Бродир аталған. Миттен қаза тапқандардың арасында есімдері сақталмаған; бұл Маэль Сехнаилл қатысқан болса да, өзін және әскерін қауіптен сақтаған деген болжамға әкеледі. Бірақ Ольстер жылнамасында Маэль Сехнаилл мен Брайан Дублинге бірге аттанғандығы, ал Төрт қожайынның жылнамасында Маэль Сехнаилл жеңіске жеткені және Брайанның өлімінен кейін жеңіске жеткені жазылған. Ал "Cogad Gáedel re Gallaib" ("Ирландиялықтардың шетелдіктермен соғысы") кітабында Меаттың ер адамдары Брайанмен бірге соғысқа келгені, бірақ "оған адал болмағандары" айтылған. Когадтың мәліметінше, Дублинге келгеннен кейін Брайан өз әскерін солтүстікке, Файн Галл деп аталатын аймақты тонау үшін өзеннен өтіп, елді Хаутқа дейін өртеп жіберді. Ал енді жетпістен асқан Брайан олармен бірге бармады, сол жерде қалып, дұға етті. Дублин әскері құрлықпен жолға шықты және Клонтарфта толқынның жоғары нүктесінде Дублин шығанағында болған викингтер флотымен қосылды. Дублин Лейнстер әскерлерінің алдыңғы шебінде Бродир, Сигурд және "барлық шетелдіктердің ең батыл рыцарі" деп сипатталған Плейт есімді адам басқарған шетелдік викингтер тұрды. Олардың артында Дубгалл мак Амлайб пен Гилла Сиарайн мак Глун Иарнның қолбасшылығындағы Дублин халқы болды. Одан кейін Маэль Морда бастаған Ленстерліктер келді. Брайан әскерлерінің алдыңғы қатарында Брайанның ұлы Муршад, Муршадтың он бес жасар ұлы Тоирдельбах, Брайанның ағасы Кудуллиг және Корку Бейсиндтен Домналь мак Диармата болды. Олардың артында Мунстердің басқа күштері, оларға Деиси Муманның патшасы Мотла мак Домнаил мик Фаелайн және Уи Лиатейннің патшасы Магнус мак Амчада басшылық етті. Одан кейін Коннахта, оның басшылары Мэйл Руаннеа Уа Хеиддин және Тадг Уа Селлаг болды. Сондай-ақ, О-Фергейл Анналияның иелері де болды. Олардың бір жағында Брайанның викинг одақтастары болды; Фергал уа Руаирк, Уи Брюиндермен және Конмахайкне сол жақ қанатқа орналасты. Коннахтадан кейін Маэль Сехнаилл мен Мит халқы келді, бірақ (Когад айтады) ол Дублин халқымен келісім жасады, егер ол оларға шабуыл жасамаса, олар оған шабуыл жасамайды. Ұрыс Плейттің Домналь мак Эйминді, Брайанның шотландтық одақтасын келекелеуімен басталды. Екі жігіт далаға шығып, шайқасып, екеуі де "бірінің жүрегіне семсерін, екіншісінің шаштарын қысып өлді". Брайанның ұлы Муршад, Дал Каи армиясының басында, шетелдік викингтерге қарсы шықты және Когадтың айтуынша, ол өзі жаудың 100-ін өлтірді - елуін оң қолындағы семсермен және елуін сол қолындағы семсермен. Викингтер пошта киген, ал ирландтар кимеген. Дегенмен, ирландтар артықшылыққа ие болды, бір жағынан олар жауға лақтырған кішкентай найзаларды қолданды, екінші жағынан олардың саны көп болды. Таң атқанда басталған ұрыс күні бойы жалғасты. Ақырында, Дублин Лейнстер күштері ыдырады, кейбіреулері кемелеріне қарай шегінді, ал басқалары жақын маңдағы орманға қарай бет алды. Бірақ толқын қайтадан көтеріліп, орманға жолды кесіп тастады, сонымен қатар викингтер кемелерін алып кетті. Қайта оралатын жолы болмағандықтан, олардың көптегені, соның ішінде суға батып, қаза тапты. Сэмюэл Хогтон 1860 жылы Clontarf-та толқынның жоғары деңгейі таңғы сағат 5:30-да және кешкі сағат 5:55-те болатынын есептеп шығарды, бұл Когадтағы мәліметтермен сәйкес келеді. Осы кезде Брайанның немересі Тоирдельбах қаза тапты. Ол жауды теңізге дейін қуды, бірақ толқын соғып, тоғанға лақтырып, суға батып қайтыс болды. Муршад Оркни графы Сигурдты өлтірді, бірақ көп ұзамай өзі де қаза тапты, мүмкін, Ульфтің шабуылынан. "Cogad Gáedel re Gallaib" кітабында Брайанға шайқасқа дейін Аибхилл есімді Банши сияқты рух келгені және оның жақын арада болатын өлімі туралы ескерткені айтылған.

No order of battle is given in the contemporary sources; the only leaders named are those who died in the battle. The nearest contemporary accounts are the Annals of Inisfallen and the Annals of Ulster. Among the fallen on Brian's side, they name the High King himself, his son Murchad, and his grandson Toirdelbach, as well as his nephew Conaing, Domnall mac Diarmata of Corcu Baiscind (County Clare), Mac Bethad mac Muiredaig of Ciarraige Luachra (County Kerry), Mael Ruanaidh Ua hEidhin of Uí Fiachrach Aidhne, and Tadhg Ua Cellaigh of Uí Maine (both in south Connacht). The Annals of the Four Masters note several other significant deaths, including Eocha, son of Dunadhach, Chief of Clann Scannail; Tadhg Ua Ceallaigh, lord of Ui Maine; Maelruanaidh na Paidre Ua hEidhin, lord of Aidhne; Geibheannach, son of Dubhagan, lord of Feara Maighe; Mac Beatha, son of Muireadhach Claen, lord of Ciarraighe Luachra; Scannail, son of Cathal, lord of Eóganacht Locha Léin; and Domhnall, son of Eimhin, son of Cainneach, great steward of Mair in Alba (modern Scotland). On the opposing side are named Máel Morda, Dubgall mac Amlaíb (brother of Sigtrygg), Gilla Ciaráin mac Glún Iairn (probably a nephew of Sigtrygg), Sigurd Hlodvirsson of Orkney, and Brodir, commander of the Viking fleet. No notables from Meath are recorded among the slain; leading to the suggestion that, if present, Máel Sechnaill kept himself and his forces out of harm's way. But the Annals of Ulster say that Máel Sechnaill and Brian rode together to Dublin, and the Annals of the Four Masters go so far as to say that it was Máel Sechnaill who won the day, and completed the rout after the death of Brian. On the other hand, Cogad Gáedel re Gallaib ("The War of the Irish with the Foreigners"), says that the men of Meath came to the muster with Brian, but "were not faithful to him". According to the Cogad, after his arrival at Dublin, Brian sent his forces north across the river to plunder the area known as Fine Gall, and they torched the country as far as Howth. Brian, now in his seventies, did not go with them but stayed behind to pray. The Dublin forces set out by land, and were joined at Clontarf at high tide by the Viking fleet that was in Dublin Bay. The front line of the Dublin Leinster forces were the foreign Vikings, led by Brodir, Sigurd, and a man called Plait, described as "the bravest knight of all the foreigners". Behind them were the men of Dublin, commanded by Dubgall mac Amlaíb and Gilla Ciaráin mac Glún Iairn. Behind them again came the Leinstermen, headed by Máel Mórda. At the front of Brian's forces were the Dál gCais, led by Brian's son Murchad, Murchad's fifteen year old son Toirdelbach, Brian's brother Cudulligh, and Domnall mac Diarmata of Corcu Baiscind. Behind them were the other forces of Munster, commanded by Mothla mac Domnaill mic Fáeláin, King of the Déisi Muman, and Magnus mac Amchada, King of Uí Liatháin. Next came the Connachta, led by Mael Ruanaidh Ua hEidhin and Tadhg Ua Cellaigh. Also alongside was Ó Fearghail lords of Annaly. To one side of them were Brian's Viking allies; Fergal ua Ruairc, with the Uí Briúin and the Conmhaícne was placed on the left flank. After the Connachta came Máel Sechnaill and the men of Meath, but (the Cogad says) he had made an agreement with the men of Dublin that if he would not attack them, they would not attack him. The battle opened with Plait taunting Domnall mac Eimín, a Scottish ally of Brian. The two men marched out into the middle of the field and fought, and both died, "with the sword of each through the heart of the other, and the hair of each in the clenched hand of the other." Brian's son Murchad, at the head of the Dál gCais army, took on the foreign Vikings and, according to the Cogad, he himself killed 100 of the enemy—fifty with the sword in his right hand and fifty with the sword in his left. The Vikings wore mail; the Irish did not. Yet the Irish gained the advantage, partly through the use of small spears, which they hurled at the enemy, and partly through numerical superiority. The battle, which had begun at first light, lasted all day. Eventually, the Dublin Leinster forces broke, and some withdrew towards their ships, while others made for a nearby wood. However, the tide had come in again, cutting off the passage to the wood, but also carrying off the Viking ships. With no way out, they were killed in large numbers, many of them by drowning. Samuel Haughton, in 1860, calculated that the tide at Clontarf would have been high at 5:30 am and again at 5:55 pm, which is consistent with the account in the Cogad. It was at this point that Brian's grandson Toirdelbach was killed. He pursued the enemy into the sea, but was hit by a wave and thrown up against the weir, and drowned. Murchad killed Sigurd, the earl of Orkney, but shortly afterwards he himself was killed. possibly by Ulf the Quarrelsome. According to the Cogad Gáedel re Gallaib, Brian was visited by a Banshee like spirit named Aibhill prior to the battle who warned him of his impending demise.

Салдары

Брайанның денесі Дублиннің солтүстігіндегі Свордсқа жеткізілді. Ол жерде оны Ирландия шіркеуінің дәстүрлі басшысы, Патриктің күйеуі қарсы алды, ол денесін өзімен бірге Армағқа алып келді, онда он екі күн аза тұтып жерленді. Брайанмен бірге Муршадтың денесі, Брайанның немере інісі Конаингтің және Деиси Муманның патшасы Мотланың бастары да болды. Маэль Сехнаилл Ирландияның Жоғарғы Королі болып қайтадан тағайындалды және 1022 жылы қайтыс болғанға дейін лауазымында қалды. Брайан Борудың өлімінен кейін өмір көп өзгермегенін жылнамалар көрсетсе де, бұл мұрагерлік дағдарысын тудырды, себебі Брайанның ұлы және мұрагері Муршад та қайтыс болған еді. Брайанның патшалыққа таласа алатын екі ұлы болды: Гормфлайфтан Доннхад мак Брайан және Эхрадтан Тадк мак Брайан. Жылнамаларға сәйкес, Доннхад Клонтарфта Дал гКайс әскерін жинап, оларды Ценн Корадқа, үйлеріне алып барды. Бірнеше апта ішінде жаңа басшы Доннхадтың басшылығымен Дал гКайс, Мюнстердегі ескі билеушілерімен, Эоганахт Райтлиндпен шайқасты. Тадк бастапқыда ағасына Эоганахтқа қарсы қосылды, бірақ Доннхад 1023 жылы оны өлтіруге бұйырды. Дегенмен, Клонтарфтан кейін Дублиннің ықпалы азайды. 1052 жылы Ленстер патшасы Диармайт мак Маэль на мБо Дублин мен Файн Галлді басып алып, Ирландияның скандинавиялықтарға билігін алғаш рет орнатты.

Тарихи пікір таласы

Қазіргі заманда тарихшылар арасында 250 жылдан бері жалғасып келе жатқан Ирландияның викинг дәуірі және Клонтарф шайқасы туралы пікірталас болып тұр. Басым көзқарас және «халықтық» түсінік бойынша, бұл шайқас ирландтар мен викингтер арасындағы соғысты аяқтады, нәтижесінде Брайан Бору Ирландиядағы викингтердің күшін жойды. Дегенмен, ревизионист тарихшылар оны Брайан Борудың Мунстері мен оның одақтастары Лейнстер мен Дублинге қарсы жеңіске жеткен ирландтардың ішкі соғысы ретінде қарастырады, сондай-ақ екі тарапта да викингтердің болғанын айтады. 2018 жылдың қаңтар айында Ковентри, Оксфорд және Шеффилд университеттерінің зерттеушілері, Ковентри университетінің теориялық физигі, профессор Ральф Кеннаның басшылығымен, Royal Society Open Science журналында «Желілік ғылымды» қолданып ортағасырлық мәтінді – Cogadh Gáedhel re Gallaibh (Гаидхилдің Гайлмен соғысы, яғни Даниялықтар мен басқа скандинавтардың Ирландияға шабуылдары) математикалық тұрғыдан талдаған мақала жариялады. Бұл мәтінде шамамен 300 кейіпкер арасындағы 1000-нан астам қарым-қатынас тізімделген. Зерттеушілер басым және танымал көзқарас негізінен дұрыс екенін, бірақ картина «ирландтар мен викингтер арасындағы толыққанды «айқын» қақтығыстан» гөрі күрделірек екенін тұжырымдады. Алайда, мақаланың авторларының бірі, докторант Джозеф Йозе былай деп қосты: «Біздің статистикалық талдауымыз бұл пікірталасты шешу үшін нақты жауап бере алмайды».