Кіріспе

Михайло Петрович Драгоманов (18 қыркүйек 1841 – 2 шілде 1895) – украин зиялысы және қоғам қайраткері. Академик ретінде Драгоманов экономист, тарихшы, философ және этнограф болды, ал қоғамдық зиялы ретінде социалистік бағытталған саяси теоретик болды, бәлкім, украин автономизмінің алғашқы қолдаушыларының бірі ретінде жақсы танымал. Драгоманов үшін этнографиялық зерттеулер оның саяси ойларына терең ықпал етті, ал оның саясаты украин халық әдебиетінің нақты салаларын зерттеуге түрткіс болды.

Полтавадағы ерте өмір (1841 - 1859)

Михайло Драгоманов 1841 жылдың 18 қыркүйегінде (ескі стиль бойынша 6 қыркүйекте) Ресей империясының Полтава губерниясындағы Хадях қаласында запорожье казақтарынан тегі шыққан шағын ақсүйек отбасында дүниеге келді. Оның отбасының мәртебесі Драгомановты ерте жасынан прогрессивизм идеяларымен таныстырды. Оның әкесі, Драгоманов Петро Якимович, ағартушылықтың либералды идеяларының ықпалында болды және крепостной шаруалар мен әскери қызметке шақырылғандарға құқықтық көмек көрсетті. Оның інісі, Драгоманов Яків Якимович, Біріккен славян қоғамының мүшесі және декабристердің жақтасы болды. Михайло Драгоманов жақсы оқушы болды, 1853 жылы Полтава классикалық гимназиясына түсті, онда социалист Александр Герценнің және тарихшы Фридрих Шлоссердің еңбектерімен танысты. Гимназияда ол журналистикадағы мансабын бастады, өзінің құпия клубының қолмен жазылған журналын редакциялады. Ол мектеп инспекторының зұлымдығына қарсы тұрған бір оқушыны қорғағандықтан, бітіруге үлкермей гимназиядан қуылды. Либералды педагог Николай Пироговтың араласуы арқасында ғана орта білімін аяқтады.

Киевтегі стипендия және белсенділік (1859-1876)

1859 жылы Драхоманов Киев университетіне тарих мамандығы бойынша түсті. Ол тез арада "Халыққа бару" науқанының бастапқы кезеңдеріне қатысқан радикалдық студенттік үйірмеге қосылды, Ресей үкіметі оларды таратып жібермес бұрын Украинадағы алғашқы халықтық гимназиялардың бірін құрды. 1861 жылы Тарас Шевченконың мәйіті Санкт-Петербургтен Канивке жеткізілген кезде, Киевте жерлеу пойызы тоқтағанда ол оның табыны үстінде сөз сөйледі. Сондай-ақ, ол либерализмі үшін қызметтен босатылған ұстазы Пироговты қорғады, оның білім беру реформаларын, әсіресе дене жазасын жоюын мақтады. Осының нәтижесінде Драхоманов университет әкімшілігінің цензурасына ұшырады, бірақ ол либералды профессорларымен жақындасты, олардың бірі оны университеттің басқару кеңесіне ұсынды. Алайда Драхомановтың билікке өсуіне Польшадағы қаңтар көтерілісіне жасалған консервативті әкімшіліктің қарсылығы кедергі келтірді. Әкесінің қайтысынан кейін Драхоманов отбасын қаржылық тұрғыдан қолдау үшін Киевтегі гимназияда география пәнінің мұғалімі болып жұмысқа орналасты. Некеге тұрғаннан кейін және анасы қайтыс болғаннан кейін оның қаржылық жағдайы нашарлады, сондықтан ол Петербургтік жаңалықтар газетінде журналист болып жұмыс істеуге мәжбүр болды, онда Украинадағы өмір туралы жазды. 1864 жылдың 25 мамырында Тиберий туралы диссертациясын қорғағаннан кейін Киев университетінің лекторы болып қабылданды. Ежелгі тарихты зерттеуден бастап, Драхомановтың қызығушылығы славян тарихына, әсіресе фольклорға ауысты. 1867 жылы ол украин фольклорының жинағын жариялады, бұл украин тіліндегі басылымдардың билік тарапынан тыйым салынбаған жалғыз түрі болды. 1869 жылы Владимир Антоновичпен бірлесіп украин халық музыкасының жинағын жариялады. Осы кезде ол украин тілінде білім беруді жақтаған құпия қоғам – "Громадаға" қосылды. Бұл Ресей билігінің назарын аударды, олар қоғамның поляк көтерілісімен байланысы бар деп күдіктенді және украин ұлтшылдығы үшін жаңа қозғалысты басуға кірісті, Пётр Валуев украин тіліндегі шығармаларды басып шығаруға тыйым салды. Драхоманов Ширинский Шихматовтың Александр Прохорович кітабын сынап, оның орыс шовинистік көзқарасын сынағанда, ресейлік баспасөз оны сепаратизмді жақтады деп айыптап, кейін құпия полиция бақылауына алды. Дегенмен ол радикалдық саясатта белсенді болып, тіпті Санкт-Петербургтен Ресейдің орталықтандырылған үкіметін жақтаған революциялық студенттерді де сынады. 1870 жылы Драхоманов Тацит туралы магистрлік диссертациясын қорғап, университет кеңесі оны ассистент профессорлық лауазымға ұсынғанда, Ширинский Шыхматов оның тағайындалуын бастапқыда тоқтатты, бұл оның шетелге ғылыми сапары кезінде қаржы алуына кедергі келтірді. Ол алғаш Германияға барып, Франко-прусс соғысына куә болды, Теодор Моммсеннің дәрістеріне қатысты және Лаузатиядағы славян мәдени қозғалысын зерттеді. Содан кейін ол Швейцарияға барды, онда ол бірқатар орыс эмигранттарымен кездесіп, олармен социализмді құру мәселесін талқылады, өзі саяси еркіндіктің қажетті алғышарт екенін мәлімдеді, ал басқалары орыс шаруаларын социалистік қоғамға дайын деп есептеді. Ақырында ол Австрия-Мажарстанға барып, Габсбург монархиясының иелігінде болған Галициядан келген украиндықтармен кездесті. Галицияға барғанда ол қоғамның тоқырағанын, тіпті радикалды және популистік көзқарасты жақтағандардың да жалқаулығын байқады. Осыған қарсы күресу үшін ол Галицияның саяси басшылығын сынаған бірқатар прогрессивті мақалалар жазды және Львовта украин ғылымының орталығы болған Шевченко ғылыми қоғамын құрды. Сапар барысында ол ежелгі тарихты зерттеуді жалғастырды, салыстыру үшін фольклорлық зерттеулерді жинады және өзінің алғашқы саяси еңбектерін жаза бастады. 1872 жылы ол Vestnik Evropy журналында орысшалау саясаты этникалық азшылықтарға қарсы шығыс Германия империясының кеңеюіне ықпал еткенін дәлелдеген мақала жариялады. 1873 жылдың қыркүйегінде Драхоманов Киевке оралды, ол университетке ассистент профессор болып тағайындалды және Ресей географиялық қоғамының украин бөліміне қосылды, ол украин фольклоры мен халық музыкасының жинақтарын жариялады. Қоғам мен Драхомановтың өзі тез арада "Киевлянин" газетінің айналасындағы қаланың реакционерлерінің шабуылдарына ұшырады, олар Қоғамды сепаратизмге және Драхомановты поляк агенті деп айыптады. Драхоманов "Киевский телеграф" газетінде жұмыс істегеннен кейін Ресей билігінің одан да күшті цензурасына ұшырады, олар Украина туралы оның мақалаларын ресейлік газеттерден алып тастады. 1875 жылдың мамырында жергілікті куратор сепаратизм туралы айыптауларға байланысты Драхомановты университеtten кетуге шақырды. Бірақ ол кетпей, Галицияға қайтып келді, онда ол еуропалықтану жұмысын жалғастырды және Австрия мен Ресей империяларындағы украиндықтар арасында байланысшы болып жұмыс істеді, тіпті Карпат Русін жерін венгр билігінен босатуды жақтады. Драхомановтың ықпалы Галициядағы саяси өмірді жандандыруға көмектесті, әсіресе студенттік газет "Друг"-та жарияланған мақалалары арқылы, ол болашақ украин радикалдық партиясының ядросын құрады. Бірақ Драхомановтың Галицияда болуы Ресей билігінің оған күшті назар аударуына себеп болды, тіпті Александр II өзі Драхомановты Киев университетінен босатуға бұйрық берді және украин сепаратизмін басу үшін комиссия құрды. 1876 жылдың мамырында Александр II Эмс жарлығын шығарды, ол украин тіліндегі барлық басылымдар мен қоғамдық өнерпаздықтарға тыйым салды, украин географиялық қоғамын жапты және украин ұлтшылдарына, оның ішінде Драхомановқа ресми түрде тыйым салды. "Громада" Драхомановты шетелде украин ұлттық қозғалысын ұсынуға тағайындады және оған эмиграцияда қаржылық қолдау көрсетуге уәде берді. 1876 жылдың мамырында Драхоманов Украинаны тастап Венаға келді. Бірақ ол орналасқанға дейін Австрия үкіметі Галициядағы социалистік қозғалысқа қарсы іс-қимыл бастады және Драхомановты оның жетекшісі деп айыптады, осыған байланысты ол Швейцарияға қашуға мәжбүр болды.

Швейцариядағы жер аударылу (1876-1889)

Женевада Драгоманов «Громада» үшін социалистік саяси бағдарламаны, сондай-ақ бірнеше әдеби туындыларды жаза бастады: украин социалистік музыка жинағын құрастырды; Украинадағы тұру және еңбек жағдайлары туралы жазды; Панас Мирный мен Рудченко Иван Яковичтің романын өңдеді. Ол қайтадан «Народная Воля» сияқты орыс революционерлерімен пікір таластырды, себебі социализмді орнату үшін жедел революциялық емес, кезеңдік эволюциялық үдеріс қажет деп санады. Ол сондай-ақ олардың авторитаризмге, Ұлы орыс шовинизіміне және Макиавеллизмге бейімділігін сынады, әсіресе Александр II-нің өлімімен аяқталған террористік тактикаларын жақтырмады. 1881 жылдың тамызында Драгоманов «Вольное Слово» журналының бас редакторы болды, ол патшалық тәңкілікке қарсылардың оқырмандары мен тілшілерін бауырсалдық өзін-өзі басқару жүйесін қолдауы және революциялық терроризмге қарсылығы себепті қызықтырды. 1917 жылғы революциядан кейін журналдың «Охрана» арқылы қаржыландырылғаны анықталды, бұл Драгомановтың «Народная Воля» терроризміне қарсылығымен байланысты болды, Павел Шувалов осы арқылы революциялық социалистік қозғалыстың ыдырауына үміттенді. 1883 жылдың мамырында Александр III реакциялық саясатқа бет бұрып, Шуваловтың жобасын тоқтатып, журнал жабылды. Келесі айда Драгомановқа Женевада басқа украин радикалдары қосылды, олар бірлесіп Шығыс Еуропаны қайта құру үшін федералистік және демократиялық бағдарлама жасады: «Вольный Союз». Осы кезде Драгоманов Элизе Реклюдің Украина географиясы жөніндегі зерттеуін жариялауға көмектесті және Батыс Еуропа аудиториясына орыс империясының украин тіліне тыйым салуы туралы мәлімдеді. Ол Галицияның социалистік саясатына қатысуын жалғастырды, түрлі басылымдарға және прогрессивті саяси лидерлерге хаттар мен мақалалар жіберді, сондай-ақ шәкірттері Иван Франко мен Павлик Михаил Ивановичпен тығыз хат алмасты. Осы уақытқа қарай Драгомановтың радикалды социалистік саясаты Киевтегі күшейе берген реакциялық саяси ахуалға байланысты оңшыл саясатқа жақындаған «Громада» мүшелерін алаңдата бастады, олар оның радикализмі Ресей үкіметінің украин тіліне қойған шектеулерді жеңілдетуіне кедергі келтіруі мүмкін деп қорқады. 1886 жылы «Громада» Драгомановқа қаржылық көмек көрсетуді тоқтатты, оны мүшеліктен шығарып, оқшаулады.

Болгариядағы соңғы жылдары (1889-1895)

1889 жылы украин әдебиетінің тарихы бойынша жұмыс істеп жүрген кезде, Драгомановты Болгария үкіметі София университетінде үш жыл тарих сабағын оқытуға шақырды, бұл оған қайтадан қаржылық тұрақтылық әкелді. Ресей империясының үкіметі оны және басқа да "нигилистерді" Болгариядан қууды талап еткеніне қарамастан, 1893 жылы оның шарты тағы үш жылға ұзартылды. Драгоманов Софиядағы уақытын көбінесе ежелгі цивилизациялар туралы лекция оқып, украин фольклоры мен әдебиетін зерттеумен өткізді, бірақ ол өзінің "екінші отаны" Галициядағы радикалдық баспасөзбен байланысын үзбеді. Галициялық баспасөзге жазған мақалаларында ол дін бостандығын қорғады және Галиция қоғамын секуляризациялауға шақырып, аймақтағы клерикализмнің ықпалына қарсы күресті. Ол сонымен қатар Днепр Украинасының жағдайы туралы бірнеше еңбек жазды, соның арқасында Борис Гринченконы өзінің радикалды көзқарастарына көндіре алды. Драгомановтың үздіксіз радикалдық журналистикасы Галициядағы поляк аристократиясы мен Ресейдегі патшалық өкіметтің жауына айналдырды, олардың әрқайсысы оны екіншісінің тыңшысы деп айыптады. Ол Ресей мен Галициядағы революциялық орталықшылдардың, сондай-ақ украиндық оңшыл ұлтшылдардың Ресей империясының агенті деп айыптауына да ұшырады. Осы айыптауларға қарамастан, ол саяси бостандық, өзін-өзі анықтау және интернационализм принциптерін сақтап, өз саяси сенімдеріне адалдығын танытты. Осы қағидаларды басшылыққа алып, ол өзінің жақтастарымен бірге Украина Радикалдық партиясын құрды, ол Ресей үкіметінің цензурасына қарамастан, Украинаның барлық аймандарында оның идеяларын таратуға және насихаттауға көмектесті. Бірақ оның идеялары кеңінен таныла бастаған кезде, ол ішкі аорта аневризмасынан зардап шегуге басталды, бұл оған өлімге алып келетін жүрек-қан тамырлары ауруын қалдырды. 1895 жылдың 20 маусымында Михайло Драгоманов София университетінде лекция оқығаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Ол Орталық София зиратында жерленген.

Жеке өмір

Драгомановтың отбасының бірнеше мүшесі өзінің еңбегімен көзге түсті. Ол украин ақыны Лариса Косачтың (әйгілі Леся Украинка) қарындасы болды, оның біліміне үлес қосты, сондай-ақ жазушы және этнограф Ольга Косачтың (Олена Пчилька) бауырласы еді. Әйелі, актриса Людмила Михайлівна Драгомановамен бірге Лидия Шишманова деген қызы болды, ол болгар жазушысы және саясаткері Иван Шишмановқа үйленді.

Саяси ой

Өзінің саяси журналистикасында Драгоманов украин тілінде жазғанда украин ұлттық қозғалысын қатал сынға алды, ал орыс тілінде жазғанда украин халқының өзін-өзі анықтау құқығын ынтамен қорғады. Осының салдарынан, ол екі тараптан да сәйкесінше социалистік интернационалист және буржуазиялық ұлтшыл деп айыпталды. Оның ойлау жүйесі догматизмге қарсылыққа негізделген, бұл оны барлық әлеуметтік мәселелерге жауап бар деп мәлімдеген қатаң саяси философияны қабылдамауға итермеледі. Бұл оның саяси философиясының синкретикалық болуына әкелді, ол либерализм мен социализмнен, патриотизм мен космополитизмнен, славофилия мен батыстықтан нәр алды. Драгомановтың саясатының ортасында бостандық пен қадір-қасиет тұрды, ол негізінен адам құқықтарын күшейтумен және мемлекеттен осы құқықтарды қорғаумен айналысты, өйткені Драгоманов еркіндіктің кеңеюі саяси революция арқылы үкімет билігін шектеуден туындайды деп сенді. Сондықтан ол адамзаттың мақсатын анархияға, еркін қауымдастық пен өзара көмекке негізделген қоғамға қарай қозғалыс деп қарастырды. Ол федерализм туралы өз идеяларын дамытуда авторитаризм мен централизмнің үстем теорияларына қарсы анархизмді қалыптастырған Пьер Жозеф Прудонның тікелей ықпалына ішкері болды. Оның басқа да ықпал етушілері Франсеск Пи и Маргалл, Джон Стюарт Милл, Эдуард Рене де Лабулай, Одилон Барро, Чарльз Брук Дюпон Уайт және Бенжамин Констан болды. Драгоманов нағыз бостандық тең және тәуелсіз жеке тұлғалардың, топтардың және қауымдастықтардың федерациясы арқылы іске асырылады деп сенді. Мемлекеттік формалар тұрғысынан алғанда, оны Швейцариядағы федеративтік демократия және Ұлыбританиядағы конституционализм ең қызықтырды. Ол Француз Республикасына теріс пікір білдірді, өйткені якобиндердің орталықтандыруға бейімділігі контрреволюциялық болды және нәтижесінде жұмысшылардың қауымдастық құру бостандығына құқығы жойылды деп сенді. Ол Жан Жак Руссоның әлеуметтік келісім теориясында бейнеленген "халықтың автократиясы" деп атаған халық егемендігі тұжырымдамасына қарсы болды. Ол "халық еркі" идеясы саяси бостандыққа толыққанды қайшы келеді деп сенді, өйткені халықтың еркі көпшілік билігін немесе тіпті диктатураны ақтау үшін пайдаланылуы мүмкін, бұл жеке және топтық құқықтарға қауіп төндіреді.

Мұра

Драгоманов украин тіліндегі техникалық сөздіктің дамуына, әсіресе саяси терминологияға зор ықпал етті. Ол үшін ол халықаралық терминологиядан тәуелсіз, ерекше украин неологизмдерін жасауға тырысты. Драгоманов украин тілінің орфографиялық реформасын насихаттауға күш салды, ол жазушылар Иван Франко мен Леся Украинка қолдаған Пантелеимон Кулиштің фонетикалық орфографиясының жеңілдетілген және рационалдастырылған нұсқасына негізделген. Драгоманов Галициядағы тәуелсіз украин саяси ұйымдарын дамытуға жетекшілік етті. Оның ізбасарлары 1875 жылы алғашқы ұйымды құрды, бірақ оны империялық билік тез арада басып тастады. 1890 жылғы қазан айында Львовта драгомановтық зиялылар мен қарапайым халық өкілдерінің коалициясы алғашқы украин саяси партиясын құрды: Украин радикалдық партиясы. Бұл партия Драгомановтың этикалық социализмін қорғады және Украинаның тәуелсіздігін мақсат тұтты. 1899 жылы партиядан умеренные (орталықшылдар) шығып, Драгомановтың ой-пікірінің либералдық бағытын ұстанатын Ұлттық демократиялық партияға қосылды. Осы екі партия Галиция украин саясатында екі партиялық жүйенің негізін қалады және Австро-Мажарстанның ыдырауынан кейін Батыс Украина Халық Республикасының құрылуына жетекшілік етті. Драгоманов Днепр Украинасында осылайша ықпалды болған жоқ, себебі ол 1905 жылғы революциядан кейін ғана қауымдастық құру еркіндігіне қол жеткізді. Драгомановтың бағдарламасын қабылдаған шығыс украиндық екі партия – Социалистік федералистік партия және Социалистік революциялық партия 1917 жылғы революциядан кейін Украинада зор ықпалға ие болды. Драгомановтың көпмәдениеттілік туралы идеялары Украинаның тәуелсіздігін жариялаған кезде ұлттық азшылықтарға автономия мен өзін-өзі басқару құқығын берген Орталық Раданың (Украин Халық Республикасы) конституциясына әсер етті. Өсіп дамыған Украина үкіметі аймақтық автономияны қамтамасыз ету үшін Драгомановтың федеративтік моделін пайдаланды, тіпті Шығыс Еуропаның барлық аймағын тәуелсіз мемлекеттердің конфедерациясына қайта ұйымдастыруды ұсынды. Украин Халық Республикасының (УНР) құлауынан кейін, эмиграциядағы украин ұлтшылдары оңшыл бағытқа бет бұрды, ал кейбіреулері украин Тәуелсіздік соғысындағы жеңіліске Драгомановтың идеяларын кінәлады. Украина КСР-да Драгоманов сталиндік кезеңде либерал және ұлтшыл деп айыпталды, бірақ оның идеялары десталинизациядан кейін, әсіресе Украина тәуелсіздік алғаннан кейін қайта қызығушылық тудырды. 1991 жылы Максим Горький атындағы Киев педагогикалық институты Киев педагогикалық Драгоманов институты болып қайта аталды. 1997 жылы институтқа "Ұлттық университет" мәртебесі берілді, содан кейін ол Ұлттық педагогикалық Драгоманов университеті болып бекітілді.