Кіріспе

Бір дақылды жыл сайын өсіру

Ауыл шаруашылығында монодақылдық өсіру – дегеніміз, бір және сол жерге жыл сайын бір дақылды өсіру. Жүгері, соя және бидай – жиі монодақылдық өсірілетін үш кең таралған дақыл. Монодақылдық өсіруді үздіксіз дақыл өсіру деп те атайды, мысалы, "үздіксіз жүгері". Монодақылдық өсіру фермерлерге бүкіл шаруашылығында тұрақты өнім алуға мүмкіндік береді. Олар тек ең пайдалы дақылды ғана отырғыза алады, бірдей тұқым, зиянкестерге қарсы күресу шаралары, техника және өсіру әдісін қолданады, бұл шаруашылықтың жалпы кірістілігін арттыруы мүмкін. Әртүрлілік уақыт бойынша (дақыл айналымы немесе кезегі арқылы) немесе кеңістік бойынша (поликультура немесе аралас егін арқылы) қосылуы мүмкін (төмендегі кестеге қараңыз). Монокультура мен поликультураның, монодақылдық өсіру мен аралас егіннің айырмашылығын ескеру қажет. Бірінші екеуі кеңістіктегі әртүрлілікті, сондай-ақ аралас егінді сипаттайды. Монодақылдық өсіру және дақыл айналымы уақыт өте келе әртүрлілікті сипаттайды. Бұл жиі, тіпті ғылыми мақалаларда да, жаңсақтық туғызады. +Кеңістікте және уақыттағы дақылдардың әртүрлілігі; моно және поликультуралар, екеуінің де айналымы. Уақыт бойынша әртүрлілікТұрақтыДинамикалық (циклдік емес) Кеңістіктегі әртүрлілікТұрақтыБір далада бір түр үздіксіз монодақылдық өсіруМонодақылдық өсірудің айналымыДақылдардың кезегіКөп түрлі поликультура, бір далада екі немесе одан да көп түрдің араласуы (аралас егін)Үздіксіз поликультураПоликультуралардың айналымыПоликультуралардың кезегі.

Стратегия

Моноөсімдік шаруашылығы стратегиясы көбінесе қымбат, арнайы шаруашылық техникасын пайдалануға басымдық береді – бұл тиімділік мақсаттарына жетудегі маңызды компонент. Бұл жергілікті жерде өндірілмейтін және қаржыландыру қажет болатын қымбат машиналарға тәуелділікті күшейтеді. Бұл, дәстүрлі түрде ауыл шаруашылығы өнімдерін өзімен-өзі қамтамасыз ететін аймақтарда шаруашылық экономикасына елеулі өзгерістер әкелуі мүмкін. Мұндай тәуелділіктер ұлттық шекарадан тысқары шыққанда саяси қиындықтар туындауы да ғажап емес. Моноөсімдік шаруашылығына байланысты пікір қақтығыстар күрделі, бірақ негізгі мәселелер көбінесе қысқа мерзімді азық-түлік өндірісін арттыру артықшылықтары – әсіресе ашаршылыққа бейім аймақтарда – мен ұзақ мерзімді жерді тиімді пайдалану, жергілікті экономикалық тәуелсіздік пен экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз ету арасындағы тепе-теңдікке байланысты. Моноөсімдік шаруашылығын жақтаушылар поликультуралық өндірістің қымбатқа түсетініне және барлық адамды тамақпен қамтамасыз ете алмайтынына сендіреді, ал моноөсімдік шаруашылығын сынаушылар бұл талаптарды жоққа шығарып, оларды корпоративтік мүдделердің ықпалымен байланыстырады, моноөсімдік шаруашылығының қоғам мен қоршаған ортаға келтіретін зиянын атап көрсетеді. Көптеген шаруалар моноөсімдік немесе поликультура екеуін де қолданбайды, бірақ шаруашылықтарын үлкен учаскелерге бөліп, екі жүйенің де артықшылықтарын алу үшін учаскелер арасында егін ауыстырады.

Қиындықтар

Моноөсімдік шаруашылығындағы қиындық – бір мәселенің (экономикалық, экологиялық немесе саяси) шешілуі басқа да проблемалардың тізбесін тудыруы мүмкін. Мысалы, кең таралған алаңдаушылық – АҚШ және басқа елдердегі монокультуралық алқаптардан пестицидтер мен тыңайтқыштардың қоршаған топыраққа және жер асты суларына сіңуі. Бұл мәселе, әсіресе ДДТ пестицидіне қатысты, Рейчел Карсонның «Көктемнің үнсіздігі» атты маңызды кітабы жарық көрген 1960 жылдары экология және ластану мәселелеріне қоғамның назарын аударуда маңызды рөл атқарды. Журналист Майкл Полланның пікірінше, моноөсімдік шаруашылығы құнарлы жерді ғана емес, сонымен қатар кейбір ауыл шаруашылығы дақылдарының артық өндірілуіне де әкеледі. Жүгері – осыған нөлдік мысал, өйткені оның артық өндірісі бағасын төмендетті. Төмен бағаға артық өндіріс көптеген шағын шаруашылықтарды бизнестен шығарып отыр, себебі олар мемлекеттік субсидиялармен қолдау көрсетілген ауыл шаруашылығы өнімдерімен бәсекелесе алмайды. Поланның сөзіне сүйенсек, бұл ирониялық түрде «азық-түлік шөлдеріне» алып келеді, онда фермерлер жеуге жарамсыз және басқа мақсатта қолданылатын дақылдарды өсіреді; сондықтан дақылдарды кезекпен отырғызу патогендер мен зиянкестердің көбеюін болдырмау үшін маңызды. Дегенмен, моноөсімдік шаруашылығында кейбір аурулар, мысалы, бидайдың толық құрылымын жоятын ауру, аз ауыр болады, себебі ауру тудыратын патогенмен қоректенетін организмдердің популяциясы патогеннің бірнеше жыл бойы қалып отыруымен өседі.

Топырақ экологиясы

Экономикалық тұрғыдан өте тиімді жүйе болғанымен, жабдықтар мен егін өндірісінде мамандануға мүмкіндік беретін монокультура да әртүрлі дауларды тудырады, себебі ол топырақ экологиясына зиян келтіреді (топырақ қоректік заттарының азаюына немесе әртүрлілігінің төмендеуіне себеп болады) және паразиттік түрлер үшін қорғанышсыз орта жасайды, егіннің мүмкіндікшіл жәндіктерге, өсімдіктерге және микроорганизмдерге сезімталдығын арттырады. Нәтижесінде, экожүйе нашарлап, пестицидтер мен жасанды тыңайтқыштарға тәуелділік күшейеді. Бір ғана генетикалық бейімделген сорттың шоғырланған болуы, бір ғана тұрақтандыру стратегиясымен, бүкіл егіннің бір ғана мүмкіндікшіл түрмен тез жойылуына жағдай жасайды. Мұның мысалы – 1845-1849 жылдардағы Ирландиядағы Ұлы ашаршылық.

Орманның жойылуы

Кейбір жағдайларда моноөсімдік егісі орманды жоюға немесе жергілікті халықтарды қоныс аударуға алып келуі мүмкін. Ормандардың жойылуының басты себебі – жергілікті шаруалардың көбірек егіс үшін жерді тазалауы. Колумбияда көбірек егін шаруашылығына қажетті жердің болуы шаруалардың көптеген топтарының қоныс аударуына себеп болып отыр.