Михайло Драгоманов: Украиндық зиялы және қоғам қайраткері
Mykhailo Drahomanov
Михайло Драгоманов (1841-1895): украинский интеллектуал, экономист, историк, философ. Сторонник украинской автономии и социалистических идей. Биография.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Михайло Петрович Драгоманов (18 қыркүйек 1841 – 2 шілде 1895) – украин зиялысы және қоғам қайраткері. Академик ретінде Драгоманов экономист, тарихшы, философ және этнограф болды, ал қоғамдық зиялы ретінде социалистік бағытталған саяси теоретик болды, бәлкім, украин автономизмінің алғашқы қолдаушыларының бірі ретінде жақсы танымал. Драгоманов үшін этнографиялық зерттеулер оның саяси ойларына терең ықпал етті, ал оның саясаты украин халық әдебиетінің нақты салаларын зерттеуге түрткіс болды.
Ukrainian intellectual (1841–1895)
Mykhailo Petrovych Drahomanov (Михайло Петрович Драгоманов; 18 September 1841 – 2 July 1895) was a Ukrainian intellectual and public figure. As an academic, Drahomanov was an economist, historian, philosopher, and ethnographer, while as a public intellectual he was a political theorist with socialist leanings, perhaps best known as one of the first proponents of Ukrainian autonomism. For Drahomanov, ethnographic studies had a deep influence on his political ideas, and his politics in turn motivated study of particular areas of Ukrainian folk literature.
Полтавадағы ерте өмір (1841 - 1859)
Михайло Драгоманов 1841 жылдың 18 қыркүйегінде (ескі стиль бойынша 6 қыркүйекте) Ресей империясының Полтава губерниясындағы Хадях қаласында запорожье казақтарынан тегі шыққан шағын ақсүйек отбасында дүниеге келді. Оның отбасының мәртебесі Драгомановты ерте жасынан прогрессивизм идеяларымен таныстырды. Оның әкесі, Драгоманов Петро Якимович, ағартушылықтың либералды идеяларының ықпалында болды және крепостной шаруалар мен әскери қызметке шақырылғандарға құқықтық көмек көрсетті. Оның інісі, Драгоманов Яків Якимович, Біріккен славян қоғамының мүшесі және декабристердің жақтасы болды. Михайло Драгоманов жақсы оқушы болды, 1853 жылы Полтава классикалық гимназиясына түсті, онда социалист Александр Герценнің және тарихшы Фридрих Шлоссердің еңбектерімен танысты. Гимназияда ол журналистикадағы мансабын бастады, өзінің құпия клубының қолмен жазылған журналын редакциялады. Ол мектеп инспекторының зұлымдығына қарсы тұрған бір оқушыны қорғағандықтан, бітіруге үлкермей гимназиядан қуылды. Либералды педагог Николай Пироговтың араласуы арқасында ғана орта білімін аяқтады.
Mykhailo Drahomanov was born on 18 September 1841 [O. S. 6 September 1841], into a minor noble family of Zaporozhian Cossack ancestry, in Hadiach, a town in the Poltava Governorate of the Russian Empire. His family's status meant Drahomanov was closely acquainted with the ideas of progressivism from an early age. His father, Драгоманов Петро Якимович, was influenced by the liberal ideas of the Enlightenment and provided legal aid to serfs and military conscripts. His uncle, Драгоманов Яків Якимович, was a member of the Society of United Slavs and a sympathiser of the Decembrists. Mykhailo Drahomanov became an avid learner, enrolling at the Poltava Classical Gymnasium in 1853, where he was exposed to the works of the socialist Alexander Herzen and the historian Friedrich Schlosser. At the Gymnasium, he also began his career in journalism, editing his secret club's handwritten journal. When he took the side of a fellow student against mistreatment by a school inspector, he was expelled from the Gymnasium before he could graduate, only managing to finish his secondary education following the intervention of the liberal pedagogue Nikolay Pirogov.
Киевтегі стипендия және белсенділік (1859-1876)
1859 жылы Драхоманов Киев университетіне тарих мамандығы бойынша түсті. Ол тез арада "Халыққа бару" науқанының бастапқы кезеңдеріне қатысқан радикалдық студенттік үйірмеге қосылды, Ресей үкіметі оларды таратып жібермес бұрын Украинадағы алғашқы халықтық гимназиялардың бірін құрды. 1861 жылы Тарас Шевченконың мәйіті Санкт-Петербургтен Канивке жеткізілген кезде, Киевте жерлеу пойызы тоқтағанда ол оның табыны үстінде сөз сөйледі. Сондай-ақ, ол либерализмі үшін қызметтен босатылған ұстазы Пироговты қорғады, оның білім беру реформаларын, әсіресе дене жазасын жоюын мақтады. Осының нәтижесінде Драхоманов университет әкімшілігінің цензурасына ұшырады, бірақ ол либералды профессорларымен жақындасты, олардың бірі оны университеттің басқару кеңесіне ұсынды. Алайда Драхомановтың билікке өсуіне Польшадағы қаңтар көтерілісіне жасалған консервативті әкімшіліктің қарсылығы кедергі келтірді. Әкесінің қайтысынан кейін Драхоманов отбасын қаржылық тұрғыдан қолдау үшін Киевтегі гимназияда география пәнінің мұғалімі болып жұмысқа орналасты. Некеге тұрғаннан кейін және анасы қайтыс болғаннан кейін оның қаржылық жағдайы нашарлады, сондықтан ол Петербургтік жаңалықтар газетінде журналист болып жұмыс істеуге мәжбүр болды, онда Украинадағы өмір туралы жазды. 1864 жылдың 25 мамырында Тиберий туралы диссертациясын қорғағаннан кейін Киев университетінің лекторы болып қабылданды. Ежелгі тарихты зерттеуден бастап, Драхомановтың қызығушылығы славян тарихына, әсіресе фольклорға ауысты. 1867 жылы ол украин фольклорының жинағын жариялады, бұл украин тіліндегі басылымдардың билік тарапынан тыйым салынбаған жалғыз түрі болды. 1869 жылы Владимир Антоновичпен бірлесіп украин халық музыкасының жинағын жариялады. Осы кезде ол украин тілінде білім беруді жақтаған құпия қоғам – "Громадаға" қосылды. Бұл Ресей билігінің назарын аударды, олар қоғамның поляк көтерілісімен байланысы бар деп күдіктенді және украин ұлтшылдығы үшін жаңа қозғалысты басуға кірісті, Пётр Валуев украин тіліндегі шығармаларды басып шығаруға тыйым салды. Драхоманов Ширинский Шихматовтың Александр Прохорович кітабын сынап, оның орыс шовинистік көзқарасын сынағанда, ресейлік баспасөз оны сепаратизмді жақтады деп айыптап, кейін құпия полиция бақылауына алды. Дегенмен ол радикалдық саясатта белсенді болып, тіпті Санкт-Петербургтен Ресейдің орталықтандырылған үкіметін жақтаған революциялық студенттерді де сынады. 1870 жылы Драхоманов Тацит туралы магистрлік диссертациясын қорғап, университет кеңесі оны ассистент профессорлық лауазымға ұсынғанда, Ширинский Шыхматов оның тағайындалуын бастапқыда тоқтатты, бұл оның шетелге ғылыми сапары кезінде қаржы алуына кедергі келтірді. Ол алғаш Германияға барып, Франко-прусс соғысына куә болды, Теодор Моммсеннің дәрістеріне қатысты және Лаузатиядағы славян мәдени қозғалысын зерттеді. Содан кейін ол Швейцарияға барды, онда ол бірқатар орыс эмигранттарымен кездесіп, олармен социализмді құру мәселесін талқылады, өзі саяси еркіндіктің қажетті алғышарт екенін мәлімдеді, ал басқалары орыс шаруаларын социалистік қоғамға дайын деп есептеді. Ақырында ол Австрия-Мажарстанға барып, Габсбург монархиясының иелігінде болған Галициядан келген украиндықтармен кездесті. Галицияға барғанда ол қоғамның тоқырағанын, тіпті радикалды және популистік көзқарасты жақтағандардың да жалқаулығын байқады. Осыған қарсы күресу үшін ол Галицияның саяси басшылығын сынаған бірқатар прогрессивті мақалалар жазды және Львовта украин ғылымының орталығы болған Шевченко ғылыми қоғамын құрды. Сапар барысында ол ежелгі тарихты зерттеуді жалғастырды, салыстыру үшін фольклорлық зерттеулерді жинады және өзінің алғашқы саяси еңбектерін жаза бастады. 1872 жылы ол Vestnik Evropy журналында орысшалау саясаты этникалық азшылықтарға қарсы шығыс Германия империясының кеңеюіне ықпал еткенін дәлелдеген мақала жариялады. 1873 жылдың қыркүйегінде Драхоманов Киевке оралды, ол университетке ассистент профессор болып тағайындалды және Ресей географиялық қоғамының украин бөліміне қосылды, ол украин фольклоры мен халық музыкасының жинақтарын жариялады. Қоғам мен Драхомановтың өзі тез арада "Киевлянин" газетінің айналасындағы қаланың реакционерлерінің шабуылдарына ұшырады, олар Қоғамды сепаратизмге және Драхомановты поляк агенті деп айыптады. Драхоманов "Киевский телеграф" газетінде жұмыс істегеннен кейін Ресей билігінің одан да күшті цензурасына ұшырады, олар Украина туралы оның мақалаларын ресейлік газеттерден алып тастады. 1875 жылдың мамырында жергілікті куратор сепаратизм туралы айыптауларға байланысты Драхомановты университеtten кетуге шақырды. Бірақ ол кетпей, Галицияға қайтып келді, онда ол еуропалықтану жұмысын жалғастырды және Австрия мен Ресей империяларындағы украиндықтар арасында байланысшы болып жұмыс істеді, тіпті Карпат Русін жерін венгр билігінен босатуды жақтады. Драхомановтың ықпалы Галициядағы саяси өмірді жандандыруға көмектесті, әсіресе студенттік газет "Друг"-та жарияланған мақалалары арқылы, ол болашақ украин радикалдық партиясының ядросын құрады. Бірақ Драхомановтың Галицияда болуы Ресей билігінің оған күшті назар аударуына себеп болды, тіпті Александр II өзі Драхомановты Киев университетінен босатуға бұйрық берді және украин сепаратизмін басу үшін комиссия құрды. 1876 жылдың мамырында Александр II Эмс жарлығын шығарды, ол украин тіліндегі барлық басылымдар мен қоғамдық өнерпаздықтарға тыйым салды, украин географиялық қоғамын жапты және украин ұлтшылдарына, оның ішінде Драхомановқа ресми түрде тыйым салды. "Громада" Драхомановты шетелде украин ұлттық қозғалысын ұсынуға тағайындады және оған эмиграцияда қаржылық қолдау көрсетуге уәде берді. 1876 жылдың мамырында Драхоманов Украинаны тастап Венаға келді. Бірақ ол орналасқанға дейін Австрия үкіметі Галициядағы социалистік қозғалысқа қарсы іс-қимыл бастады және Драхомановты оның жетекшісі деп айыптады, осыған байланысты ол Швейцарияға қашуға мәжбүр болды.
In 1859, Drahomanov enrolled in the University of Kyiv, where he studied history. He quickly joined a radical student circle that participated in the early stages of the "Going to the People" campaign, establishing some of the first folk high school in Ukraine, before their suppression by the Russian government in 1862. He was present during the transfer of Taras Shevchenko's remains from Saint Petersburg to Kaniv in 1861, giving a speech over his coffin when the funeral train stopped in Kyiv. He also spoke in defense of his mentor Pirogov, who had been dismissed from his post for his liberalism, praising him for his educational reforms, particularly his abolition of corporal punishment. As a result, Drahomanov was censored by the university administration, but also brought him closer to his liberal professors, with one recommending him to the university's governing council. But Drahomanov's ascent was blocked by the conservative administration, as part of a generalised reaction to the January Uprising in Poland. Following the death of his father, Drahomanov took a job as a geography teacher at a Kyiv high school, in order to financially support his family. His financial situation worsened following his marriage and the subsequent death of his mother in law, forcing him to take a second job as a journalist for the Petersburg News, for which he wrote about the situation of life in Ukraine. On 25 May 1864, after defending his thesis about Tiberius, he was admitted as a lecturer at Kyiv University. From his studies of ancient history, Drahomanov's interests shifted towards Slavic history, particularly concentrating on folklore. In 1867, he published a collection of Ukrainian folklore, which was the only type of Ukrainian language publication that wasn't forbidden by the authorities. In 1869, he collaborated with Volodymyr Antonovych on the publication of a collection of Ukrainian folk music. It was at this time that he became involved with the Hromada, a secret society that advocated for education in the Ukrainian language. This drew the attention of the Russian authorities, which suspected the society had links with the Polish insurrection and began to repress the nascent movement for Ukrainian nationalism, with Pyotr Valuyev prohibiting the printing of works in Ukrainian. When Drahomanov published a review of a book by Ширинский Шихматов, Александр Прохорович, criticising it for Great Russian chauvinism, Drahomanov was publicly accused by the Russian press of advocating separatism and subsequently fell under surveillance by the secret police. Nevertheless, he remained active in radical politics, even criticising revolutionary students from Saint Petersburg that advocated for centralized government in Russia. In 1870, when Drahomanov defended his master's thesis about Tacitus and was nominated by the university council to become an assistant professor, his appointment was initially blocked by Shirinsky Shikhmatov, which prevented him from receiving funds during his scholarly trip abroad. His travels took him first to Germany, where he witnessed the Franco Prussian War, attended lectures by Theodor Mommsen and studied the Slavic cultural movement in Lusatia. He then went on to Switzerland, where he met a number of Russian emigres and debated with them the establishment of socialism, himself declaring that political freedom was a necessary prerequisite, while others considered Russian peasants to already be ready for a socialist society. He finally went to Austria Hungary, where he met Ukrainians from Galicia, then a possession of the Habsburg monarchy. When he visited Galicia himself, he discovered that society there was largely stagnant, with inertia even affecting the radicals and populists. In an attempt to combat this, he took to writing a number of progressive articles, in which he criticised the Galician political leadership, and established the Shevchenko Scientific Society, which became a center for Ukrainian scholarship in Lviv. During his trip, he also continued his studies of ancient history, collected folklore studies for comparison and began to write his first political works. In 1872, he published an article in Vestnik Evropy, in which he argued that policies of Russification targeting ethnic minorities aided the eastern expansion of the German Empire. In September 1873, Drahomanov arrived back in Kyiv, where he was finally appointed as an assistant professor for the university and joined the Ukrainian section of the Russian Geographical Society, with which he published his collections of Ukrainian folklore and folk music. The Society and Drahomanov himself quickly came under attack by the city's reactionaries around the newspaper Kievlyanin, which accused the Society of separatism and Drahomanov of being a Polish agent. After Drahomanov began working at the Kievsky Telegraph, he fell under even greater censorship by the Russian authorities, which removed his articles about Ukraine from Russian newspapers. In May 1875, the local curator requested Drahomanov resign from the university, due to the allegations of separatism. But instead of resigning, he returned to Galicia, where he continued his work of Europeanisation and worked as a liaison between Ukrainians in the empires of Austria and Russia, even advocating for the liberation of Carpathian Ruthenia from Hungarian rule. Drahomanov's influence helped to stimulate political life in Galicia, especially through his articles in the student newspaper Druh, which formed the nucleus of what would become the Ukrainian Radical Party. But Drahomanov's presence in Galicia brought greater scrutiny by the Russian authorities, with Alexander II himself ordering Drahomanov's dismissal from Kyiv University and appointing a commission suppress Ukrainian separatism. In May 1876, Alexander II issued the Ems Ukaz, which prohibited all Ukrainian language publications and public performances, shut down the Ukrainian Geographical Society and formally banished Ukrainian nationalists, including Drahomanov himself. The Hromada responded by appointing Drahomanov to represent the Ukrainian national movement abroad and pledged to financially support him in exile. In May 1876, Drahomanov left Ukraine for Vienna. But before he could get settled, the Austrian imperial government initiated against the Galician socialist movement and accused Drahomanov himself of being its leader, forcing him to flee to Switzerland.
Швейцариядағы жер аударылу (1876-1889)
Женевада Драгоманов «Громада» үшін социалистік саяси бағдарламаны, сондай-ақ бірнеше әдеби туындыларды жаза бастады: украин социалистік музыка жинағын құрастырды; Украинадағы тұру және еңбек жағдайлары туралы жазды; Панас Мирный мен Рудченко Иван Яковичтің романын өңдеді. Ол қайтадан «Народная Воля» сияқты орыс революционерлерімен пікір таластырды, себебі социализмді орнату үшін жедел революциялық емес, кезеңдік эволюциялық үдеріс қажет деп санады. Ол сондай-ақ олардың авторитаризмге, Ұлы орыс шовинизіміне және Макиавеллизмге бейімділігін сынады, әсіресе Александр II-нің өлімімен аяқталған террористік тактикаларын жақтырмады. 1881 жылдың тамызында Драгоманов «Вольное Слово» журналының бас редакторы болды, ол патшалық тәңкілікке қарсылардың оқырмандары мен тілшілерін бауырсалдық өзін-өзі басқару жүйесін қолдауы және революциялық терроризмге қарсылығы себепті қызықтырды. 1917 жылғы революциядан кейін журналдың «Охрана» арқылы қаржыландырылғаны анықталды, бұл Драгомановтың «Народная Воля» терроризміне қарсылығымен байланысты болды, Павел Шувалов осы арқылы революциялық социалистік қозғалыстың ыдырауына үміттенді. 1883 жылдың мамырында Александр III реакциялық саясатқа бет бұрып, Шуваловтың жобасын тоқтатып, журнал жабылды. Келесі айда Драгомановқа Женевада басқа украин радикалдары қосылды, олар бірлесіп Шығыс Еуропаны қайта құру үшін федералистік және демократиялық бағдарлама жасады: «Вольный Союз». Осы кезде Драгоманов Элизе Реклюдің Украина географиясы жөніндегі зерттеуін жариялауға көмектесті және Батыс Еуропа аудиториясына орыс империясының украин тіліне тыйым салуы туралы мәлімдеді. Ол Галицияның социалистік саясатына қатысуын жалғастырды, түрлі басылымдарға және прогрессивті саяси лидерлерге хаттар мен мақалалар жіберді, сондай-ақ шәкірттері Иван Франко мен Павлик Михаил Ивановичпен тығыз хат алмасты. Осы уақытқа қарай Драгомановтың радикалды социалистік саясаты Киевтегі күшейе берген реакциялық саяси ахуалға байланысты оңшыл саясатқа жақындаған «Громада» мүшелерін алаңдата бастады, олар оның радикализмі Ресей үкіметінің украин тіліне қойған шектеулерді жеңілдетуіне кедергі келтіруі мүмкін деп қорқады. 1886 жылы «Громада» Драгомановқа қаржылық көмек көрсетуді тоқтатты, оны мүшеліктен шығарып, оқшаулады.
In Geneva, Drahomanov began working on a socialist political program for the Hromada, as well as several other literary works: penning a collection of Ukrainian socialist music; writing about living and working conditions in Ukraine; and editing a novel by Panas Myrny and Рудченко Іван Якович. He again engaged in a debate with Russian revolutionaries, such as those of Narodnaya Volya, as he considered the establishment of socialism to require a gradual evolutionary process, rather than a swift revolutionary one. He also criticised their tendencies towards authoritarianism, Great Russian chauvinism and Machiavellianism, particularly disapproving of their terrorist tactics, which culminated with the assassination of Alexander II. In August 1881, Drahomanov became editor in chief for the journal Volnoye Slovo, which attracted readers and correspondents from opponents of the Tsarist autocracy, due to its advocacy of the Zemstvo system of self governance and its opposition to revolutionary terror. Following the 1917 Revolution, the journal was discovered to have been financially supported by the Okhrana, due specifically to Drahomanov's opposition to Narodnaya Volya's terrorism, which Pavel Shuvalov hoped would split the revolutionary socialist movement. By May 1883, the journal had shuttered, after Alexander III committed to reactionary politics and dissolved Shuvalov's project. The following month, Drahomanov was joined in Geneva by other Ukrainian radicals, who together drew up a federalist and democratic program for remodelling Eastern Europe: the Volny Soyuz (. At this time, Drahomanov also aided in the publication of a geographical study of Ukraine by Élisée Reclus and publicised the Russian imperial prohibition of the Ukrainian language to Western European audiences. He also continued his involvement in Galician socialist politics, sending letters and articles to various publications and progressive political leaders, and keeping a close correspondence with his disciples Ivan Franko and Павлик Михайло Іванович. By this time, Drahomanov's radical socialist politics were beginning to alienate other members of the Hromada, which had moved closer towards right wing politics in the face of the increasingly reactionary political climate in Kyiv and was now worried that his radicalism might prevent the Russian government from loosening restrictions on the Ukrainian language. In 1886, the Hromada stopped providing Drahomanov with financial assistance, leaving him outcast and isolated.
Болгариядағы соңғы жылдары (1889-1895)
1889 жылы украин әдебиетінің тарихы бойынша жұмыс істеп жүрген кезде, Драгомановты Болгария үкіметі София университетінде үш жыл тарих сабағын оқытуға шақырды, бұл оған қайтадан қаржылық тұрақтылық әкелді. Ресей империясының үкіметі оны және басқа да "нигилистерді" Болгариядан қууды талап еткеніне қарамастан, 1893 жылы оның шарты тағы үш жылға ұзартылды. Драгоманов Софиядағы уақытын көбінесе ежелгі цивилизациялар туралы лекция оқып, украин фольклоры мен әдебиетін зерттеумен өткізді, бірақ ол өзінің "екінші отаны" Галициядағы радикалдық баспасөзбен байланысын үзбеді. Галициялық баспасөзге жазған мақалаларында ол дін бостандығын қорғады және Галиция қоғамын секуляризациялауға шақырып, аймақтағы клерикализмнің ықпалына қарсы күресті. Ол сонымен қатар Днепр Украинасының жағдайы туралы бірнеше еңбек жазды, соның арқасында Борис Гринченконы өзінің радикалды көзқарастарына көндіре алды. Драгомановтың үздіксіз радикалдық журналистикасы Галициядағы поляк аристократиясы мен Ресейдегі патшалық өкіметтің жауына айналдырды, олардың әрқайсысы оны екіншісінің тыңшысы деп айыптады. Ол Ресей мен Галициядағы революциялық орталықшылдардың, сондай-ақ украиндық оңшыл ұлтшылдардың Ресей империясының агенті деп айыптауына да ұшырады. Осы айыптауларға қарамастан, ол саяси бостандық, өзін-өзі анықтау және интернационализм принциптерін сақтап, өз саяси сенімдеріне адалдығын танытты. Осы қағидаларды басшылыққа алып, ол өзінің жақтастарымен бірге Украина Радикалдық партиясын құрды, ол Ресей үкіметінің цензурасына қарамастан, Украинаның барлық аймандарында оның идеяларын таратуға және насихаттауға көмектесті. Бірақ оның идеялары кеңінен таныла бастаған кезде, ол ішкі аорта аневризмасынан зардап шегуге басталды, бұл оған өлімге алып келетін жүрек-қан тамырлары ауруын қалдырды. 1895 жылдың 20 маусымында Михайло Драгоманов София университетінде лекция оқығаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Ол Орталық София зиратында жерленген.
In 1889, while working on a history of Ukrainian literature, Drahomanov was invited by the government of Bulgaria to teach history for three years at the University of Sofia, once again providing him with financial security. Despite demands by the Russian imperial government to expel him and other "nihilists" from Bulgaria, in 1893, his contract was renewed for another three years. Drahomanov's time in Sofia was largely spent lecturing on ancient civilisations and studying Ukrainian folklore and literature, although he still maintained his collaboration with the radical press in his "second homeland" of Galicia. In his articles for the Galician press, he defended freedom of religion and campaigned for the secularization of Galician society, opposing the influence of clericalism in the region. He also wrote a number of works about the situation in Dnieper Ukraine, managing to win over Borys Hrinchenko to his own radical perspective. Drahomanov's continuing radical journalism made enemies of the Polish nobility in Galicia, the Tsarist autocracy in Russia, which each accused him of being an agent for the other. He was also accused of revolutionary centralists in Russia and Galicia, as well as Ukrainian right wing nationalists, of being an agent provocateur for the Russian Empire. Despite these accusations, he kept to his political convictions, upholding political freedom, self determination and internationalism. With these principles in mind, he and his followers established the Ukrainian Radical Party, which helped spread and celebrate his ideas throughout Ukraine, despite the censorship of the Russian government. But by the time his ideas were beginning to receive widespread recognition, he was beginning to suffer from an abdominal aortic aneurysm, which left him with a fatal cardiovascular disease. On 20 June 1895, Mykhailo Drahomanov died shortly after giving a lecture at the University of Sofia. He was buried in the Central Sofia Cemetery.
Жеке өмір
Драгомановтың отбасының бірнеше мүшесі өзінің еңбегімен көзге түсті. Ол украин ақыны Лариса Косачтың (әйгілі Леся Украинка) қарындасы болды, оның біліміне үлес қосты, сондай-ақ жазушы және этнограф Ольга Косачтың (Олена Пчилька) бауырласы еді. Әйелі, актриса Людмила Михайлівна Драгомановамен бірге Лидия Шишманова деген қызы болды, ол болгар жазушысы және саясаткері Иван Шишмановқа үйленді.
Several members of Drahomanov's family were relevant in their own right. He was an uncle of Ukrainian poet Larysa Kosach (better known as Lesya Ukrainka), whose own education he contributed to, and he was a brother of the writer and ethnographer Olha Kosach (Olena Pchilka). With his wife, actress Драгоманова Людмила Михайлівна, he had a daughter, Lidia Shishmanova, who became the wife of the Bulgarian writer and politician Ivan Shishmanov.
Саяси ой
Өзінің саяси журналистикасында Драгоманов украин тілінде жазғанда украин ұлттық қозғалысын қатал сынға алды, ал орыс тілінде жазғанда украин халқының өзін-өзі анықтау құқығын ынтамен қорғады. Осының салдарынан, ол екі тараптан да сәйкесінше социалистік интернационалист және буржуазиялық ұлтшыл деп айыпталды. Оның ойлау жүйесі догматизмге қарсылыққа негізделген, бұл оны барлық әлеуметтік мәселелерге жауап бар деп мәлімдеген қатаң саяси философияны қабылдамауға итермеледі. Бұл оның саяси философиясының синкретикалық болуына әкелді, ол либерализм мен социализмнен, патриотизм мен космополитизмнен, славофилия мен батыстықтан нәр алды. Драгомановтың саясатының ортасында бостандық пен қадір-қасиет тұрды, ол негізінен адам құқықтарын күшейтумен және мемлекеттен осы құқықтарды қорғаумен айналысты, өйткені Драгоманов еркіндіктің кеңеюі саяси революция арқылы үкімет билігін шектеуден туындайды деп сенді. Сондықтан ол адамзаттың мақсатын анархияға, еркін қауымдастық пен өзара көмекке негізделген қоғамға қарай қозғалыс деп қарастырды. Ол федерализм туралы өз идеяларын дамытуда авторитаризм мен централизмнің үстем теорияларына қарсы анархизмді қалыптастырған Пьер Жозеф Прудонның тікелей ықпалына ішкері болды. Оның басқа да ықпал етушілері Франсеск Пи и Маргалл, Джон Стюарт Милл, Эдуард Рене де Лабулай, Одилон Барро, Чарльз Брук Дюпон Уайт және Бенжамин Констан болды. Драгоманов нағыз бостандық тең және тәуелсіз жеке тұлғалардың, топтардың және қауымдастықтардың федерациясы арқылы іске асырылады деп сенді. Мемлекеттік формалар тұрғысынан алғанда, оны Швейцариядағы федеративтік демократия және Ұлыбританиядағы конституционализм ең қызықтырды. Ол Француз Республикасына теріс пікір білдірді, өйткені якобиндердің орталықтандыруға бейімділігі контрреволюциялық болды және нәтижесінде жұмысшылардың қауымдастық құру бостандығына құқығы жойылды деп сенді. Ол Жан Жак Руссоның әлеуметтік келісім теориясында бейнеленген "халықтың автократиясы" деп атаған халық егемендігі тұжырымдамасына қарсы болды. Ол "халық еркі" идеясы саяси бостандыққа толыққанды қайшы келеді деп сенді, өйткені халықтың еркі көпшілік билігін немесе тіпті диктатураны ақтау үшін пайдаланылуы мүмкін, бұл жеке және топтық құқықтарға қауіп төндіреді.
In his political journalism, Drahomanov was both fiercely critical of the Ukrainian national movement while writing in the Ukrainian language and ardently defended Ukrainian self determination while writing in the Russian language. As a result, he was denounced respectively as a socialist internationalist and as a bourgeois nationalist by both sides of the debate. His system of thought was based in an opposition to dogmatism, which led him to reject more rigid political philosophy that claimed to have solutions to all social issues. This resulted in his own political philosophy becoming syncretic, drawing from both liberalism and socialism; patriotism and cosmopolitanism; and Slavophilia and Westernism. Drahomanov's politics centered freedom and dignity, concerning itself mainly with strengthening human rights and defending those rights from the State, as Drahomanov believed the expansion of liberty resulted from the limiting of government power by way of political revolution. He therefore considered the goal of mankind to be movement towards anarchy, a society based on free association and mutual aid. He was influenced directly by Pierre Joseph Proudhon, who had formulated anarchism in opposition to the dominant theories of authoritarianism and centralism, in developing his own ideas on federalism. His other influences included Francesc Pi i Margall, John Stuart Mill, Édouard René de Laboulaye, Odilon Barrot, Charles Brook Dupont White and Benjamin Constant. Drahomanov believed that true freedom could be accomplished through a federation of equal and autonomous individuals, groups and communities. In terms of state forms, he was intrigued most by the federative democracy in Switzerland and the constitutionalism in the United Kingdom. He had a negative opinion of the French Republic, as he believed the centralising tendency of the Jacobins had been counterrevolutionary and had ultimately resulted in the suppression of workers' rights to freedom of association. He was opposed to the concept of popular sovereignty, what he called the "autocracy of the people", represented in Jean Jacques Rousseau's theory of the social contract. He believed that the idea of the "popular will" was diametrically opposed to political freedom, as the will of the people could be used to justify majority rule or even dictatorship, which endangered both individual and group rights.
Мұра
Драгоманов украин тіліндегі техникалық сөздіктің дамуына, әсіресе саяси терминологияға зор ықпал етті. Ол үшін ол халықаралық терминологиядан тәуелсіз, ерекше украин неологизмдерін жасауға тырысты. Драгоманов украин тілінің орфографиялық реформасын насихаттауға күш салды, ол жазушылар Иван Франко мен Леся Украинка қолдаған Пантелеимон Кулиштің фонетикалық орфографиясының жеңілдетілген және рационалдастырылған нұсқасына негізделген. Драгоманов Галициядағы тәуелсіз украин саяси ұйымдарын дамытуға жетекшілік етті. Оның ізбасарлары 1875 жылы алғашқы ұйымды құрды, бірақ оны империялық билік тез арада басып тастады. 1890 жылғы қазан айында Львовта драгомановтық зиялылар мен қарапайым халық өкілдерінің коалициясы алғашқы украин саяси партиясын құрды: Украин радикалдық партиясы. Бұл партия Драгомановтың этикалық социализмін қорғады және Украинаның тәуелсіздігін мақсат тұтты. 1899 жылы партиядан умеренные (орталықшылдар) шығып, Драгомановтың ой-пікірінің либералдық бағытын ұстанатын Ұлттық демократиялық партияға қосылды. Осы екі партия Галиция украин саясатында екі партиялық жүйенің негізін қалады және Австро-Мажарстанның ыдырауынан кейін Батыс Украина Халық Республикасының құрылуына жетекшілік етті. Драгоманов Днепр Украинасында осылайша ықпалды болған жоқ, себебі ол 1905 жылғы революциядан кейін ғана қауымдастық құру еркіндігіне қол жеткізді. Драгомановтың бағдарламасын қабылдаған шығыс украиндық екі партия – Социалистік федералистік партия және Социалистік революциялық партия 1917 жылғы революциядан кейін Украинада зор ықпалға ие болды. Драгомановтың көпмәдениеттілік туралы идеялары Украинаның тәуелсіздігін жариялаған кезде ұлттық азшылықтарға автономия мен өзін-өзі басқару құқығын берген Орталық Раданың (Украин Халық Республикасы) конституциясына әсер етті. Өсіп дамыған Украина үкіметі аймақтық автономияны қамтамасыз ету үшін Драгомановтың федеративтік моделін пайдаланды, тіпті Шығыс Еуропаның барлық аймағын тәуелсіз мемлекеттердің конфедерациясына қайта ұйымдастыруды ұсынды. Украин Халық Республикасының (УНР) құлауынан кейін, эмиграциядағы украин ұлтшылдары оңшыл бағытқа бет бұрды, ал кейбіреулері украин Тәуелсіздік соғысындағы жеңіліске Драгомановтың идеяларын кінәлады. Украина КСР-да Драгоманов сталиндік кезеңде либерал және ұлтшыл деп айыпталды, бірақ оның идеялары десталинизациядан кейін, әсіресе Украина тәуелсіздік алғаннан кейін қайта қызығушылық тудырды. 1991 жылы Максим Горький атындағы Киев педагогикалық институты Киев педагогикалық Драгоманов институты болып қайта аталды. 1997 жылы институтқа "Ұлттық университет" мәртебесі берілді, содан кейін ол Ұлттық педагогикалық Драгоманов университеті болып бекітілді.
Drahomanov was influential on the development of technical vocabulary in Ukrainian prose, particularly that of political terminology, for which he attempted to create uniquely Ukrainian neologisms, independent from both international terminology. Drahomanov also tried to popularize his own orthographic reform of the Ukrainian language, based on a simplified and rationalised version of Panteleimon Kulish's phonetic orthography, which was adopted by the writers Ivan Franko and Lesya Ukrainka. Drahomanov spearheaded the development of independent Ukrainian political organisations in Galicia, the first of which was established in 1875 by his followers, but this was quickly suppressed by the imperial authorities. In October 1890, a coalition of Drahomanovite intellectuals and grass roots peasant activists in Lviv established the first Ukrainian political party: the Ukrainian Radical Party, which defended Drahomanov's ethical socialism and declared its aim to be the independence of Ukraine. In 1899, moderates left the party and merged into the National Democratic Party, which represented the more liberal aspect of Drahomanov's thought. These two parties formed the basis of a two party system in Galician Ukrainian politics, going on to lead the establishment of the West Ukrainian People's Republic after the dissolution of Austria Hungary. Drahomanov was not as influential in Dnieper Ukraine, which only attained freedom of association after the 1905 Revolution. Two eastern Ukrainian parties that adopted Drahomanov's program were the Socialist Federalist Party and the Socialist Revolutionary Party, which came to hold a strong influence in Ukraine following the 1917 Revolution. Drahomanov's ideas on multiculturalism influenced the constitution of the Ukrainian People's Republic (UPR) by the Central Council, which extended autonomy and self governance to national minorities when it declared the independence of Ukraine. As it grew, the Ukrainian government used Drahomanov's federal model to guarantee regional autonomy, even proposing the reorganization of the entirety of Eastern Europe into a confederation of independent nations. Following the collapse of the UPR, exiled Ukrainian nationalists shifted towards the far right, with some directly blaming Drahomanov's ideas for their defeat in the Ukrainian War of Independence. In the Ukrainian Soviet Socialist Republic, Drahomanov was denounced as a liberal and a nationalist during the Stalinist period, but his ideas found a renewed interest following de Stalinization and especially after the independence of Ukraine. In 1991, the former Kyiv Pedagogical Instituted named after Maxim Gorky was renamed as the Kyiv Pedagogical Drahomanov Institute. In 1997, the institute was granted "National University" status, being subsequently designated National Pedagogical Drahomanov University.