Брахмапутра: Тибет, Үндістан және Бангладеш өзенінің сипаттамасы

Кіріспе

Тибет, Үндістан және Бангладештегі өзен

Брахмапутра – Тибет (Қытай), Солтүстік-шығыс Үндістан және Бангладеш арқылы ағатын трансшекаралық өзен. Ол ассам тілінде Брахмапутра немесе Луит, тибет тілінде Ярлунг Цангпо, Аруначал тілінде Сианг/Диханг өзені және бенгал тілінде Джамуна өзені деп аталады. Әлемдегі су көлемі бойынша тоғызыншы, ал ұзындығы бойынша он бесінші орында тұрады. Брахмапутра Гималайдың солтүстік беткейінде, Кайлаш тауының жанындағы Манасаровар көлі аймағында, Тибеттің Буранг ауданында бастау алады, онда ол Ярлунг Цангпо өзені деп белгілі. Аруначал-Прадеш штатындағы Геллинг ауылына жақын Үндістанға кіріп, Ассам аңғары арқылы оңтүстік-батысқа қарай Брахмапутра, ал Бангладеш арқылы оңтүстікке қарай Джамуна (Үндістанның Джамунасымен шатастырмау керек) болып ағып өтеді. Ганг дельтасының кең аумағында ол Бангладеште Падма деп аталатын Гангпен бірігіп, Мегхнаға айналып, соңында Бенгал шығанағына құяды. Гималай мұзы еріген кезде көктемде өзеннің су тасу қаупі зор. Брахмапутраның орташа су шығыны шамамен құрайды. Бұл – өрілген өзеннің классикалық мысалы және арналардың жылжуы мен бұзылуына бейім. Сонымен қатар, әлемдегі судың күшті толқыны байқалатын сирек өзендердің бірі. Оның көп бөлігі кеме жүзуге қолайлы. Брахмапутра Үнді-Непал шекарасының шығысындағы Гималайды, Ганг алабынан жоғары Тибет таулы аймағының оңтүстік-орталық бөлігін, Тибеттің оңтүстік-шығысын, Паткай төбелерін, Мегалая төбелерінің солтүстік беткейлерін, Ассам жазығын және Бангладештің солтүстік бөлігін суға толықтырады. Алап, әсіресе Тибеттің оңтүстігінде, жоғары жауын-шашын деңгейімен сипатталады. Кангченджанга (8,586 м) – 8000 метрден жоғары жалғыз шың және Брахмапутра алабындағы ең биік нүкте. Брахмапутраның жоғарғы ағысы ұзақ уақыт бойы белгісіз болды, ал оның Ярлунг Цангпомен байланысы 1884–86 жылдарғы саяхаттар арқылы ғана анықталды. Өзен көбінесе Цангпо Брахмапутра деп аталады. Төменгі ағындары индуистер үшін қасиетті. Үнді субконтинентіндегі көптеген өзендердің әйел есімдері болса, бұл өзеннің еркек есімі сирек кездеседі. Брахмапутра санскрит тілінде «Брахманың ұлы» дегенді білдіреді.

The Brahmaputra is a trans boundary river which flows through Tibet (China), Northeastern India, and Bangladesh. It is known as Brahmaputra or Luit in Assamese, Yarlung Tsangpo in Tibetan, the Siang/Dihang River in Arunachali, and Jamuna River in Bengali. It is the 9th largest river in the world by discharge, and the 15th longest. It originates in the Manasarovar Lake region, near Mount Kailash, on the northern side of the Himalayas in Burang County of Tibet where it is known as the Yarlung Tsangpo River. It enters India near the village of Gelling in Arunachal Pradesh and flows southwest through the Assam Valley as the Brahmaputra and south through Bangladesh as the Jamuna (not to be confused with the Yamuna of India). In the vast Ganges Delta, it merges with the Ganges, popularly known as the Padma in Bangladesh, and becomes the Meghna and ultimately empties into the Bay of Bengal. At The river is prone to catastrophic flooding in the spring when the Himalayan snow melts. The average discharge of the Brahmaputra is about , It is a classic example of a braided river and is highly susceptible to channel migration and avulsion. It is also one of the few rivers in the world that exhibits a tidal bore. It is navigable for most of its length. The Brahmaputra drains the Himalayas east of the Indo Nepal border, south central portion of the Tibetan plateau above the Ganga basin, south eastern portion of Tibet, the Patkai hills, the northern slopes of the Meghalaya hills, the Assam plains, and northern Bangladesh. The basin, especially south of Tibet, is characterized by high levels of rainfall. Kangchenjunga (8,586 m) is the only peak above 8,000 m and hence is the highest point within the Brahmaputra basin. The Brahmaputra's upper course was long unknown, and its identity with the Yarlung Tsangpo was only established by exploration in 1884–86. The river is often called the Tsangpo Brahmaputra river. The lower reaches are sacred to Hindus. While most rivers on the Indian subcontinent have female names, this river has a rare male name. Brahmaputra means "son of Brahma" in Sanskrit.

Аттар

Оны әр түрлі аймақтық тілдерде әртүрлі атаулармен біледі: Ассам тілінде Brôhmôputrô; Ярлунг Цангпо; Брахмапутра және Үндістанның қызыл өзені деп те атайды (Тибет автономиялық аймағындағы бөлігін қоса, толық өзенді білдіргенде).

Тибет

Тибет тілінен Ярлунг Цангпо деп аталатын Брахмапутра өзенінің жоғарғы ағысы Тибеттің Буранг округінде, Гималайдың солтүстік беткейінде орналасқан Кайлаш тауының жанындағы Ангси мұздығынан басталады. Бұрын өзеннің бастауы Хималайдың тау беткейлерін жабатын Чемаюнгдунг мұздығы деп есептелген, ол Оңтүстік-Батыс Тибеттегі Манасаровар көлінен оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 97 км қашықтықта орналасқан. Өзеннің ұзындығы жаңа зерттеулерге сәйкес, ал бұрынғы құжаттар оның ұзындығы мен су жиналатын аймағы 520 000-нан 1,73 миллион км² аралығында айнымал болғанын көрсеткен. Өзен бастауынан шығысқа қарай, Гималайдың негізгі жотасының оңтүстігінде және Кайлас жотасының солтүстігінде шамамен ағып өтеді. Тибетте Цанпоға көптеген сала өзендер құяды. Ең маңызды сол жақ салалары – Шығазден батысқа қарай ағып жатқан Рака Зангбо (Рака Цангпо) және Тибет астанасы Лхасадан өтіп, Куксюда Цангпоға қосылатын Лхаса (Кы). Ньянь өзені Зела (Цела Дзонг) арқылы Цангпоға солтүстіктен қосылады. Оң жақта Ньянг Ку (Нянг Чу) деп аталатын тағы бір өзен Сигазеде Цангпомен кездеседі. Тибеттегі Пи (Пе) өзенінен өткеннен кейін, өзен кенеттен солтүстік және солтүстік-шығысқа бұрылып, Гьяла Пери және Намча Барва тау массивтері арасындағы тар шатқалдар арқылы бірнешеу шұңқырлар мен сарқырамалар арқылы өтеді. Содан кейін өзен оңтүстікке және оңтүстік-батысқа бұрылып, Гималайдың шығыс шетіндегі терең шатқал ("Ярлунг Цангпо Гранд Каньоны") арқылы ағып өтеді, оның қабырғалары әр жағынан кемінде биіктігіне дейін көтеріледі. Осы аралықта өзен Қытай-Үндістан де-факто бақылау сызығын кесіп өтіп, Солтүстік Аруначал-Прадеш штатына кіреді, онда ол Диханг (немесе Сианг) өзені деп аталады және оңтүстікке қарай бұрылады.

Аруначал Прадеш

Ярлунг Цангпо өзені Тибеттен шығып, Үндістанның Аруначал Прадеш штатына кіреді, онда ол Сианг деп аталады. Өзен Тибеттегі бастапқы биіктігінен өте жылдам төмендейді және ақырында жазыққа шығып, Диханг деп аталады. Одан кейін ол оңтүстікке қарай ағып, Ассам аңғарының басында Дибанг және Лохит өзендерімен қосылады. Лохиттен төмен ағысында өзен Брахмапутра деп аталады, ал жергілікті бодо тайпалары оны Дойма (судың анасы) және Бурлунг Бутур деп шақырады. Содан кейін өзен Ассам штатына кіріп, Ассамның кейбір аймақтарындағыдай кең болады. Мұндай ерекше бағыттың және күрт өзгерістің себебі – өзен Гималай тауларынан бұрын пайда болған, яғни таулар көтеріле бастағаннан бері өз арнасын қалыптастырған.

Ассам

Диханг таулардан басталып, оңтүстік-шығысқа қарай бұрылады және солтүстік-шығыс Ассам штатына кіргенде жазық алапқа түседі. Садия қаласының батысынан өзен оңтүстік-батысқа қарай бұрылып, екі тау өзені – Лохит және Дибангпен бірігеді. Осы қосылған жерден бастап, Бенгал шығанағына қарай, өзен Брахмапутра (“Брахманың ұлы”) деп аталады. Ассамда өзен құрғақ маусымда да зор күшке ие, ал жаңбырлы маусымда жағалаулары шамадан тыс алысқа созылады. Өзен өрілген арнасымен ағып өте келе, Субансири, Каменг, Бхарели, Дхансири, Манас, Чампамати, Саралбанга және Санкош сияқты көптеген жылдам ағысты Гималай өзендерін қабылдайды. Таулардан және оңтүстіктегі жазықтан келген негізгі салалары – Бури-Дихин, Дисанг, Диху және Копили. Дибрудгарх және Лакхимпур аудандары арасында өзен екі арнаға бөлінеді: солтүстік Керкутия арнасы және оңтүстік Брахмапутра арнасы. Екі арна шамамен төмен ағысында қайтадан бірігіп, әлемдегі ең ірі өзен аралы – Мажули аралын құрайды. Гувахатиде, ежелгі қасиетті орын Хажоның жанында, Брахмапутра Шилонг үстіртінің тастаулы бөлігінен өтеді және екі жағасы арасындағы ең тар жерге жетеді. Осы аймақтың географиялық ерекшеліктері 1671 жылғы наурыз айында Моғол империясы мен Ахом мемлекеті арасындағы Сарайхат шайқасы үшін өте қолайлы болды. Сарайхатта Брахмапутра өзені арқылы салынған алғашқы теміржол және автомобиль көпірі 1962 жылғы сәуірде пайдалануға берілді. Ассамдағы Брахмапутраның су тасқынына ұшырайтын алқаптарының ортасы Брахмапутра аңғарының жартылай мәңгі жасыл орманды аймағы деп сипатталады.

Бангладеш

Бангладеште Брахмапутраға оның ең ірі салаларының бірі – Тиста өзені (немесе Тиста) қосылады. Тистадан төмен Брахмапутра екі салаға бөлінеді. Өзеннің көп бөлігі ағысы батыс саласы арқылы өтеді, ол оңтүстікке қарай Жамуна (Жомуна) ретінде ағып, төменгі Гангқа – Падма өзеніне (Подма) қосылады. Бұрын үлкен болған, бірақ қазір кішірек шығыс саласы Төменгі немесе Ескі Брахмапутра (Броммопутро) деп аталады. Ол оңтүстік-шығысқа қарай бұрылып, Дакканың жанында Мегхна өзеніне қосылады. Падма мен Мегхна Чандпур маңында бірігіп, Бенгал шығанағына құяды. Өзеннің осы соңғы бөлігі Мегхна деп аталады. Брахмапутра Үндістанның Дхубури қаласынан төмен, Гаро тауларының айналасында оңтүстікке бұрылып, Бангладеш жазығына кіреді. Чильмари қаласынан өткеннен кейін, Тиста өзені оның оң жағалауына қосылады, содан кейін 240 км (150 миль) оңтүстікке қарай Жамуна өзені ретінде ағып өтеді. (Гайбанданың оңтүстігінде Ескі Брахмапутра негізгі арнаның сол жағалауын тастап, Жамалпур мен Мйменсингхтен өтіп, Байыраб базарында Мегхна өзеніне қосылады.) Гангқа құю алдында Жамуна өзені оң жағалауында Барал, Атрай және Хурасагар өзендерінің суларын қабылдап алады және сол жағалауында ірі Дхалесури өзенінің бастауына айналады. Дхалесуридің саласы – Буриганга ("Ескі Ганг") Бангладеш астанасы Даккадан өтіп, Муншигандж үстінде Мегхна өзеніне қосылады.

Гидрология

Ганг-Брахмапутра жүйесі әлемдегі өзендердің орташа су шығыны бойынша үшінші орында тұр – секундына шамамен 30 770 м³ (1 086 500 фут³) шамасында; ал Брахмапутра өзені ғана жалпы су шығынының шамамен 19 800 м³ (700 000 фут³) құрайды. Өзендердің біріктірілген, шамамен 1,87 миллиард тонна (1,84 миллиард тонна) жылдық іркіліс шөгіндісі әлемдегі ең жоғары көрсеткіш. Бұрын Брахмапутра өзенінің төменгі ағысы өзгеше болған және Жамалпур және Мйменсинг аудандары арқылы өткен. Алайда, 1762 жылдың 2 сәуірінде болған 8,8 балдық жер сілкінісінде Мадхупур аймағының тектоникалық көтерілуі нәтижесінде Бхадурабад нүктесіндегі Брахмапутраның негізгі арнасы оңтүстікке қарай жылжып, Ямуна ретінде жаңа арна ашылды.

Климат

Температураның көтерілуі Брахмапутра өзенінің жоғарғы су жиналатын алабында қардың еруіне себеп болатын басты факторлардың бірі болып табылады. Брахмапутра өзенінің су ағыны, оның су жиналатын алабының жоғарғы бөлігіндегі қардың еруіне байланысты үлкен өзгерістерге ұшырайды. Брахмапутра өзенінің бассейнінде қардың еруінен туындаған өзен ағынының өзгеруі, өзеннің төменгі ағынына да әсер етеді. Қардың айтарлықтай кемуі нәтижесінде су ағынының артуы су тасқыны және топырақ эрозиясы сияқты қауіпті апаттарға алып келеді.

Босату

Брахмапутра өзенінің ерекшелігі – шөгінділердің көп мөлшерде тасымалдануы, үлкен және өзгермелі су ағыны, арналардың жылдам толуы және бассейнінің қарқынды эрозияға ұшырауы. Уақыт өте келе, эрозия нәтижесінде Бенгал алабының тереңдеуі гидравликалық радиустың ұлғаюына алып келеді, бұл Гималайдан келген шөгінділердің тиімді тасымалдануы мен жиналуына жағдай жасайды. Бенгалдың оңтүстігіндегі Кембрийге дейінгі негіздің үстінде жиналған шөгінділердің қалыңдығы жылдар бойы бірнеше жүз метрден 18 км-ден астамға дейін өсті. Бенгал алабының жалғасып жатқан шөгіп кетуі және Гималайдың қарқынды көтерілуі Брахмапутра өзеніндегі ұсақ құм мен саздың, 1% саз қосылған, су мен шөгінділердің көп мөлшерде ағып кетуіне әрі қарай ықпал етеді. Климаттың өзгеруі бассейнің су режиміне маңызды әсер етеді. Жыл бойы гидрографтың айтарлықтай өсуі байқалады, шілде мен қыркүйек аралығында ең жоғарғы деңгейге жетеді. Брахмапутра өзенінде екі су тасқыны маусымы болады: бірі жаздың басында таулардағы қардың еруінен, екіншісі жаздың соңында муссондық жаңбырлардан туындайды. Өзен ағынына, негізінен, бассейнің жоғары бөлігіндегі Шығыс Гималай аймақтарында орналасқан мұздықтардың қар мен мұз еруі күшті әсер етеді. Жылдық жалпы су ағынына қар мен мұздықтардың еруінен шамамен 27% үлес қосады, ал жылдық жауын-шашын шамамен 1,9 м және 19 830 м³/с су ағынына себеп болады. Брахмапутрадағы ең жоғары тәуліктік су ағыны 1962 жылдың тамызында 72 726 м³/с, ал ең төменгісі 1968 жылдың ақпанында 1757 м³/с тіркелді. Қар мен мұздықтардың еру жылдамдығының артуы кейбір өзен жүйелерінде жазғы су ағынын бірнеше онжылдыққа арттыруы мүмкін, бірақ мұздықтар жоғалып, қар жаууы азайған кезде су ағыны төмендеуіне әкеледі. Бұл, әсіресе, суару жүйелері үшін судың өте маңызды болатын құрғақ маусымда ерекше маңызды.

Су тасқыны алаптарының эволюциясы

Брахмапутра өзенінің бағыты соңғы екі жарым ғасырда күрт өзгеріп, өзен арнасы батысқа қарай шамамен шақырымға жылжыды, ал ескі арнасы – Ескі Брахмапутра өзені деп аталады. Бұрынғыда, Ескі Брахмапутраның су тасқынындағы топырақтар, Ямуна өзенінің су тасқынындағы қабатталған шөгінділерге қарағанда, жақсы қалыптасқан болатын. Өзен бағытының өзгеруі топырақ түзлу процесіне әсер етті, оның ішінде қышқылдану, сазбалшықтың ыдырауы және органикалық заттардың жиналуы бар. Топырақтар биотикалық біртектілік, дақтанғандық, педтердің қапталуы және топырақ құрылымының, пішіні мен бейнесінің жетілуін көрсетті. Болашақта, жергілікті жердің шөгуі және су тасқынын болдырмауға бағытталған шаралар, мысалы, су бұрандалары (жергілікті бөгеттер), су тасқыны алаптарындағы су деңгейін өзгертіп, оның салдарына әкелуі мүмкін. Ұзақ жылдар бойы, өзен алабының шетінде топырақ үйінділері, иректер және құм төбелері шөгінділердің нәтижесінде пайда болды. Арнаның топографиялық биіктік айырмашылығы көбінесе 1-2 метрден аспайды. Сонымен қатар, өзен тарихындағы су тасқындары өзен бөктерінің қалыптасуына себеп болды. Бөктердің үсті мен оны қоршаған су тасқыны алаптары арасындағы биіктік айырмашылығы кіші арналарда әдетте 1 метр, ал ірі арналарда 2-3 метрді құрайды. Өзен бөктерін бұзып, су тасқыны алабына шөгінділер жинағанда пайда болатын шөгінділік флювиалдық шөгінді – кревасса сплей, шөгінділердің жақын алапқа қарай өсуіне алып келеді. Соңында, су тасқыны алаптары көбінесе жақын орналасқан өзендердің бөктері арасында қалыптасады.

Су тасқыны

Муссондық маусымда (маусым-қазан) су тасқыны жиі кездеседі. Брахмапутра су алабындағы орманды қырқу саздың көбеюіне, күрт су тасқынына және орталық Ассамдағы Казиранга ұлттық паркі сияқты маңызды төменгі ағынды жерлерде топырақ эрозиясына әкеп соқты. Кейде су тасқыны егінге, адам өміріне және мүлікке зор зиян келтіреді. Мерзімді су тасқыны – экологиялық маңызы бар табиғи құбылыс, себебі ол жазық далалық шалғындықтарды және олармен байланысты жануарлар дүниесін сақтауға көмектеседі. Мерзімді су тасқыны сонымен қатар жаңа аллювийді шөгіндіріп, Брахмапутра өзенінің құнарлы топырағын жаңартады. Осылайша, су тасқыны, егіншілік және шаруашылық әрекеттері тығыз байланысты. Су тасқынының салдары қиратушы болуы мүмкін және егін мен үйлерге елеулі зиян келтіруі, үйлердің, мектептердің және жерлердің жоғалуына, сондай-ақ көптеген адамдардың, малдың және балық шаруашылығының қырылуына әкелуі мүмкін. 1998 жылғы су тасқыны кезінде Бангладештің 70% астам аумағы суға батып, 31 миллион адам мен 1 миллион үй зардап шекті. 1998 жылғы шілде мен қыркүйек аралығындағы ерекше ұзаққа созылған су тасқыны 918 адамның өмірін қиды, 16 000 және 6000 км жолдар мен бөгеттерді бұзды, сондай-ақ 6000 км² егістік жерді зақымдады. 2004 жылғы су тасқыны Бангладеш халқының 25% астамын, яғни 36 миллион адамды қамтыды; 800 адам қайтыс болды; 952 000 үй қирады және 1,4 миллионы зардап шекті; 24 000 білім беру мекемесі, оның ішінде 1200 бастауыш мектеп зардап шекті, 2 миллион мемлекеттік және жеке құдықтар зардап шекті, 3 миллионнан астам дәретханалар зардап шекті немесе сумен кетіп қалды, бұл су арқылы берілетін аурулардың, соның ішінде диарея мен холераның қаупін арттырады. Сонымен қатар, 1,1 млн гектар күріш егісі жиналмай тұрып жойылды, жылдық күріш өндірімінің 7% жоғалды; 270 000 га жайылымдық жерлер зардап шекті, 5600 мал, 254 000 құс және 63 тонна балық өндірісі қырылды. Су ресурстары департаменті мен Брахмапутра басқармасы су тасқынын бақылау шараларын қабылдап жатыр, бірақ осы уақытқа дейін су тасқыны мәселесі шешілмеген. Мажули аралының жерінің кем дегенде үштен бір бөлігі өзеннің эрозиясына ұшырады. Жақында өзен жағалауында бетон плиткалармен қоршалған тас жол салу және өзен төсегін қазу осы құбылысты тоқтатуға көмектеседі деп ұсынылды. Бұл жоба "Брахмапутра өзенін жаңарту жобасы" деп аталды, бірақ үкімет әлі оны іске асырмады. Жақында ғана Орталық үкімет Брахмапутра экспресс тас жолының құрылысына келісім берді.

During the monsoon season (June–October), floods are a very common occurrence. Deforestation in the Brahmaputra watershed has resulted in increased siltation levels, flash floods, and soil erosion in critical downstream habitat, such as the Kaziranga National Park in middle Assam. Occasionally, massive flooding causes huge losses to crops, life, and property. Periodic flooding is a natural phenomenon which is ecologically important because it helps maintain the lowland grasslands and associated wildlife. Periodic floods also deposit fresh alluvium, replenishing the fertile soil of the Brahmaputra River Valley. Thus flooding, agriculture, and agricultural practices are closely connected. The effects of flooding can be devastating and cause significant damage to crops and houses, serious bank erosive with consequent loss of homesteads, school and land, and loss of many lives, livestock, and fisheries. During the 1998 flood, over 70% of the land area of Bangladesh was inundated, affecting 31 million people and 1 million homesteads. In the 1998 flood which had an unusually long duration from July to September, claimed 918 human lives and was responsible for damaging 16 00 and 6000 km of roads and embankments respectively, and affecting 6000 km2 of standing crops. The 2004 floods, over 25% of the population of Bangladesh or 36 million people, were affected by the floods; 800 people died; 952 000 houses were destroyed and 1.4 million were badly damaged; 24 000 educational institutions were affected including the destruction of 1200 primary schools, 2 million governments and private tube wells were affected, over 3 million latrines were damaged or washed away, this increases the risks of waterborne diseases including diarrhea and cholera. Also, 1.1 M ha of the rice crop was submerged and lost before it could be harvested, with 7% of the yearly aus (early season) rice crop lost; 270 000 ha of grazing land was affected, 5600 livestock perished together with 254 00 poultry and 63 MT of lost fish production. Flood control measures are taken by the water resource department and the Brahmaputra Board, but until now the flood problem remains unsolved. At least a third of the land of Majuli Island has been eroded by the river. Recently, it is suggested that a highway protected by concrete mat along the river bank and excavation of the river bed can curb this menace. This project, named the Brahmaputra River Restoration Project, is yet to be implemented by the government. Recently the Central Government approved the construction of Brahmaputra Express Highways.

Құбырлар морфологиясы

Брахмапутра өзенінің бағыты соңғы 250 жылда күрт өзгерді, 1776–1850 жылдар аралығында Мадхупур аймағының шығысынан батысына қарай 80 шақырымға дейін үлкен масштабтағы арна өзгерту деректері бар. 1843 жылға дейін Брахмапутра өзені қазір "Ескі Брахмапутра" деп аталатын арнада ағып жатқан. Өзен жағалаулары көбінесе нашар байланысқан құм мен лайдан тұрады, олар көбінесе ірі масштабтағы плиталардың бұзылуы арқылы эрозияға ұшырайды, мұнда бұрын шөгіндірген материалдар су тасқыны кезінде эрозияға және жағалаудың ыдырауына ұшырайды. Қазіргі уақытта өзеннің эрозия деңгейі жылына 30 метрге төмендеді, ал 1973–1992 жылдар аралығында жылына 150 метрді құрады. Дегенмен, осы эрозия салдарынан көптеген жерлер жойылды, нәтижесінде 0,7 миллион адам жерсіз қалды. Бірнеше зерттеулер өзеннің қазіргі бағытына ауысу себептерін талқылады және тектоникалық белсенділік, Тееста өзенінің жоғары ағысындағы өзгерістер, су ағысының күшеюі, су тасқыны және өзеннің ескі арнаға қосылуы сияқты бірқатар себептерді ұсынды. 1776 және 1843 жылдар аралығындағы өзен карталарын талдау нәтижесінде, өзеннің арна өзгертуі апатты және кенеттен емес, бірте-бірте болғаны және жағалау эрозиясының салдарынан, әсіресе үлкен орталық арна маңында пайда болғаны болжамдалды, бұл арнаның қазіргі су тасқыны арнасына бұрылуына әкелді. Брахмапутра арнасы жоғары және төменгі ағыс кезеңдерімен реттеледі, осы кезеңдерде оның төсегі үлкен өзгерістерге ұшырайды. Брахмапутраның жағалау сызығының жылжуы уақытқа қарай тұрақсыз. 1916 жылдан бері Брахмапутра өзенінің арнасы едәуір кеңейді және солтүстікке қарағанда оңтүстікке қарай жылжуға бейім. Өзеннің қазіргі баяу жылжуымен қатар, сол жағалау оң жағалаудан гөрі жылдам эрозияға ұшырап жатыр.

Өзен инженерлігі

Брахмапутра өзенінің жағалауы эрозияға ұшырайды (әдетте, қабатты құлау арқылы) және оның күшті ағыны, өзен жағалауындағы өсімдіктердің жетіспеуі, сондай-ақ жағалауларын құрайтын бос құм мен лай арнаның жылжуына себеп болады. Сондықтан өзенде тұрақты құрылыстар салу қиын, ал өзеннің эрозиялық әсерін шектеуге арналған қорғаныш құрылыстары құрылыс кезінде де, одан кейін де көптеген қиындықтарға тап болады. Шындығында, Бангладештің Апаттар мен Төтенше жағдайлар жөніндегі кіші тобының (BDER) 2004 жылғы есебінде мұндай қорғау жүйелерінің бірнешесі "сәтсіз аяқталды" деп көрсетілген. Дегенмен, өзеннің бөліктерін тұрақтандыру жұмыстары жасалып, белгілі бір прогрессқа қол жеткізілді, бірақ оларға үлкен күтім-жөндеу жұмыстары қажет. Осылайша, Ямуна өзенінің негізгі арнасын кесіп өтетін жалғыз көпір – Бангабанду көпірі 1998 жылдың маусым айында ашылды. Өзеннің тар жерінде салынған бұл көпірдің ұзындығы 4,8 км, ал платформасының ені 18,5 м. Ол теміржол көлігін, сондай-ақ газ, электр энергиясы және телекоммуникация желілерін тасымалдау үшін пайдаланылады. Өзеннің өзгеруші табиғатын ескере отырып, өзеннің болашақ бағытын болжау көпірде су тасқынының алдын алу үшін жоғарыдағы инженерлік жұмыстарды жоспарлауда маңызды рөл атқарады. Қытай Тибет аймағында Брахмапутра өзенінің жоғарғы ағысында Зангму тоғанын салып, ол 2015 жылдың 13 қазанында пайдалануға берілді.

Бұрынғы тарихы

Кахари тобы өзенді "Дилао", "Тилао" деп атаған. Ерте грек деректерінде Курций мен Страбон оның атын Диарданес (көне грекше Δυαρδάνης) және Оидан деп көрсетеді. Бұрын Брахмапутра өзенінің бағыты өзгеше болған, ол Жамалпур және Мйменсинг аудандары арқылы ағып өткен. Бүгінде сол арна "Ескі Брахмапутра" деп аталады және негізгі арнаның саласы болып табылады. Бангладеш өзен жүйесіне қатысты сұрақ – Брахмапутра өзенінің негізгі бағыты қашан және неге өзгерді, Ямуна және "Ескі Брахмапутра" қосылған жерде, оны 1800 жылға дейінгі тарихи карталармен қазіргі карталарды салыстыру арқылы көруге болады. Брахмапутра соңғы мұз дәуірінен бері көптеген жылдар бойы қазіргі негізгі арнасымен оңтүстікке қарай ағып, голоцен дәуірінде екі бағыт арасында бірнеше рет ауысқан. Соңғы өзгеріс туралы бір пікір – Брахмапутраның негізгі суларының бағыты 1787 жылы Тиста өзенінің күшті су тасқыны кезінде кенеттен өзгерген. 18 ғасырдың ортасында кем дегенде үш ірі өзен Раджшахи және Дакка облыстары арасында ағып өткен: Даокоба (Тистаның саласы), Монаш немесе Конай және Саланги. Лахажанг және Эленджань да маңызды өзендер болған. Реноның заманында Брахмапутра теңізге тікелей бағыт жасау үшін Махдупур орманын шығысқа қарай қалдырып, Жинай немесе Джабуна арқылы Жамалпурдан Монаш пен Салангиге судың көп көлемін жіберді. Бұл өзендер бірте-бірте бірігіп, батысқа қарай жылжып, Даокобамен қосылды, ол да шығысқа қарай жылдам ағып кеткен. Осы өзендердің қосылуы Брахмапутраға оның қуатына сай бағыт берді, ал оң және сол жақтағы өзендер лайланып толды. Реноның атласында олар Жессор өзендеріне ұқсас, олар жүз ауыздық Ганг Муншигандж ауданының оңтүстігінде Мегхнаға қосылу үшін жаңа арнасын қазғаннан кейін құрғап қалған. 1809 жылы Фрэнсис Бьюкенен Гамильтон Бхаванипур мен Деванранж арасындағы жаңа арнаның "қуатты өзеннен кем емес екенін және аралық жерді жойып жіберу қаупі бар екенін" жазды. 1830 жылға қарай ескі арна қазіргідей маңызсыз күйге жетті. Онда жергілікті қайықтар жыл бойы, ал кемелер жаңбыр маусымында ғана жүзе алды, бірақ Жамалпур сияқты төменгі ағысында қыс айларында да қауіпті болды. Мйменсингтің төменгі бөлігінде де осындай жағдай екі-үш ай бойы сақталды.

The Kachari group called the river "Dilao", "Tilao". Early Greek accounts of Curtius and Strabo give its name as Dyardanes (Ancient greek Δυαρδάνης) and Oidanes. In the past, the course of the lower Brahmaputra was different and passed through the Jamalpur and Mymensingh districts. Some water still flows through that course, now called the Old Brahmaputra, as a distributary of the main channel. A question about the river system in Bangladesh is when and why the Brahmaputra changed its main course, at the site of the Jamuna and the "Old Brahmaputra" fork that can be seen by comparing modern maps to historic maps before the 1800s. The Brahmaputra likely flowed directly south along its present main channel for much of the time since the last glacial maximum, switching back and forth between the two courses several times throughout the Holocene. One idea about the most recent avulsion is that the change in the course of the main waters of the Brahmaputra took place suddenly in 1787, the year of the heavy flooding of the river Tista. In the middle of the 18th century, at least three fair sized streams flowed between the Rajshahi and Dhaka Divisions, viz., the Daokoba, a branch of the Tista, the Monash or Konai, and the Salangi. The Lahajang and the Elengjany were also important rivers. In Renault's time, the Brahmaputra as a first step towards securing a more direct course to the sea by leaving the Mahdupur Jungle to the east began to send a considerable volume of water down the Jinai or Jabuna from Jamalpur into the Monash and Salangi. These rivers gradually coalesced and kept shifting to the west till they met the Daokoba, which was showing an equally rapid tendency to cut towards the east. The junction of these rivers gave the Brahmaputra a course worthy of her immense power, and the rivers to right and left silted up. In Renault's Altas they very much resemble the rivers of Jessore, which dried up after the hundred mouthed Ganga had cut her new channel to join the Meghna at the south of the Munshiganj subdivision. In 1809, Francis Buchanan Hamilton wrote that the new channel between Bhawanipur and Dewanranj "was scarcely inferior to the mighty river, and threatens to sweep away the intermediate country". By 1830, the old channel had been reduced to its present insignificance. It was navigable by country boats throughout the year and by launches only during rains, but at the point as low as Jamalpur it was formidable throughout the cold weather. Similar was the position for two or three months just below Mymensingh also.

Халықаралық ынтымақтастық

Брахмапутра өзенінің суын Тибет, Үндістан және Бангладеш бөліседі. 1990 және 2000 жылдары Қытайдың Ұлы бұрылыста бөгет салуды жоспарлап отырғаны туралы жиі болжамдар айтылды, мақсаты елдің солтүстігіне суды бұру болған. Қытай үкіметі көп жылдар бойы мұны жоққа шығарды. 2009 жылдың тамызында Гималай аймағындағы су қауіпсіздігі тақырыбында өткен Стратегиялық болжау тобының Катманду семинарында, өзен бассейні елдерінің жетекші гидрологтары жиналды. Қытай ғалымдары Қытайдың мұндай су бұруды жүзеге асыруы мүмкін емес екенін мәлімдеді. Алайда, 2010 жылдың 22 сәуірінде Қытай Тибеттегі Брахмапутра өзенінде Зангму бөгетін салуды растады. Үндістан үкіметі де өзенге Қытайдың бөгет салуына байланысты ішкі сынды басаңдату мақсатымен бұл мәлімдемені қайталады, бірақ бұл мәселе әлі де қызу талқылауда. Соңғы жылдары, әсіресе Ассам штатында, Қытайдың жоғарыдағы бөгет құрылысына қарсы наразылық күшейді, сондай-ақ Қытайдың су электр станциялары жоспарларына тиісті жауап бермегені үшін Үндістан үкіметіне сын көбейді. 2010 жылы Дакада өткен ғалымдардың кездесуінде өзен бассейні елдерінің 25 жетекші сарапшысы су қауіпсіздігі жөніндегі Дака декларациясын қабылдады, онда төмен су ағыны кезеңдерінде ақпарат алмасу және басқа да ынтымақтастық шаралары шақырылды. 1997 жылғы БҰҰ Су жолдары конвенциясы өзен бассейнінің ешбір еліне жоғарыда бөгет салуға кедергі келтірмесе де, әдет-ғұрыптық құқық төменгі жағалаудағы елдерге белгілі бір көмек көрсетеді. Сонымен қатар, Қытай, Үндістан және Бангладеш трансшекаралық су тасымалы саласында ынтымақтаса алады.

Адамдар үшін маңызы

Миллиондаған үнді және бангладеш азаматының өмірі Брахмапутра өзеніне тікелей байланысты. Оның дельтасында 130 миллион адам тұрады, ал өзен аралдарында 600 мың адам қоныстанған. Бұл адамдар жыл сайынғы қалыпты су тасқынына мұқтаж, себебі ол алқаптың топырағына ылғал мен жаңа шөгінділер әкеліп, егіншілік және балық шаруашылығының қажеттіліктерін қамтамасыз етеді. Шындығында, үш маусымдық күріш сорттарының екеуі (аус және аман) су тасқыны болмаса тірілей алмайды. Бұдан әрі, су тасқыны кезінде алқаптан және алқаптың көптеген тоғандарынан ауланған балықтар көптеген ауыл тұрғындары үшін белоктың басты көзі болып табылады.

Плотиналар мен су электр станциялары жобалары

Брахмапутра және Ганг өзендерінің тасқынындағы сулар Бенгал шығанағының теңіз аумағында су сақтауға арналған жағалау суқоймасын салу арқылы Үндістанның көптеген жерлеріне жеткізілуі мүмкін.

Тибет (Қытай)

Соңғы 64 жыл ішінде Тибет Қытайдың автономиялық аймағының құрамына кіргеннен бері Брахмапутра өзенінде кем дегенде 10 көпір салынды. Қазіргі уақытта спутниктік суреттерге сәйкес, Брахмапутра өзенінде салынған 4-5 көпір ғана расталған. Google картасының спутниктік көрінісі бойынша олар төмендегідей: Зияжулинжен көпірі, 2009-2012 жылдары салынған, бұл Брахмапутра өзеніндегі екінші ең ұзын көпір. Ньинчжи көпірі, 2014 жылы Ньинчжи мен Лхасаны теміржолмен байланыстыру үшін салынған, бұл көпір ұзын. Ласахе көпірі, Лхаса өзенінің үстінен салынған, бұл жол көпірі ұзын. Шигаце көпірі, бұл Лхаса мен Шигаце қалаларын автомобиль және теміржол арқылы байланыстыру үшін Ярлунг Цангпо (Брахмапутра) өзенінің үстінен салынған ұзын көпір. Лхасе көпірі, бұл Кайлаш Мансаровар аймағын Лхасамен автомобиль жолы арқылы байланыстыру үшін Ярлунг Цангпо (Брахмапутра) өзенінің үстінен салынған ұзын көпір. Шаньнан көпірі, бұл Лхаса мен Ньинчи қалаларын автомобиль жолы арқылы байланыстыру үшін Ярлунг Цангпо (Брахмапутра) өзенінің үстінен салынған ұзын көпір. Шангри көпірі, бұл Лхаса мен Ньинчи қалаларын автомобиль жолы арқылы байланыстыру үшін Ярлунг Цангпо (Брахмапутра) өзенінің үстінен салынған ұзын көпір. Тағы 3 көпір Ярлунг Цангпо (Брахмапутра) өзенінің үстінен Тибет (Қытай) автономиялық аймағында орналасқан, бірақ толық мәліметтері белгісіз.

Үндістандағы Ұлттық су жолы 2

Ұлттық су жолы 2 (ҰС2) – Ассам штатындағы Брахмапутра өзенінің 891 шақырымдық Садия-Дхубри учаскесі.

Мәдени суреттер

Намами Брахмапутра фестивалінің «Намами Брахмапутра» тақырыбындағы әні (хинди және асаме тілдерінде).