Кіріспе
Бүкіл адамзат тарихы – адамзаттың біртұтас тарихын баяндауға бағытталған еңбек. Универсалды тарихшылар жеке тарихи оқиғалар мен құбылыстар арасындағы байланыстар мен заңдылықтарды анықтауға тырысады, оларды жалпы бір тұжырымға біріктіреді. Әлемдік немесе жалпы тарих хроникасы әдетте, жазбаша тарихтың бастауынан қазіргі уақытқа дейінгі оқиғаларды қамтиды. Сондықтан, осы санатқа жататын кез келген еңбек ғылыми тұрғыдан қарастыруға болатын барлық уақыттар мен халықтардың оқиғаларын қамтуға ұмтылады. Баллхаузендік Зигфрид 1304 жылы «Historia universalis» (жалпы тарих) деген атауды алғаш рет қолданды.
A universal history is a work aiming at the presentation of a history of all of humankind as a whole. Universal historians try to identify connections and patterns among individual historical events and phenomena, making them part of a general narrative. A universal chronicle or world chronicle typically traces history from the beginning of written information about the past up to the present. Therefore, any work classed as such purportedly attempts to embrace the events of all times and nations in so far as scientific treatment of them is possible. Siegfried of Ballhausen was the first to use the title Historia universalis (universal history) in 1304.
Грек-рим тарихнамасы
Грек-рим дәуірінде алғашқы ғаламдық тарихты Эфор (б.з.б. 405–330) жазған. Бұл еңбек жоғалып кетті, бірақ оның ықпалы Полибийдің (б.з.б. 203–120) және Диодордың (б.з.б. 1 ғасыр шамасында) өз әлемдерінің толық суреттемесін беруге жасаған тыйырмаларында көрінеді. Геродоттың "Тарихы" – грек-римдік әлемдік тарихи дәстүрдегі ең ерте сақталған еңбек, бірақ ғаламдық тарихтың кейбір анықтамалары бойынша ол ғаламдық деп есептелмейді, себебі ол тарихтың жалпы бағытын немесе оны басқаратын немесе негіздемесін құрайтын принциптерді сипаттауға ұмтылмайды. Полибий осы терминнің қатаң мағынасында ғаламдық тарихты жасауға алғашқы болып тырысты: Овидийдің "Метаморфозалары" адамзаттың жаратылуынан Юлий Цезардың өліміне дейін, ақынның дүниеге келгеніне бір жыл қалғанға дейін созылған толық хронологиясының арқасында ғаламдық тарих ретінде қарастырылды. Лейпцигте біздің заманымыздың 2-ші ғасырына жататын және әлемдік жылнамадан алынған бес фрагмент сақталған. Авторы белгісіз, бірақ ол христиан болған болуы мүмкін. Кейіннен ғаламдық тарих Евсевийдің "Шіркеу тарихы", Августиннің "Құдай қаласы" және Орозийдің "Бүтқұмарларға қарсы тарихы" сияқты еңбектерде Рим империясындағы христиан дінінің өркендеуіне әсер ететін маңызды көзқарас құрады.
Metamorphoses by Ovid has been considered as a universal history because of its comprehensive chronology—from the creation of humankind to the death of Julius Caesar a year before the poet's birth. In Leipzig are preserved five fragments dating to the 2nd century AD and coming from a world chronicle. Its author is unknown, but was perhaps a Christian. Later, universal history provided an influential lens on the rise of Christianity in the Roman Empire in such works as Eusebius's Ecclesiastical History, Augustine's City of God, and Orosius' History Against the Pagans.
Қытай тарихнамасы
Қытайдың Хан әулеті тұсында (б.з.д. 202 – 220 жж.) Сима Цян (б.з.д. 145 – 86 жж.) өзінің "Ұлы тарихшының жазбалары" еңбегінде өркениетінің ең ертедегі мифтік бастауларынан бастап, өз заманына дейінгі жалпы тарихты жазуға тырысқан алғашқы қытай тарихшысы болды. Оның буыны Қытайда Орталық Азия мен Үндістандағы мемлекеттердің бар екенін бірінші болып анықтағанмен, оның еңбегі осы аймақтардың тарихын қамтымады.
Азия
XI ғасырдағы Сима Гуанның "Зицзи Тонгцзянь" кітабы кейде Қытайда жасалған, хронологиялық тәртіппен құрастырылған алғашқы жалпы тарих деп есептеледі. XV ғасырдағы Үнді-Парсы тілінде жазылған 'Абдул-Хусейн Тунидің (1489 жылы қайтыс болған) "Маатир и Махмуд Шахи" кітабы кейде жалпы тарихтың бір бөлігі саналады.
Ертедегі исламның тарихшылығы
Орта ғасырдағы ислам әлемінде (13 ғасыр) мұсылман тарихшылары Алайддин Ата Малик Джувайнидің "Тарих и Джахангушай и Джувайни" ("Әлемді жаулап алушының тарихы"), Рашид ад-Дин Хамаданидің "Джами' әл-Таварих" ("Хроникалар жинағы") (қазір Эдинбург университетінде сақталады) және Ибн Халдунның "Муқаддима" сияқты ғаламдық тарихтарды осы үрдісте зерттеді. Жалпыға бірдей тарихтар екі нысанда келтірілді: "та'рих 'ала әл-синин" жылдық жазбалар бойынша құрылып, жылнамалық сипатта болды, ал "та'рих 'ала әл-хулфа" халифалардың билік ету кезеңдері бойынша ұйымдастырылды. Әл-Табаридің "Тārīkh al Rusul wa al Mulūk" ("Пайғамбарлар мен патшалар тарихы") соңғысының көрнекті мысалы болып табылады, онда иснадтар соңғы рет маңызды рөл атқарды. Исламда иснад – бұл хадистің (дәстүрдің, айтудың) кітапты жинақтаған адамнан оқиғаның куәгеріне дейінгі үздіксіз тізбегі.
Қазіргі заманғы үлгілер
Хьюз Уоррингтонның (2005) айтуынша, Джон Нокстің 1558 жылы жазылған «Әйелдердің жабайы үкімшілігіне қарсы кернейдің алғашқы дауысы» «әйел монархтардың әмбебап тарихын» көрсетеді. Нокс оны әйелдерге билік етуге ешқашан рұқсат етілмеуі керек екенін дәлелдеу үшін жазды, себебі бұл «табиғатқа қайшы, Құдайға құрметсіздік, оның ашылған ықыласына және бекітілген тәртібіне қайшы, жақсы тәртіптің, немесе әділдік пен теңдіктің құлауы». Осылайша ол белгілі бір тақырыпта тарих жазып, «әлемдік тәртіптің» қандай болуы керек екені туралы өз көзқарасын білдірді: Нокс өмір сүрген әлемнің қандай болуы тиіс екенін. Еуропаның алғашқы жобаларының бірі – 18-ғасырдың ортасында жазылған Джордж Сэйл және басқалардың «Жалпы тарихы». Боссует сияқты христиан жазушылары, тіпті өздерінің «Жалпы тарих туралы сөздерінде» (Discours sur l'histoire universelle) ортағасырлық әмбебап тарих дәстүрін зерделеп, жалғастыруда. Көптеген католиктер «Дүниежүзілік тарихты» «Құдай қаласының» екінші басылымы немесе жалғасы деп санайды. Бұл еңбекте Боссуэ Августиннің Құдайға және шайтанға ерген адамдар арасындағы ғаламдық соғыс туралы тезисіне сәйкес әмбебап тарихты жаңартуды жалғастырады. Құдай мен шайтан арасындағы ғаламдық соғыста Құдайдың құдайлық қамқорлығымен басқарылатын дүние тарихы туралы түсінік – Католик шіркеуінің ресми ілімінің бір бөлігі болып табылады, соңғы кезде Екінші Ватикан Кеңесінің «Gaudium et Spes» құжатында былай делінген: «Шіркеу… Оның айтуынша, оның мейірімді Раббысы мен Иесінде адамның, сондай-ақ барлық адамзат тарихының кілті, орталық нүктесі және мақсаты бар. Адамның жеке немесе ұжымдық өмірінің бәрі – жақсылық пен жамандық, жарық пен қараңғылық арасындағы драмалық күрес. Раб – адам тарихының мақсаты, тарихтың және өркениеттің құштарлығының орталық нүктесі, адамзаттың жаны, әрбір жүректің қуанышы және барлық тілектеріне жауап».
Қазіргі үлгілері
XIX ғасырда жалпы тарихтар көбейді. Кант, Гердер, Шиллер және Гегель сияқты философтар, сондай-ақ Маркс және Герберт Спенсер сияқты саяси философтар тарихтың жалпы теорияларын ұсынды, олардың барлығы Бібліялық көзқараспен маңызды ерекшеліктерді бөлісті: олар тарихты тұтас, белгілі бір негізгі сипаттамалармен немесе өзгермейтін қағидалармен басқарылатын бірлік ретінде қарастырды. "Жалпы тарих" терминін қолданған алғашқы ойшылдардың бірі болған Кант, оның мағынасын "Космополиттік мақсатпен жалпы тарих идеясы" еңбегінде былайша сипаттады: