Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Филиппиннің ең ұзын өзені – Минданаодағы Кагаян өзені.
Longest river in the Philippines
the Cagayan River in Mindanao
Кагаян өзені, сондай-ақ Рио-Гранде-де-Кагаян деп те аталады, Филиппиннің ең ұзын және су шығыны көлемі бойынша ең үлкен өзені болып табылады. Оның жалпы ұзындығы шамамен 505 километрді құрайды, ал су жинау алабы Апарри қаласына жақын Бабуян арнасына дейін созылады. Өзен теңіз деңгейінен жоғары 2,440 метрден басталып, сағасына қарай жылдам төмендейді. Оның негізгі салалары – Пинаканауан, Чико, Сиффу, Маллиг, Магат және Илаган өзендері. Магат өзені – ең ірі саласы, оның жылдық су шығыны 9,808 миллиард текше метрді құрайды. Ол алаптың оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан, шамамен Нуэва-Визкаядан басталып, Кагаян өзенімен қосылатын жерге дейін созылады, сағасынан шамамен 140 километр қашықтықта. Магат және Чико өзендерінің кең су жинау аймақтары бар, олардың жалпы алаптың шамамен 1/3 бөлігін құрайды. Илаган өзені Сьерра-Мадре тауларының батыс беткейінен басталып, Кагаян өзені алабының шығыс-орталық бөлігін суландырады, оның жылдық су шығыны 9,455 миллиард текше метрді құрайды. Ол батысқа қарай ағып, Илаган қаласында (Исабела) Кагаян өзеніне қосылады, сағасынан 150 километр қашықтықта. Сиффу-Маллиг жүйесі Орталық Кордильера тауларының еңісінде орналасқан, Магат өзеніне параллель ағып жатыр. Оның төменгі ағысының кейбір бөліктерінде батпақтар мен шалшықтар кездеседі. Кагаян өзені мен оның салалары батысында Кордильера таулары, шығысында Сьерра-Мадре және оңтүстігінде Карабальо тауларымен қоршалған салыстырмалы түрде жазық Кагаян аңғарында үшінші және төртінші дәуірлердің шөгінділерін – әктас құмдары мен саздарды жинады. Өзеннің су жинау алабы шамамен Апаяо, Аурора, Кагаян, Ифугао, Изабела, Калинга, Тау провинциясы, Нуэва-Визкая және Кирино провинцияларында орналасқан. Жылдық су шығыны 53,943 миллиард текше метрді құрайды, ал жер асты су қоры 47,895 миллиард текше метрді құрайды.
The Cagayan River, also known as the Río Grande de Cagayán, is the longest river and the largest river by discharge volume of water in the Philippines. It has a total length of approximately and a drainage basin covering to its mouth at the Babuyan Channel near the town of Aparri, Cagayan. The river drops rapidly to above sea level some from the river mouth. Its principal tributaries are the Pinacanauan, Chico, Siffu, Mallig, Magat and Ilagan Rivers. Magat River, is the largest tributary with an estimated annual discharge of 9,808 million cubic meters. It lies in the southwestern portion of the basin, stretching approximately from Nueva Vizcaya down to its confluence with Cagayan River about from the river mouth. Both Magat and Chico Rivers have extensive drainage areas which comprise about 1/3 of the whole basin. The Ilagan River originates from the western slopes of the Sierra Madre and drains the eastern central portion of the Cagayan River basin with an estimated yearly discharge of 9,455 million cubic meters. It flows westward and joins the Cagayan River at Ilagan, Isabela, from the mouth. The Siffu Mallig system lies on the slope of the Central Cordillera ranges flowing almost parallel to the Magat River. Marshes and swamps are found in some parts of its lower reaches. Cagayan River and its tributaries have deposited sediments of Tertiary and Quaternary origin, mostly limestone sands and clays, throughout the relatively flat Cagayan Valley which is surrounded by the Cordillera Mountains in the west, Sierra Madre in the east and the Caraballo Mountains in the south. The river has a drainage area of about in the provinces of Apayao, Aurora, Cagayan, Ifugao, Isabela, Kalinga, Mountain Province, Nueva Vizcaya, and Quirino. The estimated annual discharge is 53,943 million cubic meters with a groundwater reserve of 47,895 million cubic meters.
Су тасқыны
Оңтүстік-Шығыс Азияда мамырдан қазанға дейінгі маусым кезінде Кагаян өзені мен оның салалары кең ауқымды су тасқынына ұшырайды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері солтүстік бөлігінде және өзеннің бастауы орналасқан оңтүстік тауларында жоғары. Таулардан су беттік тоқтаудың нәтижесінде, кең су тасқыны жазықтығында, көлбеу таулардағы шатқалдарда және өзеннің ирек ағысында өте баяу ағып келеді. Кагаян өзенінің және оның салаларының су басуы адам өміріне және мүлікке зор зиян келтірді, сондай-ақ жергілікті және ұлттық экономикаға айтарлықтай шығын тудырды. Филиппин үкіметі өзен бойында бірнеше су тасқыны ескерту станцияларын орнатты. Сарапшылар ерекше назармен Тугегараудан Апарриге дейінгі төменгі ағысты және Илаганнан Исабела облысының Тумауини қаласына дейінгі аллювиалды жазықтықты қадағалап отыр. 2020 жылдың қараша айында «Вамко» («Улисс») тайфунынан кейін өзен ең жоғары деңгейге жетіп, тайфуннан жиналған жаңбырдың салдарынан өзен бойында су тасқыны болды. Бұл өзен тарихындағы ең ауыр су тасқынының бірі болды. Магат тоғаны да су қақпаларын ашу арқылы, толу қаупі туғандықтан, өзендегі су тасқынына себепкер болды.
The Cagayan River and its tributaries are subject to extensive flooding during the monsoon season in Southeast Asia from May to October. The average annual rainfall in in the northern part and in the southern mountains where the river's headwaters lie. Water from the mountains flow down very slowly because of surface retention over the extensive flood plain, the gorges in the gently sloping mountains and the meandering course of the river. Inundations of the Cagayan River and its tributaries have caused great loss of life and property and substantial losses to the local and national economies. The Philippine government has established several flood warning stations along the river. Experts are specifically monitoring the lower reaches from Tuguegarao to Aparri and the alluvial plain from Ilagan to Tumauini, Isabela. In November 2020, after the onslaught of Typhoon Vamco (Ulysses), the river reached its peak level and caused floods along its vicinity due to the rainfall accumulated from the typhoon. This flooding was one of the worst floods in the river's history. The Magat Dam also contributed to the floods along the river when its floodgates opened due to a potential overflow.
Флора мен фауна
Кагаян өзені Филиппиндегі қалған санаулы біріншілік ормандардың бірінен өтеді. Ол көптеген эндемикалық және жойылу қаупі төнген түрлердің тіршілігін қамтамасыз етеді, мысалы Лузон қанды жүрек көгершіні (Gallicolumba luzonica), Филиппин бүркіті (Pithecophaga jefferyi) және сирек кездесетін өзен балығы, жергілікті атауы лудонг (Cestreaus plicatilis). Лудонг Изабела облысының Джоунс ауданындағы Кагаян өзенінің жоғарғы ағысында шағылысады. Қазан айының соңынан қараша айының ортасына дейін балықтар өзен бойымен төмен қарай Апарри маңындағы өзен сағасына жұмыртқаларын салу үшін жүзеді. Ақпан айында миллиондаған лудонг шабақтары қайтадан ағысқа қарсы жүзегенде ұсақ торларға түседі. Жыл сайын ауланатын лудонгтың саны азайып бара жатқандықтан, жергілікті билік балықты және оның шабақтарын аулауға тыйым салды, бірақ бұл тыйым нәтижесіз болды.
The Cagayan River passes through one of the few remaining primary forests in the Philippines. It supports the lives of numerous endemic and endangered species, like the Luzon bleeding heart pigeon (Gallicolumba luzonica), Philippine eagle (Pithecophaga jefferyi) and a rare riverine fish, locally called ludong (Cestreaus plicatilis). The ludong spawns in Cagayan River's upper reaches in Jones, Isabela. In late October until mid November, the fish travel down the river to release their eggs at the river mouth near Aparri. In February, ludong fry by the millions are again caught in fine nets as these travel upstream. Due to the dwindling number of ludong caught yearly, local governments have imposed a ban on catching the fish and its fry, but the ban has failed.
Адамдар
Өзен төрт провинциядан өтеді: Нуэва-Визкая, Кирино, Изабела және Кагаян. Бұл провинцияларда шамамен екі миллион адам тұрады, олардың көп бөлігі шаруалар мен жергілікті тайпа өкілдері. Ибанаг тайпасының аты Кагаян өзенінің ежелгі аты – Баннагтан шыққан. Гаданг тайпасы Кагаян өзенінің және оның салаларының жоғарғы ағысында мекен еткен.
The river traverses four provinces: Nueva Vizcaya, Quirino, Isabela and Cagayan. These provinces have an approximate population of two million people, mostly farmers and indigenous tribesmen. The Ibanag people derive their tribe's name from Cagayan River's ancient name, Bannag. The Gaddang tribe lived in the upper reaches of the Cagayan River and its tributaries.
Экономикалық маңызы
Өзен құнарлы аңғарды суландырады, онда күріш, жүгері, банан, кокос, манго, цитрус және темекі сияқты әртүрлі егістер өндіріледі. Балық ғасырлар бойы мол қоректік көз болды, бірақ соңғы онжылдықтарда тыңайтқыштардың шаюы, зиянды балық аулау әдістері және адам санының артуы сияқты мәселелер өзендегі балық қорының күрт азаюына әкелді. Ауа райының нашарлауы және үнемі болатын қатыгез дауылдар салдарынан, тіпті дәстүрлі шаруашылық тәсілдері де өткен ғасырда мол болғанымен, отбасыларды азықтандыруға жеткіліксіз, бұл олардың бұзғыш техникаларды одан да агрессивті қолдануына себеп болды. Бұл қоршаған ортаның нашарлауының жаман шеңберінің бір бөлігі болды. Отбасылар әлі де өзеннің жағасына және оның салаларына киім жуу немесе демалу үшін барады. Кейінгі уақытқа дейін қайық жүргізушілер паромдық қызмет көрсетіп келді. Мысалы, Ласам және Гаттаран қалалары өзеннің қарсы бетінде орналасқан. Қайықпен өту ең ыңғайлы болған, бірақ төтенше жағдайларда қауіпті болуы мүмкін, мысалы, түнгі дауылда Гаттараннан дәрігер шақыру қажет болғанда. Қазір ең жақсысы – Магапит көпірі арқылы көлікпен өту. Өзеннің екі саласында – Магат және Чико өзендерінде бөгеттер бар, сондай-ақ екі саланың бастауына жақын, минералға бай Кордильера тауларында бірнеше кен өндіруге рұқсаттар бар. Өзен бойындағы облыстық әкімдіктер өзенде, әсіресе тау өзенінде рафтингпен айналысатын туристік бағдарламаларды әзірледі.
The river drains a fertile valley that produces a variety of crops, including rice, corn, bananas, coconut, mangoes, citrus and tobacco. Fish were a plentiful source of nutrition for centuries, but in recent decades issues such as fertilizer runoff, destructive fishing methods and a burgeoning human population have led to a great decline in the river's fish stocks. With worsening weather patterns and regular severe storms, even traditional agricultural means are insufficient to feed families although they were bountiful in the past century, leading to the more aggressive use of destructive techniques. This has been part of a vicious cycle of environmental degradation. Families still go to the banks of the river and its tributaries to wash clothes or have picnics. Until recently, boatmen would provide ferry service. For example, the towns of Lasam and Gattaran are directly across the river from each other. A crossing by boat was the most convenient, but emergencies could be dangerous, such as having to fetch the doctor in Gattaran during a storm at night. Now the best way is by vehicle over the Magapit bridge. There are dams in two of the river's tributaries, the Magat and Chico Rivers, and there are also several mining concessions in the mineral rich Cordillera Mountains near the headwaters of the two tributary rivers. The provincial governments along the river have also developed tourism programs that offer activities on the river, particularly whitewater rafting.