Кіріспе

Непалдың ең ұзын өзені

Карнали өзені, Үндістанда Гагра өзені, Тибетте Мапча Цангпо және Авадтағы төменгі Гагра – Сараю өзені деп аталады. Бұл Тибет таулы аймағындағы Гималайдың солтүстік беткейлерінде бастау алатын, Непалдағы Гималайды кесіп өтіп, Үндістандағы Брахмахатта Шарда өзенімен қосылатын жылдық трансшекаралық өзен. Олар бірігіп Гагра өзенін құрайды, ол Гангтың сол жақ саласының ірілерінің бірі. Ұзындығы – [ұзындық мәні] км, ол Непалдағы ең ұзын өзен. Гаграның Гангпен Ревелгандж қаласында (Бихар штаты) қосылғанға дейінгі жалпы ұзындығы – [жалпы ұзындық мәні] км. Бұл Гангтың су көлемі бойынша ең үлкен саласы, ал ұзындығы бойынша Ямунадан кейінгі екінші үлкен саласы болып табылады.

Курс

Карнали Тибеттегі Гималайдың солтүстік беткейлерінде, Мапчачунго мұздықтарында, теңіз деңгейінен шамамен бір метр биіктікте басталады. Өзен Непалдың ең шалғай және аз зерттелген аймақтары арқылы оңтүстікке қарай Карнали өзені ретінде ағады. Сеті өзені су жинау алабының батыс бөлігінен құйылып, Дундрас төбесінің солтүстігіндегі Доти ауданында Карнали өзенімен қосылады. Тағы бір саласы – Ұзақ Бхери өзені Дхаулагири Гималайының батыс бөлігінде басталып, су жинау алабының шығыс бөлігін құйып, Сурхеттегі Куингехатқа жақын Карналимен кездеседі. Сивалик таулары арқылы оңтүстікке қарай ағып, Чисапани маңында сол жақтағы Геруа және оң жақтағы Каурияла өзендеріне бөлінеді, кейін Үндістан шекарасының оңтүстігінде қайта бірігіп, толыққанды Гхагара өзенін құрайды. Непалдан бастау алатын басқа салалар – Батыс Рапти, Кали (немесе Махакали) және Кішкентай Гандак. Сарю өзенінің ағысы қазіргі Карнали өзенімен бірдей немесе оның саласы ретінде айтылғаннан кейін, ол оңтүстік-шығысқа қарай Уттар-Прадеш және Бихар штаттары арқылы ағып, Чхапра қаласынан төменгі ағыста Ганг өзеніне қосылады. Карнали өзені Непалдың Сивалик тауларының ең көне бөлігін ашады. Бұл топтағы балшық тастар мен құмтастардың қалдық магниттелуі 16 миллионнан 5,2 миллион жылға дейінгі шөгінділік жасқа ие екенін көрсетеді.

Бассейн

Қарналы өзені бассейні Непалдағы Дхаулагири және Уттаракхандтағы Нанда Деви таулары арасында орналасқан. Дхаулагири II, биіктігі [биіктік мәні], бүкіл бассейннің ең жоғары нүктесі болып табылады. Солтүстік жағынан Хималай тауларының жаңбырдан қорғалған бөлігінде жатыр. Өзенмен құралған бассейннің жалпы су жиналатын алабы [алаптың мәні], оның 45 пайызы Үндістанда.

Салалар

Чхоти Гандак – жер асты суларымен толығатын, бұрылып ағатын өзен. Ол Үттар-Прадеш штатының Махараджгандж ауданындағы Десопул маңынан бастау алады. Шамамен 500 шақырымдай қашықтықты жүріп, Бихар штатының Сиван ауданындағы Гутаниге жақын Гагра өзеніне құяды. Чхоти Гандак өзенінің бассейні 26°00' және 27°20' солтүстік ендік, ал 83°30' және 84°15' шығыс бойлық аралығында орналасқан. Оң жағалаудағы салалары – Кехра, Хирна, Джетан, Маун, Духари, Канчи және Койлар өзендері. Хануа өзені сол жағалаудан қосылады. Чхоти Гандак өзенінің су ағыны көбінесе жаңбырға байланысты, яғни жаңбыр маусымында өте жоғары, ал жазда төмендейді. Су жиналатын аймақтарда жауын-шашын көп болғанда, Чхоти Гандак өзенінің төменгі ағысында су тасқыны жиі болады. Аймақта биік жазықтар, өзен аңғарындағы жазықтар, қазіргі өзен арнасы, тар су тасқыны жазықтары, табиғи бөгеттер және тоқтау бөгеттері кездеседі. Бұл геоморфологиялық нысандардың барлығы шөгінді сипатқа ие және әртүрлі кезеңдердегі аллювийден құралған. Карнали өзенінің негізгі салалары – Сети және Бхери.

Әкімшілік аймақтар мен аудандар

Непалдың Карнали провинциясы шамамен 5000 шаршы миль (12,950 км²) аумақпен ең ірі аймақ болып табылады. Әкімшілік орталығы – Джумла қаласы. Аймақ Дольпа, Хумла, Джумла, Каликот және Мугу деген бес ауданға бөлінген. Непалдағы халық тығыздығы ең төмен Карнали провинциясында. Өзен жағалауында ірі елді мекендер жоқ, ол тек Махендра тас жолы Чиспани маңынан өтеді. Бұл аймақ қазір Карнали тас жолы арқылы байланысты, сондай-ақ түрлі су электр станцияларының жобалары арқасында дамып жатыр. Қазір осы өзенде 900 МВт қуаттылықтағы жоба салынуға жоспарлануда.

Үндістанда Ғагра суайдынының әкімшілік аудандары: Амбедкар Нагар, Аёдхья, Гонда, Азамгарх, Барабанки, Басти, Баллия, Бахрейч, Деория, Гонда, Горакхпур, Сант Кабир Нагар, Лакхимпур Кхери, Мау, Ситапур (Уттар-Прадеш штаты) және Сиван ауданы (Бихар штаты). Үндістандағы маңызды қалалар: Акабарпур, Аёдхья, Бахрейч, Барабанки, Басти, Деория, Бархалганж, Гонда, Горакхпур, Ситапур, Сиддхартхнагар, Сент Кабир Нагар, Камхария, Раджесултанпур және Танда (Уттар-Прадеш штаты) және Чапра, Сиван, Сонепур (Бихар штаты). Ғагра өзені Аёдхья қаласында жергілікті тұрғындар арасында «Сарыу» немесе «Сарайю» деп аталады. Непалдағы Карнали өзенінде дельфиндердің қазіргі (немесе соңғы кездегі) таралу аймағының жоғары жағында үлкен бөгет салу жоспарлануда. Егер бұл құрылыс салынса, онда Непалдағы дельфиндердің тіршілік ету ортасының қалған азаған бөлігін жоюға мүмкін болады. Бөгет құрылысына байланысты геотехникалық зерттеулер мен көпірлер мен жолдар салу кезіндегі бұзылулар мен қоршаған ортаның нашарлауы Непал-Үндістан шекарасынан жоғарыдағы дельфиндер мен сусулардың санының азаюына себеп болуы мүмкін. Ғагра – дельфиндердің тіршілік ететін ең солтүстік өзені. Басқа да маңызды қорғалатын аумақтар және олардың биологиялық және діни маңызы: а) Хаптад ұлттық паркі, Дорпатан аң ауру ошағы және 1976 жылғы қорық Качанпурдағы Терай Сал аймағында орналасқан.

Үндістан

Сарда Сахаяк суару жобасы Гириджа бөгеті арқылы Гагра және Сарда өзендерінің біріктірілген ағынын пайдаланады, бұл бөгет Гагра өзенінің арғы жағында салынған. Бұл бөгет Хатрия Гат теміржол стансасынан төмен ағысында және Бахрейч ауданындағы Непалмен халықаралық шекарадан шамамен орналасқан. Ол төменгі Сарда бөгетімен (Сарда өзені бойымен салынған, су жиналатын аймағы шамамен , Лакхимпур Кхери ауданындағы Лакхимпур Кхери теміржол стансасының солтүстік-шығысынан шамамен қашықтықта) Гириджа бөгетінен төменгі Сарда бөгетіне дейінгі канал арқылы байланысты, бұл канал шамамен ұзын және Гандактан Сарда өзеніне суды аударуға арналған. Төменгі Сарда бөгетінен басталатын қоректендіру каналы ұзын, Дарьябад, Барабани, Хайдеганж, Раебарейли және Пурваның бес тармағын сумен жабдықтайды және су тасымалдау көлемімен есептелген. Сарда Сахаяк қоректендіру каналы Хайдергарх тармағымен және Райбарейли тармағымен сәйкес келеді. Бүкіл канал жүйесі Азиядағы ең ірісі саналады және 168 блоктағы 14 ауданды қамтитын шамамен аумақты суаруға арналған.

Судың мол шөгіндісі болатын тасқын маусымында, маусым мен қазан аралығында 100 күнге Сарда Сахаяктан (Карналиден) су беру тоқтатылады, осы кезде төменгі Сарда каналы (қоректендіру каналы) Сарда өзенінен су тартады, ол одан кейін тасқындап ағады.

Навигация

Бұрын Қарналы өзені Индо-Непал шекарасынан бастап осы өзен мен Гангтың қосылған жеріне дейін кеме қатынасын дамыту үшін қолайлы деп есептелген. Өзеннің төменгі ағысы – Үндістанда Гагра деп аталатын – бұрын кемелермен жүру үшін пайдаланылған. Гималайдың етегіндегі көптеген өзендер жыл бойы күшті ағысқа ие болғандықтан, тасқын су кезінде кеме жүру мүмкін болмаған. Алайда, тұрақты ағысы бар көптеген өзендерде қайықтар жүрген. Ганг, Гагра, Ямуна, Гомти, Шарда және Рапти солтүстік-батыс провинциялар мен Оудхтың ең маңызды кеме жүретін өзендері болды. Ағаш, азық-түлік, қант, индиго, мақта тұқымы, көкнәр тұқымы және горчица сияқты көптеген тауарлар қайықтармен тасымалданды. Сәуір, мамыр және маусым айлары ең қолайлы кезең болып саналды және қарқынды сауда-саттық жүргізілді. Ганг өзенінде әртүрлі жүк қайықтары қолданылды, кішілері «алвас» деп, ал үлкендері «катрис» деп аталды. XIX ғасырдың екінші жартысында теміржол құрылысымен су жолдарының ішкі сауда жолдары ретіндегі маңызы төмендеді, себебі теміржол жылдам және қауіпсіз болды. Бенгалияның шығыс бөлігін қоспағанда, табиғи арналар желісіндегі судың көптігі тауарлар мен адамдарды тасымалдаудың тиімді тәсілін сақтап, жалғастырды. 19-шы ғасырдың соңына қарай теміржолдар елдегі байланыс желілері ретінде су жолдарын толықтай ығыстырды. Бұрын өзенде кемелерді солтүстікке қарай кеңейту мүмкіндігі де қарастырылған. Үндістан Үкіметінің Орталық су және энергетика комиссиясы Қарналы өзенінің Бахрамхаттан бастап Гангқа құятын жеріне дейінгі гидрографиялық зерттеуін жүргізді. Бұл зерттеу 1943-1953 жылдары өзендегі кеме қатынасын жақсарту және электрлі кемелермен кеңейту мүмкіндігін зерттеу мақсатымен жүргізілді. Зерттеулер Бурхадж бен Бахрамхат арасындағы шамамен қашықтықта, су деңгейі төмендеген кезде 5 саңылау бар екенін көрсетті. Минималды тереңдік болды. Бұл тереңдіктер арнаны күтіп ұстау жұмыстарынсыз қол жетімді болды. Кеме қатынасы арнасының ені, ағыс сияқты басқа да жағдайлары да өте қолайлы деп танылды. Өзендегі су деңгейінің төмендеуі қысқа ғана уақытқа созылады. Қарналы өзенін қазіргі заманғы ішкі су жолын дамыту үшін, арнаны жақсартудың әртүрлі технологияларын қолдану арқылы егжей-тегжейлі зерттеуді жүргізу өте қажет.