Салуин өзені: географиясы, тарихы және экологиясы

Кіріспе

Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ірі өзен

(Кезең: 2009-2013)
| ағызу орны=Люсюй, Нюцзян Лису автономды префектурасы, Қытай
| ағызу5 орташасы =

| бастауы1 = Тангула таулары
| бастауы1 орны = Наққу, Тибет, Қытай
| бастауы1 координаттары= ) Бирмада және Нуцзян (немесе Ну өзені, Ну халқының атымен аталған) Қытайда. "Салвин" деп жиі қолданылатын жазу түрі – 19 ғасырдағы британдық карталардан алынған бірман тіліндегі атаудың ағылшыншасы. Биіктігі мен ендік шегінің кеңдігі және географиялық оқшаулануының нәтижесінде Салвин алабы әлемдегі ең экологиялық түрлі аймақтардың бірі саналады, онда әлемдегі құрлықтағы жануарлардың шамамен 25 пайызы және мыңдаған өсімдік түрлері кездеседі. Салвин өзенінің бойында суарға пайдаланылатын су және балық шаруашылығына қолайлы жағдайлар бар, әсіресе дельта аймағында. Салвин алабында көптеген этникалық азшылық топтары тұрады, олардың ата-бабалары негізінен Тибет жотасы мен Қытайдың солтүстік-батысынан шыққан. Шамамен 5000 жыл бұрын адамдар өзен бойымен оңтүстікке көшіп, кішкентай патшалықтар мен қала-мемлекеттер құра бастады. Соңғы 1000 жыл ішінде Салвин батыста Бірма империясының, оңтүстікте Сиам патшалығының және шығыста Императорлық Қытайдың шекараларын белгіледі, ал ортаңғы Салвин бойындағы Шан мемлекеттері жиі даулы аймақ болып келді. 19 ғасырда Британ империясы Бирмаға басып кірді, Муаламине көптеген жылдар бойы отарлық астана болып қызмет етті. 1948 жылы Бирма тәуелсіздік алғаннан бері Салвин алабы Бирма азамат соғысының бірнеше майдандарындағы шайқас ошағы болып табылады, Шан және Карен штаттарының (Кайин штаты) үлкен аумақтары Бирма әскері мен жергілікті этникалық жасақтары арасында даулы болып келеді. Салвин Азиядағы ең аз бөлінген ірі өзен жүйелерінің бірі болып табылады, өзеннің бастауында және салаларында немесе қосымша өзендерінде тек бірнеше шағын тоғандар бар. Өзенде су электр энергиясын өндіруге өте жоғары мүмкіндік бар, бастауынан бастап құлауы зор. 1970 жылдардан бері Бирма және Таиланд үкіметтері өзен бойында ірі гидроэлектр стансаларын салуға тырысып келеді. Қытай да жоғарғы Салвинге тоған салуды жоспарлаған, бірақ 2016 жылы бұл жоспарлар ұлттық саябақ құру пайдасына тоқтатылды. Мьянма мен Таиландтағы тоған салу жобаларының болашағы әлі белгісіз.

| source1 = Tanggula Mountains
| source1 location = Nagqu, Tibet, China
| source1 coordinates= ) in Burma and the Nu Jiang (or Nu River, named after Nu people) in China. The commonly used spelling "Salween" is an anglicisation of the Burmese name dating from 19th century British maps. Due to its great range of elevation and latitude coupled with geographic isolation, the Salween basin is considered one of the most ecologically diverse regions in the world, containing an estimated 25 percent of the world's terrestrial animal species and thousands of plant species. Along its course the Salween provides water for agriculture and supports abundant fisheries, especially in the delta region. The Salween basin is home to numerous ethnic minority groups, whose ancestors largely originated in the Tibetan Plateau and northwest China. Starting about 5,000 years ago, people began migrating south along the river, establishing small kingdoms and city states. During the last 1,000 years, the Salween has defined various frontiers of the Burmese empires to the west, the Kingdom of Siam to the south, and Imperial China to the east, with the Shan States along the middle Salween being a frequently contested area. In the 19th century, the British Empire invaded Burma with Mawlamyine serving as the colonial capital for many decades. Since Burmese independence in 1948, the Salween basin has been a battleground for several fronts of the Burmese Civil War, with large areas in Shan State and Karen State (Kayin State) contested between the Burmese military and local ethnic militias. The Salween is one of the least fragmented large river systems in Asia, with only a few small dams in the headwaters of the river and on tributaries. The river has extremely high hydropower potential, with a fall of more than from its source. Since the 1970s, the Burmese and Thai governments have sought to build massive hydroelectric dams along the river. China also planned to dam the upper Salween, but in 2016 these plans were dropped in favor of establishing a national park. The future of dam projects in Myanmar and Thailand remains uncertain.

География және атау

Сальвин алабында шамамен 500 мың шаршы километр аумақ бар, оның 52 пайызы Қытайда, 41 пайызы Мьянмада және 7 пайызы Таиландта орналасқан. Жылдық су ағынының 89 пайызы муссон маусымында (мамырдың ортасынан қарашаға дейін) және қалған 11 пайызы жылдың қалған уақытында байқалады. Сальвин алабының халқы 24 миллион адамға, яғни шаршы километрге 76 адамға тең деп есептеледі. Шамамен 10 миллион адам өзенге жақын жерде немесе оның бойында тұрады. Сальвин алабының халқы этникалық топтардың әртүрлілігімен ерекшеленеді. Қытайда Сальвин алабында Бланг, Дерунг, Лису, Ну, Палаунг (Де'анг), Шан, Тибет және Ва тайпалары қоныстанған. Мьянмадағы негізгі этникалық топтарға Аха, Лаху, Лису, Хмонг, Качин, Карен, Каренни, Коканг, Па'О, Шан және Яо жатады. Көптеген бастау өзендері биік тау аңғарлары арқылы оңтүстік-батысқа қарай ағып, Кона көліне құйылады. Көлден кейін Тибеттегі өзеннің бөлігі «Қара өзен» деп аударылатын Gyalmo Nagqu деп аталады. Тибетте өзен көбінесе Нагку әкімшілік аймағында ағады. Жоғарғы Сальвин алабында 400-ден астам мұздық бар. Юньнань провинциясында Сальвин жергілікті Ну халқының атымен Нюцзян немесе Ну өзені деп аталады, сонымен қатар сөзбе-сөз аударғанда «ашулы өзен» деген мағынаны береді. (Мұндағы таңба тек гомофон болып табылады, себебі қытай тілінде фонетикалық жазу жүйесі жоқ.) Сальвин өзені 500 километрден астам қашықтықта Меконг және Янцзы өзендерінің бастауларымен қатар ағып, оларды Хеңдуан тауларының биік қырқалары бөліп тұрады. Сальвиннің батысындағы Гаолигонг таулары Қытай мен Мьянманың шекарасын құрайды. Сальвин мен Меконг өзендері арасындағы Тибет-Юньнань шекарасы маңында Меили Сюэ Шань тауы орналасқан, оның ішінде Сальвин алабындағы ең биік шың – Кавагарбо бар. Бұл аймақ терең шатқалдарға толы болғандықтан, оны «Шығыстың Ұлы каньоны» деп атайды. Оңтүстікке қарай жалғасып, өзен Юньнань-Гуйчжоу үстіртін кең аңғарлармен үзіліске түсетін терең шатқалдар арқылы кесіп өтеді. Лонглинг округінде оған Кук өзені қосылып, батысқа бұрылып Мьянмаға кіреді. Қытайдағы өзеннің жалпы ұзындығы 2815 километрді құрайды, Қытай-Мьянма шекарасындағы қысқа бөлігін есептемегенде.

The Salween basin includes about , of which 52 percent is in China, 41 percent in Burma, and 7 percent in Thailand. About 89 percent of the annual flow occurs in the monsoon season (mid May through November), and only 11 percent in the remainder of the year. The population of the Salween basin is estimated at 24 million, or 76 persons/km2. About 10 million people live adjacent or close to the river proper. People of the Salween basin represent a large diversity of ethnic groups. In China, the Salween basin is home to Blang, Derung, Lisu, Nu, Palaung (De'ang), Shan, Tibetan and Wa. In Burma and Myanmar, the major ethnic groups include Akha, Lahu, Lisu, Hmong, Kachin, Karen, Karenni, Kokang, Pa'O, Shan and Yao. The various headwater streams flow southwest through high mountain valleys and accumulate in Cona Lake, at Downstream of the lake, the Tibetan section of the river is called Gyalmo Nagqu, "black river". In Tibet the river flows mostly within Nagqu prefecture. The upper Salween basin includes more than of glaciers. In Yunnan, the Salween is known as the Nujiang or Nu River, after the indigenous Nu people, but also translating literally to "angry river". (The character is only a homophone, due to Chinese having no phonetic script.) For more than the Salween runs parallel to, and west of the headwaters of the Mekong and Yangtze, separated by high mountain ridges of the Hengduan Mountains. The Gaoligong Mountains west of the Salween form the border between China and Burma. Between the Salween and Mekong rivers around the Tibet–Yunnan boundary are the Meili Xue Shan, which include Kawagarbo, the highest peak in the Salween basin at
Much of the river within Yunnan is part of the Three Parallel Rivers of Yunnan Protected Areas, a World Heritage Site. Forming canyons up to deep, this section is often called the "Grand Canyon of the East". Continuing south, the river crosses the Yunnan Guizhou Plateau via a series of deep canyons broken by wider valleys. In Longling County it is joined by the Kuke River and turns west, entering Burma. The total length of the river in China is , not including a short segment along the China–Burma border.

Экология

Сальвин алабы мыңдаған өсімдік түрлеріне мекен, олардың ең көп әртүрлілігі Юньнаньның Үш параллель өзен аймағында кездеседі. Үш параллель өзен қорғалатын аймақтарына Сальвин алабындағы Гаолигонгшан ұлттық табиғи қорығы және Нуцзян қорығы кіреді; Нюцзян Лангкань шатқалындағы альпілік шоқжабақты және аралас ормандар, Юньнаньның батысындағы Ну өзені бойында орналасқан, субтропикалық кең жапырақты мәңгі жасыл ормандардан субальпілік шоқжабақты ормандарға дейін жатады. Азиядағы ең ірі қылқан жапырақты ағаштардың бірі – сирек кездесетін Тайваниа, мұнда жиырмадан астам басқа қылқан жапырақты ағаштар түрлерімен бірге өседі. Оның қиын және қол жетімсіз жер бедері салдарынан, бұл Қытайдағы ең сақталған үлкен орман аймандарының бірі саналады. Меконг-Сальвин аралығы өсімдіктер мен жануарлар дүниесі үшін маңызды тосқауыл болып табылады, сондай-ақ жаңбыр көлеңкесін құрайды және аймақта өсімдік түрлерінің пайда болуына ықпал етеді. Бірма-Қытай шекарасы маңында Сальвин Солтүстік Индокитай субтропикалық ормандары экожүйесі арқылы ағып өтеді, ол негізінен субтропикалық кең жапырақты мәңгі жасыл ормандардан тұрады, биік жерлерде қарағай ормандары мен төменгі жағында тропикалық ормандар орналасқан. Оңтүстікке қарай, Бирма мен Таиландта Сальвин алабында Кая Карен таулық жаңбырлы ормандары бар, онда жартастар, шұңқырлар мен үңгірлер кездеседі. Әк тасты топырақтарда құрғақшылыққа төзімді жапырақты ормандар өседі, ал граниттік топырақтарда диптерокарптық басымдығы бар тропикалық ормандар таралған. Шань тауларында жапырақты ормандар кеңінен таралған. Сальвин дельтасында, әсіресе Билугюн аралында мангр ормандары өседі. Сальвинде көптеген карп балықтарының түрлері бар, соның ішінде құрып кету қаупі төнген Гарра криптонема және Акроколиоплакс бикорнис. Сальвин алабында жер бетіндегі жануарлар түрлерінің 25%-ы қамтылған. Қытайдағы барлық жануарлар түрлерінің шамамен жартысы Жоғарғы Сальвинде кездеседі, ол қар барысы және қара мұрынды маймыл сияқты құрып бара жатқан түрлерге орта береді. Бирма мен Таиландтағы Сальвин алабының шалғайдағы ормандары, әсіресе Каин және Шан штаттарында, Индокитай жолбарысы, бұлтты барс, Азия қара аюы, күн аюы, шығыс сопақша гиббоны және Санда панголині сияқты ондаған ірі сүтқоректілерге мекен. Таиландтағы Сальвин өзені бойындағы әкшін үңгірлерде көптеген жартастардың түрлері қоныстанған, соның ішінде әлемдегі ең кішкентай жартас түрі – Киттидің шошқа мұрынды жартасы да бар. Шань өзенінің ағысы бойындағы Намсан аңғарында құрып кету қаупі төнген аққұйрықты бүркіт және жұқақ мүсінді бүркіт мекендейді. Сальвин алабында жүгері, бидай, бұрыш, мақта, картоп, жер жаңғағы, сусамы, бұршақ, бетель, шай және әртүрлі көкөністер өсіріледі.

The Salween basin is home to thousands of species of plants, with the highest plant diversity found in Yunnan's Three Parallel Rivers region. The Three Parallel Rivers protected areas include the Gaoligongshan National Nature Reserve and the Nu Jiang Reserve within the Salween basin; The Nujiang Langcang Gorge alpine conifer and mixed forests, situated along the Nu River in western Yunnan, span elevations of and range from subtropical broadleaf evergreen to subalpine conifer forests. The rare Taiwania, one of the largest conifers in Asia, is found here along with more than twenty other conifer species. Due to its rugged and inaccessible terrain, this is considered one of the most intact large forest regions in China. The Mekong–Salween divide forms a significant floral and faunal barrier as well as a rain shadow, and has been regarded as a major driver of plant speciation in the region. Around the Burma–China border, the Salween flows through the Northern Indochina subtropical forests ecoregion, which consists largely of subtropical broad leaved evergreen forests, with pine forests at higher elevations and tropical forests at the lower margins. Further south in Burma and Thailand, the Salween basin includes the Kayah Karen montane rain forests, where the karst limestone landscape of cliffs, sinkholes and caverns lends itself to a multitude of forest types. Limestone soils host drought deciduous forests, while dipterocarp–dominant tropical forests occur on granitic soils. Montane deciduous forests are widespread in the Shan Hills. Mangrove forests occur in the Salween delta, especially on Bilugyun Island. The Salween has numerous cyprinid species, including the endangered Garra cryptonema and Akrokolioplax bicornis which are endemic to the basin. The Salween basin includes up to 25% of the world's terrestrial animal species. About one half of all animal species in China can be found in the upper Salween, which provides habitat for endangered species including the snow leopard and black snub nosed monkey. The remote jungles of the Salween basin in Burma and Thailand, particularly in Kayin and Shan states, are home to dozens of large mammal species including the Indochinese tiger, clouded leopard, Asiatic black bear, sun bear, eastern hoolock gibbon, and the Sunda pangolin. Limestone caves along the Salween in Thailand are home to numerous bat species, including the endemic Kitti's hog nosed bat, the smallest known bat species in the world. The Nam San Valley along the Shan reach of the river provides habitat for the critically endangered white rumped vulture and the slender billed vulture. Other crops grown in the Salween basin include maize, wheat, chili, cotton, potatoes, groundnut, sesame, pulses, betel, tea, and various vegetables.

Ағаш кесу және тау-кен өндірісі

Салвин бойындағы ормандар тропикалық қатты ағаштардың, оның ішінде терек, пинкадо (қызыл темір) және падук (Бирма роза ағашы) сияқты негізгі көзі болып табылады. Бассейннің Бірма бөлігінде ағаш кесу алғаш рет 19-ғасырда британдық отаршылдық кезеңінде ірі көлемде жүргізілді. Толық кесу өзен бойындағы топырақты тұрақсыздандырып, шөгінділердің көлемін арттырды. Бассейннің көп бөлігінде жақсы жолдардың жоқтығына байланысты, ағаштардың басым бөлігі жаңбырлы маусымда су жолдары арқылы тасымалданады. Қытайда Юньнаньның батысындағы кейбір ормандар 1990 жылға дейін қарқынды түрде кесілді, содан кейін қоршаған ортаға тигізетін зиянына байланысты ағаш кесуға тыйым салынды. Таиланд жағында Салауин ұлттық паркінде 1990 жылдардан бері заңсыз ағаш кесу жалғасуда. Карен штатында 21-ғасырда өзен бойында цемент өндіру үшін әк тас кенішінің аумағы артты. Сондай-ақ, өзеннің төменгі ағысында құм мен құрылыс қиыршығын қазу да көбейді. 2015 жылы Мьянма үкіметі кен өнеркәсібіне халықаралық инвестицияларды іздестірді, ал жаңа саясат өзен бойындағы кен өндіру қызметінің едәуір өсуіне әкелуі мүмкін. Мон тайпасы Мьянмадағы Сальвин алабының ең ерте тұрғындарының бірі болып табылады, олар шамамен 3000 ж.б.э. Қытайдан оңтүстікке қарай көшіп, Сальвин дельтасы мен оған жақын жағалау аймақтарына қоныстанды. Ауыл шаруашылығы алғаш рет б.з.б. бірінші ғасырдың басында Сальвин және Иравади бассейндерінде пайда болды. Карендердің ата-бабалары Тибет жотасынан және Қытайдың солтүстік-батысынан Сальвин өзені бойымен шамамен б.з.б. 1000 жылдан бастап көшіп келді. Шан тайпаларының ата-бабалары шамамен 1000 ж.э. Юньнаньнан ортаңғы Сальвиннің Шан таулары аймағына көшіп келіп, көбінесе Шан мемлекеттері деп аталатын бірнеше тәуелсіз мемлекеттер құрды. Тибет жотасынан шыққан ну тайпасы қазіргі Қытайдағы Сальвин (Ну) және Меконг (Ланканг) аймақтарында б.з.б. 2000 жылға дейін өмір сүрген болуы мүмкін. Бүгінде Қытай мен Бірма шекарасының екі жағында Сальвин алабының бөліктерін мекендейтін ва тайпасы шамамен 500-300 ж.б.э. Тибеттен өзен бойымен оңтүстікке қарай көшіп келді. Лису тайпасы да Тибеттен шыққан, Юньнаньға біздің заманымыздың 1000-жылдары келген. Қытай деректерінде Лису тайпасы Тан әулетінің соңғы кезеңінде (618-907 ж.э.) еске алынады. Лису бастапқыда Юньнаньның шығыс бөлігінде қоныстанды, бірақ ғасырлар бойы олар солтүстікке және батысқа қарай Сальвинге қарай ығыстырылды, өйткені Юньнаньда хань халқының саны көбейді.

Forests along the Salween are prime sources of tropical hardwoods including teak, pyinkadoe (red ironwood) and padauk (Burmese rosewood). Logging in the Burmese part of the basin first occurred on a large scale during the British colonial period in the 19th century. Clearcutting has destabilized soils along the river and raised sediment loads. Due to the lack of good roads across most of the basin, the majority of timber is transported via waterways during the rainy season. In China, some forests in western Yunnan were intensively logged until the 1990s, when logging was banned there due to environmental impacts. On the Thai side of the river, illegal logging has been ongoing since the 1990s in Salawin National Park. In Karen State, limestone quarrying for cement production along the river has increased in the 21st century. There is also increasing sand and gravel mining in the lower river. As of 2015 the Burmese government was seeking international investment in the mining sector, and new policies could lead to considerable increase in mining activity along the river. The Mon are some of the earliest inhabitants of the Salween basin within Burma, migrating south from China around 3000 BCE, and settling in the Salween delta and adjacent coastal areas. Agriculture was first practiced in the Salween and Irrawaddy basins around the first century BCE. Ancestors of the Karen migrated down the Salween River area from the Tibetan Plateau and northwest China starting around 1000 BCE. Tai peoples, ancestors of the Shan, began moving into the Shan Hills area of the middle Salween from Yunnan around 1000 CE and established multiple independent kingdoms, often known as the Shan States. The Nu people, originating in the Tibetan Plateau, may have inhabited the areas of the Salween (Nu) and Mekong (Lancang) in modern day China as early as 2000 BCE. The Wa people, who today inhabit parts of the Salween basin on both sides of the China–Burma border, migrated south along the river from Tibet around 500–300 BCE. The Lisu people, also originating in Tibet, arrived in Yunnan sometime before 1000 CE. Chinese records begin to mention Lisu in the late Tang dynasty (618–907 CE). The Lisu originally inhabited areas further east in Yunnan, but over centuries they were pushed north and west towards the Salween as more Han people settled in Yunnan.

Империялардың кеңейуі

Мартабан (қазіргі Моттама) Сальвин дельтасында б.з.д. 200 жылдардың басында Теңіз Жібек жолындағы маңызды сауда порты болды. 6-шы ғасырға қарай Татон патшалығы (алғашқы Мон патшалықтарының бірі) Сальвин дельтасы мен оны қоршаған жағалауларды Татон астанасынан басқарды. 738–902 жылдары Нанжао патшалығы Юньнаньды және Солтүстік Бирманың бір бөлігін бақылап, Сальвин оның оңтүстік-батыс шекарасын Бирманың Пю қалалық мемлекеттерімен бөлісті. Тан Қытайы Нанжао арқылы Бирмамен бірнеше құрлықтағы сауда жолдарына ие болды, олармен кейде одақтас болды. Бір жол Иньшеннен (қазіргі Дзиндун, Юньнань) басталып, батысқа, содан кейін Сальвин өзені бойымен оңтүстікке қарай Мартабанға, Үнді мұхитына жетті. Екіншісі Баошанның бүгінгі маңынан Сальвин өзенінен өтіп, Үндістанға батысқа қарай бағытталды. 1060 жылдары король Анаврахта Пэган патшалығының (Бірінші Бирма империясы) шекарасын Иравади аңғарындағы бастауынан кеңейтіп, Сальвин дельтасындағы Татон мен басқа Мон патшалықтарын жаулап алды. 1100 жылдардың соңында король Нарапатиситу (Ситху II) көптеген Шан мемлекеттерін жаулап алып, Бирма билігін дельтадан солтүстікке қарай Юньнаньға дейін, Сальвин өзенінің батыс жағалауына дейін кеңейтті. Шамамен 500 жыл бойы төменгі Сальвин Бирма мен Аюттая патшалығы (Сиам) арасындағы шекараны белгіледі. 1200 жылдардың соңында Моңғол империясының басып кіруінен кейін Пэган патшалығы құлады. Моңғолдар Нанжаоның мұрагері – Дали патшалығын да жаулап алды. 1287 жылы Сальвин және Иравади дельталарында Хантауди патшалығы пайда болды. Мартабан 1287 мен 1364 жылдар аралығында Хантауди астанасы болды. Сальвин өзенінің таулы орта ағысы бойында бұрынғы Шан вассал мемлекеттері тәуелсіздіктерін қайта алды. 1380 жылдары Мин Қытайы Юньнаньды басып алып, бірнеше шығыс Шан мемлекеттерін жаулап алды. 1436–1449 жылдары қытай әскерлері Сальвин өзенінен өтіп, Монг Мао Шан мемлекетіне қарсы Лучуань-Пингмиан жорықтарын жүргізді. Бұл соғыстар Мин үшін қымбатқа түсті және аймақтағы қытай билігін фрагменттеген тайпалық көтерілістерді тудырды. 1500 жылдары Тунгу әулеті Бирмада пайда болды, 1565 жылға қарай Оңтүстік-Шығыс Азияның көп бөлігін жаулап алып, Бірінші Тунгу империясын (Екінші Бирма империясын) құрды. Король Табиншвехти 1541 жылы Мартабанды басып алып, қиратты. Байниннаунг билігі кезінде 800 000-ға жуық әскер 1548 жылы Сальвин өзенінен өтіп, Сиамға шабуыл жасады. Бұл Бирма билігінің Сальвин өзенінен шығысқа қарай кеңейтілген алғашқы реті болды. Кейіннен Байнаунг Сальвин өзені бойымен солтүстікке қарай жылжып, 1557 жылға қарай барлық тәуелсіз Шан мемлекеттерін бағындырды. Бұл жеңістерге 1511 жылдары осы жағалауларға алғаш келген голланд және португал саудагерлерінен қару-жарақ алу мүмкіндігі болды. Еуропалық жалдамалы әскерлер де осы шайқастардың кейбіреулерінде күресті. Мартабанда португалдар сауда бекетін құрды, бұл аймақтағы алғашқы еуропалық қоныстардың бірі болды. 1640 жылдары Мин әулетінің соңғы жылдарында географ Сюй Сяке Сальвин өзені аймалын зерттеді және жоғарғы Сальвин, Меконг және Қызыл өзендердің (бұрын бір өзен жүйесінің бөлігі деп саналған) шын мәнінде бөлек екенін анықтады. Цин әулетінің өрлеуінен кейін Қытай батысқа қарай кеңеюдің жаңа кезеңіне кірді. 1717 жылы Дзунгар хандығы Тибетті басып алды, ал Қытай оларды аймақтан қуып шығуға тырысты. 1718 жылы Цин әскерін жіберді, бірақ Тибетке жетуге үлгермеді, тек Сальвин өзеніне дейін жетті, онда олар Сальвин өзенінің шайқасында Дзунгар әскерлерінен жеңілді. Бұған жауап ретінде Цин 1720 жылы Тибетке үлкен күш жіберіп, Дзунгарларды қуып, Циннің Тибет билігін орнатты. Цин Юньнаньға шабуыл жасағанда, жергілікті лису халқы батысқа қарай айдалды, ақырында Нюцзян префектурасының ішінде және айналасында Сальвин бойымен қоныстанды. Қытайдың Мин дәуірінен бастап бұл аймаққа енуімен, қоныстанушылардың ең көп ағыны 1700 жылдан 1850 жылға дейін болды. Сонымен қатар, Тибет өзінің ықпалын Юньнаньның батысына қарай кеңейтті. Тибеттік топтар Сальвин аңғарына шабуыл жасап, саяси жағынан жақсы ұйымдастырылмаған және қарсылық көрсете алмайтын жергілікті Ну және Дерунг халықтарынан құлдарды алып кетті. Ал лисулер құл мен жер алуға қарсы тұрды. 1590 жылдары Сиам Теннасерим жағалауын басып алды, ал Сальвин дельтасы тағы да Бирмамен шекараға айналды. Бір жүз жылдан астам уақыт бойы бұл аймақ даулы болып, Бирма мен Сиам арасында бірнеше рет қол алмасты. Бирма билігі Сальвин дельтасына 1750 жылдары Конбаунг әулетінің кеңеюімен қайта келді. 1759 жылдан бастап Мартабан Сиамға бірнеше шабуылдар жасау үшін бастапқы нүкте болды, бұл Аюттая патшалығының құлауына әкелді. Бирма өзеннің шығысындағы аумақтарды тұрақты түрде бақылауға ала алмады, бірақ 1793 жылғы келісімшарт бойынша Сиамнан Теннасерим жағалауын қайта алды.

Martaban (now Mottama) in the Salween Delta was a major trading port on the Maritime Silk Road as early as 200 BCE. By the 6th century CE, the Thaton Kingdom (one of the early Mon kingdoms) ruled the Salween Delta and surrounding coasts from the capital of Thaton. From 738–902 CE, the kingdom of Nanzhao controlled Yunnan and parts of northern Burma, with the Salween forming its southwestern boundary with the Burmese Pyu city states. Tang China had several overland trade routes with Burma via Nanzhao, which it was allied with at times. One route started from Yinsheng (around present day Jingdong, Yunnan) and headed west then south along the Salween River, reaching the Indian Ocean at Martaban. Another crossed the Salween around present day Baoshan, heading west towards India. In the 1060s King Anawrahta expanded the boundaries of the Pagan Kingdom (First Burmese Empire) from its origins in the Irrawaddy valley, conquering Thaton and the other Mon kingdoms in the Salween delta. In the late 1100s King Narapatisithu (Sithu II) conquered most of the Shan States, extending Burmese rule to the western bank of the Salween river from the delta as far north as Yunnan. For almost 500 years, the lower Salween defined the frontier between Burma and the Ayutthaya Kingdom (Siam). In the late 1200s, the Pagan Kingdom collapsed after invasions of the Mongol Empire. The Mongols had also conquered the Dali Kingdom (Nanzhao's successor). In 1287 the Hanthawaddy Kingdom emerged in the Salween and Irrawaddy deltas. Martaban served as the Hanthawaddy capital between 1287 and 1364. Along the mountainous middle reaches of the Salween River, former Shan vassal states regained their independence. Starting around 1380, Ming China annexed Yunnan and conquered some of the eastern Shan states. From 1436 49, Chinese armies crossed the Salween to wage the Luchuan–Pingmian campaigns against the Shan state of Mong Mao. These wars were an expensive failure for the Ming, and triggered tribal uprisings that fragmented Chinese power in the region. The Toungoo dynasty emerged in Burma during the 1500s, conquering much of Southeast Asia by 1565 to create the First Toungoo Empire (Second Burmese Empire). King Tabinshwehti captured and destroyed Martaban in 1541. Under the subsequent rule of Bayinnaung, an 800,000 strong army crossed the Salween in 1548 and invaded Siam. This was the first time Burmese rule had been extended east of the Salween river. Subsequently, Bayinnaung moved north up the Salween, subjugating all the independent Shan states by 1557. These victories were enabled in part by the acquisition of firearms from Dutch and Portuguese traders who first reached these coasts around 1511. European mercenaries also fought in some of these battles. At Martaban the Portuguese established a trading post, one of the first European settlements in the area. In the 1640s, the last years of the Ming dynasty, geographer Xu Xiake explored the Salween River country and determined that the upper Salween, Mekong and Red rivers (previously believed to be part of the same river system) were in fact separate. After the rise of the Qing dynasty China entered a new period of western expansion. In 1717 the Dzungar Khanate conquered Tibet, and China sought to expel them from the region. In 1718 the Qing sent an army but were unsuccessful in reaching Tibet, reaching only as far as the Salween River where they were defeated by Dzungar troops in the Battle of the Salween River. In response, the Qing sent a larger force to Tibet in 1720, driving out the Dzungars and establishing Qing rule of Tibet. As the Qing pushed into Yunnan, the indigenous Lisu people were driven further west, eventually settling along the Salween in and around Nujiang Prefecture. Although China had been expanding into the area since Ming times, the greatest influx of settlers was around 1700 to 1850. At the same time, Tibet was expanding its influence into western Yunnan. Tibetan parties raided down the Salween valley and took slaves from the indigenous Nu and Derung populations, which were not well politically organized and unable to offer much resistance. On the other hand, the Lisu fiercely resisted efforts to take slaves and land. In the 1590s Siam had captured the Tenasserim coast, and the Salween delta again became the border with Burma. For more than a hundred years this remained a disputed area, changing hands several times between the Burmese and Siamese. Burmese rule returned to the Salween delta in the 1750s with the expansion of the Konbaung dynasty. Starting in 1759, Martaban served as a launching point for several invasions of Siam, which led to the collapse of the Ayutthaya Kingdom. The Burmese were unable to maintain lasting control over territories east of the river, although Burma regained the Tenasserim coast from Siam in a 1793 treaty.

Британдық билік пен Екінші дүниежүзілік соғыс

1824 жылы Бірінші ағылшын-бирма соғысынан кейін Конбаунг әулеті Бірманың жағалау аймақтарын, оның ішінде Сальвин өзенінің оңтүстігіндегі Тенассерим жағалауын, Британ империясына өткізді. Мауламине (англисше Моулмейн) стратегиялық орналасуының арқасында 1826 жылдан 1852 жылға дейін Британ Бирмасының астанасы болды және Юньнаньға құрлық арқылы сауда жасаудың қақпасы қызметін атқарды. Бұл қала өнімді ағаш өнеркәсібінің орталығына айналды, әсіресе тик ағашы. Бүркенің тікелей ағысымен Сальвин өзенінен Мауламине портына теңізге шығатын кемелерге жеткізілді. 1890 жылдарға дейін Сальвиннің төменгі алабындағы орман кеңінен кесілді. Заманауи британдық карталарда өзен "Сальвин" деп белгіленген, бұл бирма тіліндегі Танлвин атауының ағылшынша нұсқасы. 20 ғасырдың басында өзеннің нақты бастауы және оның Гималайға дейін қаншалықты батысқа созылғаны туралы әлі де көп күмәндер болды. Кейбіреулер Жоғарғы Брахмапутра (Ярлунг Цангпо) өзені Иравади, Сальвин немесе Меконгтың бастауы болуы мүмкін деп санды. 1935-1936 жылдары британдық географ Рональд Каулбек Бирмадан Шығыс Тибетке дейін Сальвин өзенінің бойымен жүріп өтті және өзеннің бағытының алғашқы толық картасын жасады. Каулбек Сальвиннің бастауын анықтауға тырысқанда қарда алып іздер тапқан деген қаңтар бар. Оның есебі 1930 жылдары Еуропада Йети туралы мифті кеңінен таратуға септігін тигізді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапон империясы 1942 жылдың қаңтарында Мауламинеден бастап Бирмаға шабуыл жасады. 18 000 сарбазбен келген жапон әскері 7 000 британдық қорғаушыны жеңілісге ұшыратып, Мауламинені басып алды, бұл британдықтарды Сальвин өзенінен өтіп, Мартабанға шегінуге мәжбүр етті. 10-11 ақпанда жапондықтар Сальвин өзенін кесіп өтті, ал британдықтар жақсы дайындалмағандықтан қашқанға ұшырады. Жапондықтар 1938 жылы Екінші Қытай-жапон соғысы кезінде салынған Бирма жолын блокадалап, британдықтарды шығыс Гималай арқылы ("Дөңгелек") Қытайға әскери жабдықтарды әуемен тасымалдауға мәжбүр етті. Шегініп келе жатқан одақтас әскерлер (көбінесе қытайлар) 1942 жылдың 5 мамырында Сальвин өзенінде жапондықтардың шабуылын тоқтатты. Өзендегі барлық көпірлерді жаққаннан кейін қытайлықтар 100 миль (161 км) созылған шығыс жағалауда қорғаныс позициясын алды, содан кейін шайқас тоқтап қалды. 1944-1945 жылдары одақтас күштер Бирманы қайтарып алу және Бирма жолын қайта ашу үшін Сальвин операциясын бастады. 1944 жылдың 11 мамырындағы алғашқы шабуыл кезінде америкалық генерал Джозеф Стилвелл басқарып, АҚШ армиясының әуе күштерінің көмегімен келген Қытай экспедициялық корпусының (ҚЭК) шамамен 40 000 әскері резеңке салдармен Сальвин өзенін кесіп өтіп, өзеннің батысындағы жапондық позициясына шабуыл жасады. Нәтижесінде болған шайқаста 17 000-19 000 қытайлық және 15 000 жапондық қаза тапты, ал қытайлықтар жеңіске жетті. Келесі күндері қосымша ҚЭК әскерлері өзенді кесіп өтіп, жалпы санын 100 000-ға жеткізді, содан кейін жапондықтар басып алған аумаққа қарай жылжыды. Сальвин операциясы 1945 жылдың 20 қаңтарында Вандингтің құлауымен аяқталды. 1945 жылдың тамызында одақтастар Бирманы жапондықтардан қайтарып алды.

After the First Anglo Burmese War in 1824, the Konbaung dynasty ceded coastal areas of Burma to the British Empire, including the whole Tenasserim coast south of the Salween River. Due to its strategic location, Mawlamyine (anglicized as Moulmein) served as the capital of British Burma from 1826 until 1852 and as a gateway for overland trade into Yunnan. It became the center of a lucrative timber industry, particularly in teak. Logs were floated down the Salween River to meet oceangoing ships in Mawlamyine port. Forests in the lower Salween basin were extensively logged until the 1890s. Contemporary British maps labeled the river as "Salween", an anglicization of the Burmese name Thanlwin. At the start of the 20th century, there was still great uncertainty regarding the true sources of the river and how far west it extended into the Himalayas; some believed the upper Brahmaputra River (the Yarlung Tsangpo) might be the true source of the Irrawaddy, Salween or Mekong. In 1935 36, British geographer Ronald Kaulback walked the length of the Salween River from Burma to eastern Tibet, producing some of the first comprehensive maps of the river's course. Kaulback allegedly found giant footprints in the snow while attempting to locate the source of the Salween. His report was one of several that popularized the myth of the Yeti in Europe during the 1930s. During World War II the Japanese Empire invaded Burma, starting at Mawlamyine in January 1942. The Japanese army, numbering 18,000 against 7,000 British defenders, quickly captured Mawlamyine, forcing the British to retreat across the Salween to Martaban. On February 10–11 the Japanese crossed the Salween and the British fled, unprepared for a siege. The Japanese blockaded the Burma Road constructed in 1938 during the Second Sino Japanese War, forcing the British to transport military supplies to China by air across the eastern Himalayas ("The Hump"). The retreating Allied army (primarily Chinese) stopped the Japanese advance at the Salween River on May 5, 1942. After blowing all the bridges crossing the river, the Chinese took defensive positions on the east bank along a 100 mile (161 km) front, at which point the fighting reached a stalemate. From 1944–1945, Allied forces launched the Salween Campaign to retake Burma and reopen the Burma Road. During the initial offensive on May 11, 1944, about 40,000 troops of the Chinese Expeditionary Force (CEF), led by American General Joseph Stilwell and assisted by US army air forces, crossed the Salween on rubber rafts and attacked the Japanese position west of the river. About 17,000–19,000 Chinese and 15,000 Japanese were killed in the resulting battle, from which the Chinese emerged victorious. In the following days, additional CEF troops crossed the river bringing the total to 100,000, before pushing west into Japanese held territory. The Salween Campaign concluded on January 20, 1945 with the fall of Wanding. By August 1945 the Allies had retaken Burma from the Japanese.

1948 жылдан қазіргі уақытқа дейін

1948 жылы Бирма Ұлыбритания империясынан тәуелсіздігін жариялады. Көп ұзамай Сальвин өзені аймағындағы этникалық азшылықтар, оның ішінде качин, карен, мон және шан тайпалары тәуелсіздікке ұмтылыс жасады. Бұл топтар мен Мьянма әскерлері арасындағы қарулы қақтығыстар бүгінгі күнге дейін жалғасуда. 1948 жылдың қыркүйегінде Карен Ұлттық Одағы мен Мон Ұлттық Қорғаныс Ұйымы Сальвин өзенінің төменгі аңғарының, соның ішінде Мауламине мен Татон қалаларының бақылауын алды. Бірақ олар көп ұзамай шығарылып, төрт жылдық шатасқан шайқастарға жол ашты. 1952 жылы жаңа Карен мемлекеті (қазіргі Каин штаты) құрылды, оның астанасы Мауламиненің солтүстігіндегі Сальвин өзенінің жағасындағы Ха Ан қаласы болды. Дегенмен, көтеріліс тоқтаған жоқ. 1950 жылы Қытайдың Азаматтық соғысында коммунистерден жеңілген Қытай Ұлттық әскерлері Шан штатына басып кірді, мақсаты – Қытайдың материгін қайта басып алу үшін тәуелсіз мемлекет құру еді. АҚШ күштерінің көмегімен қытайлықтар Сальвин өзенінің батыс жағындағы жерді бірнеше рет жаулауға тырысты, бірақ Мьянма әскері оларды кері тартты. ҚХДК-ның жорысы сәтсіз аяқталғанымен, қытай тегіндес көптеген адамдар өзеннің шығыс жағында тұруын жалғастырды. Бұл оқиғалар Шан штатындағы саяси тұрақсыздыққа себеп болды. 1958 жылға қарай Шан штатының шығысында бірнеше көтеріліс ошақтары пайда болды, оның ішінде қуғын-сүргіндегі Бірма Коммунистік партиясы (ККБ, немесе "Ақ Ту коммунистері") басқарғандары да болды. Бұл аймақ, Алтын үшбұрыштың бір бөлігі ретінде, 1960 жылдары заңсыз опиум өндірісінің ірі орталығына айналды. Опиум саудасы бүлікшілердің қаржыландырудың маңызды көзі болып табылады. 1970 жылдары Мьянма және Таиланд үкіметтері Сальвин өзенінде, негізінен Шан және Карен тайпалары шоғырланған аймақтарда гидроэлектр стансаларын салуды жоспарлай бастады. 1979 жылдан бастап Таиландтың Электр энергиясын өндіру басқармасы өзендегі су электр стансалары мен суармалы жерлерді ауыстыру мүмкіндіктерін зерттеуді бастады. Сальвиннің даму жоспарлары 1988 жылы, Мьянмада SPDC билікті басып алғанда және Таиланд пен Қытаймен шекаралық экономикалық дамуға ұмтылғанда күш алды. Сол жылы Таиланд премьер-министрі Чатичай Чоонхаван Сальвин шекара аймағы үшін экономикалық көрініс ұсынды – "соғыс алаңынан сауда алаңына". SPDC электр энергиясын өндіруден түсетін табысқа қоса, бөгет құрылысын "аудандағы этникалық қарулы топтарды жою стратегиясының бір бөлігі" деп қарастырды. Келесі жылдары әскери хунта аймақтағы шабуылдарын күшейтіп, ауылдарды қиратып, 500 мыңнан астам шан, качин және карен босқындарын елден, көбінесе Таиландқа қашуға мәжбүр етті. Сальвин өзенінің кең және жылдам ағыны босқындар үшін үлкен кедергі болды, өзенді кесіп өту үшін тек кішкентай ағаш қайықтар ғана қол жетімді болды. Таиландта 150 мыңға жуық босқын ресми лагерьлерде орналасқан, ал жүздеген мыңдары заңсыз лагерьлерде тұрып жатыр. Таиландтың Салауин Ұлттық паркі 1994 жылы құрылды. Осыған дейін мыңдаған босқындар осы аймаққа және оған жақын орналасқан Салауин жануарлар қорығына қоныстанған, ал келесі жылдары олардың саны одан да артты. Тай үкіметі оларды шығарып салуға белсенді түрде әрекет етті, бірақ парктің үлкен аумағына байланысты оны жүзеге асыру қиын болды. 1997 жылы тай жағында кесілген ағаштарды өзен арқылы Бирмаға тасып, "Бирмадан экспортталды" деген мөр басып, Тай жағына қайтарып, онда ресмилер "импортталған" ағаштарды тексеріп, сатуға рұқсат бергендігі туралы дақ шықты. Парктердегі лагерьлердегі босқындар да осы жанжалға қатысы бар екені анықталды және олар басқа жерге көшірілді. Алайда "көшіріліп шығарылғандарды бақылаған сарапшылар тайлық карендерді орманды қорғау үшін емес, ағаш кесудің [заңсыз] іс-әрекеті кедергісіз жүзеге асуы және куәгерлердің азаюы үшін орман қорықтарынан қуғынға ұшыратып шығарып жатыр" деді. Сонымен қатар, Карен штатындағы Хатги бөгеті де айтылды. Сальвин өзенінің бойындағы тұрғындар бөгеттердің жергілікті экономикаға ешқандай пайдасы болмайды деп санайды, өйткені электр энергиясының көп бөлігі шетелге экспортталатын болады, ал олардың үйлері мен дәстүрлі жерлері өтемақысыз су астында қалады. Этникалық азшылықтардың көшбасшылары мен адам құқықтары жөніндегі белсенділер Мьянманың шығысында "жарақпен бөгет салу" деп аталатын үрдіс қайталанып отырғанын айтады: бөгеттер салынатын жерлердегі халық әскерилер тарапынан өтемақысыз күшпен шығарылып, аймақ әскери лагерьлер, тікұшақ алаңдары, кіру жолдары және басқа да нысандарды кеңейту арқылы әскерилендіріледі.

In 1948, Burma declared independence from the British Empire. Soon afterwards, ethnic minorities in the Salween River region, including the Kachin, Karen, Mon, and Shan, sought independence, with armed conflicts between these groups and the Burmese military continuing to the present day. The Karen National Union and Mon National Defense Organization took control of the lower Salween River valley, including Mawlamyine and Thaton, in September 1948. However, they were soon pushed out, leading to four years of confused fighting. In 1952, a new Karen state (today's Kayin State) was created, with the capital at Hpa An on the Salween north of Mawlamyine, but the insurgency continued. In 1950 Chinese Nationalist troops invaded Shan State after being defeated by the Communists in the Chinese Civil War, with the aim of creating an independent state from which to retake mainland China. With the help of US forces, the Chinese attempted several times to take land on the west side of the Salween River, but were pushed back by the Burmese army. Although the KMT campaign was unsuccessful, many people of Chinese descent continue to live in the area east of the river. These events contributed to political instability in Shan State. By 1958 several insurgencies had become established in eastern Shan State, including one led by the exiled Communist Party of Burma (CPB, or "White Flag Communists"). This area, part of the Golden Triangle, became a center for illegal opium production during the 1960s. Opium trafficking remains a major source of funding for insurgents. In the 1970s the Burmese and Thai governments began planning for hydroelectric dams on the Salween River, largely within Shan and Karen majority areas. Starting in 1979 the Electricity Generating Authority of Thailand conducted feasibility studies for hydropower and irrigation diversions on the river. Salween development plans gained momentum in 1988, when the SPDC seized power in Burma and sought cross border economic development with Thailand and China. That same year, Thai Prime Minister Chatichai Choonhavan presented an economic vision for the Salween border region – from a "battlefield into a marketplace". In addition to the revenues from electricity production, the SPDC saw dam construction as "part of a strategy to remove ethnic armed groups" from the area. In the years following, the military junta stepped up its attacks in the region, destroying villages and forcing over 500,000 Shan, Kachin and Karen refugees to flee the country, mostly to Thailand. The Salween creates a formidable barrier for refugees, due to its wide fast current, and only small wooden boats are available for crossing it. About 150,000 refugees are housed in official camps in Thailand, while hundreds of thousands of more live in illegal camps. Thailand's Salawin National Park was established in 1994. Before that, thousands of refugees had already settled in this area and the adjacent Salawin Wildlife Sanctuary, with more moving in during the years following. The Thai government has made some efforts to remove them, but due to the vast size of the park, enforcement has been difficult. In 1997 a scandal was uncovered in which logs cut on the Thai side of the river were floated across the river to Burma, stamped "exported from Burma" and floated back to the Thai side, where officials inspected the "imported" timber and approved their sale. Refugees in camps within the parks were implicated in the scandal and forced to relocate. However, "observers of forced evictions have stated that the eviction of Thai Karen villagers from forest reserves is not done to protect the forests but so that [illegal] logging activities can continue without hindrance and with fewer witnesses." and the Hatgyi Dam in Karen State. Residents along the Salween River contend the dams would bring no economic benefits locally – as most of the electricity would be exported abroad – while their homes and traditional lands would be flooded with little to no compensation. blockquote|Ethnic minority leaders and human rights activists say a pattern they call "damming at gunpoint" has been repeated across eastern Myanmar: proposed dam sites are forcefully depopulated by the military without compensation and the region is militarized through the expansion of army camps, helicopter pads, access roads and other facilities.

Қытай

2000 жылы Қытай батыс өзендерінде ірі гидроэлектр стансаларын салу үшін Батыс-Шығысқа электр энергиясын беру жобасын бастады. Қытайдағы Салуин (Ну) өзенінің бассейнінде шамамен 36 400 мегаватт су электр қуатының әлеуеті бар. Бұл қуат Қытайдың оңтүстік-шығысына, әсіресе Гуанчжоу мегаполисіне экспортталатын болды. Жобаға Ну өзенінің арнасындағы жалпы қуаты 21 320 мегаватт болатын он үш гидроэлектр стансасы және оның салаларындағы бірнеше шағын және орташа жобалар кірді. Гидроэлектр стансаларынан бас тартудың басты себебі – Ну өзенінің жарық сызығы бойындағы жер сілкінісі қаупі болды.