Кіріспе
Адам биологиясында аяқтық басымдық – адамның әртүрлі мақсаттар үшін сол немесе оң аяғын табиғи түрде артық пайдалануы. Бұл қолдану басымдығының аяққа сай келетін нұсқасы. Мақсаттары әртүрлі болғанымен, мысалы, қозғалыс жасау үшін бір аяқпен күш салу, екіншісімен таптап салу сияқты, аяқтық басымдық көбінесе футбол, кикбоксинг сияқты аяққа немесе тепкіге қатысты спорт түрлерінде алға шығарылатын аяқтың таңдалуымен байланысты. Сондықтан адам сол аяқты, оң аяқты немесе екі аяқты (екі аяқты да бірдей жақсы пайдалана алатын) болуы мүмкін.
In human biology, footedness is the natural preference of one's left or right foot for various purposes. It is the foot equivalent of handedness. While purposes vary, such as applying the greatest force in a certain foot to complete the action of kick as opposed to stomping, footedness is most commonly associated with the preference of a particular foot in the leading position while engaging in foot or kicking related sports, such as association football and kickboxing. A person may thus be left footed, right footed or ambipedal (able to use both feet equally well).
Топпен ойналатын ойындар
Футболда доп көбінесе аяқпен соғылады. Аяқтың басымдығы – ойыншының ең күшті және шеберлікпен соққы беру үшін қолданатын аяғын білдіреді. Көптеген адамдар оң аяқты, оң аяғымен тебуге дағдыланған. Сол аяқты футболшылар сирек кездеседі, сондықтан оларға жоғары сұраныс бар. «Екі аяқты» ойыншылар да өте сирек, олар екі аяғымен де бірдей шеберлікпен ойнай алады. Мұндай ойыншылар Еуропаның жоғары кәсіби лигаларындағы ойыншылардың шамамен алтыншы бөлігін құрайды. Екі аяқтылықты үйренуге болады, мысалы, Англия құрамасының футболшысы Том Финнидің мысалы бар, бірақ оны жас кезінде ғана толық дамытуға болады. Баскетболда, мұндағы ойыншылардың басым бөлігі оң қолды, көптеген спортшылардың сол аяғы басым болады, олар оң қолмен допты себетке салу үшін секіргенде оны пайдаланады. Сондықтан солқай баскетболшылар солқай допты себетке салу кезінде оң аяғын жиі қолданады (дегенмен оң және солқай ойыншылар екі қолын да пайдалана алады). Ұлттық футбол лигасының (NFL) ойыншылары арасында сол аяқпен тепкілейтіндердің саны артып келеді, мұнда допты тепкілеу – ойынның маңызды бөлігі, допты қабылдап, соққы беру қажет болатын жағдай. 2017 жылғы NFL маусымының соңында лиганың 32 доп тепкіштің 10-ы сол аяқты болды, бұл көрсеткіш мыңжылдықтың басында 31 доп тепкіштің төртеуінен (2009 жылы лигадан кеткен екі аяқты доп тепкіш Крис Хансонды есептемегенде) жоғарылады; ал допты орындыққа қойып тебушілердің көпшілігі оң аяқты болды. Сол аяқпен допты тепкілеудің жалғыз артықшылығы – оның сирек кездесуіне байланысты, допты кері айналып ұстау тәжірибесі аз мамандардың болуы.
Жүрек спорты
Борд спортында (мысалы, серфинг, скейтборд және сноуборд) адам жер немесе су бетінде сырғанатын жеңіл тақтада тік тұрады. Тепе-теңдікті сақтау қажеттілігі денені қозғалыс бағытына перпендикуляр етіп орналастыруға мәжбүр етеді, бір аяқ екіншісінен алда болады. Сол сияқты, қолдану бағытына қарай, бұл тапсырма қайталап орындалғанда, адам табиғи түрде жетекші аяғын белгілі бір рет таңдайды.
Ақымақ ұстаным мен кәдімгі ұстаным
Борд спортымен айналысатындардың екі түрлі тұру қадамы болады, олар әдетте "тұрақты" және "кері" деп аталады. Спортшылар көбінесе өзіне қолайлы келетін тұру қадамын тез таңдайды, ол кейіннен өзгермейді. "Тұрақты" қадамда сол аяқ тақтада алдында болады, ал оң аяқ итеріп тұрады, ал "кері" қадамда оң аяқ тақтада алдында болады, сол аяқ итеріп тұрады. Кәсіби спортшылардың арасында екі қадам да шамамен тең үлестес. Жақсы жаттығулардың арқасында спортшы екі қадамды да бірдей жақсы орындай алады, сондықтан тәжірибелі спортшылардың өзі бейтаныс спортшының қай қадамды табиғи түрде қолданатынын анықтау қиынға түседі. Трюктардың қиындығын, әртүрлілігін және эстетикалық құндылығын арттыру үшін спортшылар "кері қадаммен" (қысқартылып "кері" деп аталады) жүруге болады. Мысалы, кері қадамды қолданатын скейтбордшы әдетте оң аяғын алға қойып ollie (секіру) жасайды, бірақ "кері ollie" жасағанда сол аяғын тақтаның алдына қояды. Көшедегі скейтбординг сияқты кері қадаммен жүру жиі кездесетін және күтілетін спорт түрлерінде, спортшылардың мақсаты екі қадамды да табиғи түрде орындау және бірдей трюктарды жасау. Кейбір спорт түрлері, мысалы, кайтсерфинг және виндсерфинг, көбінесе спортшының жеке таңдауына емес, желге немесе бағытқа байланысты қадамды ауыстыруын қажет етеді. Бағыт өзгерген сайын қадам да өзгереді. Сноубордшылар кері қадаммен жүргенде "қаз қадамын" қолдануы мүмкін, онда аяқтар сыртқа қарай бұрылады немесе дене сызығынан шамамен 15 градусқа бұрылады. Осы қадамда спортшы алдыңғы аяғын алға қарай бағыттап, тұрақты немесе кері қадамда тұрады.
Сөйлемдерді ауыстыру
Егер жолаушы артқа қарай дөңгелесе, бұл "факи" деп аталады. "Факи" трюгі артқа қарай жүріп, алдыңғы аяғымен ұшып бара жатқанда орындалады. Дәстүрлі тұрыста секіріп жүрген аяқ болса да, әдетте артқы аяқпен секіріледі. Жарысқа қатысушы факи позициясына да түсе алады. Switch және факи тұрыстары арасында кейбір ұқсастықтар болғанымен, switch жүру – иықтарды бағытталған жаққа ашуды білдіреді, бірақ дәстүрлі тұрыстағыдай емес, ал факи тұрысы сәл артқа қарай, жабық иықпен тұруды білдіреді. "Нолли" (ноз олли) – бұл адамның алдыңғы аяғымен, әдеттегі тұрыста жүргенде, switch жасағанда секіріп жүретін аяғымен орындалатын трюк. Нолли позициясында дене мен иықтар әдеттегідей алға қарай болады. Жалпы, факи және нормаль трюктер құйрықтан жасалады, ал нолли және switch – мұрыннан. Скейтбордта, жүргізушінің таңдаған тұрысына қатысты артқа қарай жасалатын көптеген трюктер тек "switch" (switch тұрысында) немесе факи ретінде жіктеледі. Жалпы ереже бойынша, құйрықтан жасалған трюктер әрқашан факи деп сипатталады, ал мұрыннан жасалғандары нолли болып табылады. Мысалы, құйрықты артқа қарай айналдырып секіру – "факи олли" (ешқашан "switch нолли" емес), ал мұрыннан секіру – "нолли" (ешқашан "факи нолли" емес).
Моңғо аяғы
Моңғо аяғы – мұнда шалғыш алдыңғы аяғымен итеруді қолданады. Көбінесе скейтбордистер артқы аяғымен итеруге қолайлырақ сезінеді, ал алдыңғы аяғы тақтада қалады. Алайда, моңғо аяқпен сырғанатын скейтбордистердің аз ғана бөлігінде керісінше жағдай орын алады. Кейбір скейтбордистер, әдеттегі тұру позыциясында моңғомен итермесе, кері тұру позыциясында артқы аяғымен итерудің орнына моңғомен итеруі мүмкін. Кері тұру кезінде моңғо мен қалыпты итеру арасында ауысатын танымал скейтбордистердің қатарында Джейкоб Вэнс, Стиви Уильямс және Эрик Костон бар. Оның пайда болу тарихы нақты белгісіз болғанымен, бұл терминнің «монголоид» сөзінің қарабас сөздерінде қолданылуынан туындағаны жиі айтылады.