Кіріспе

Бикелер тобы – Еуропалық бикелер тобының сирек кездесетін бір түрі, Еуропада 1500-ден аз ескі данасы бар. Оны бұрылып өсетін бике немесе қолшатыр бике деп те атайды. Бұл кең жайылған, ерекше бұрылып, қисайған және ұштары төмен иілген бұтақтары бар ағаш. Қысқа әрі қисайған діңі бар Бикелер тобы биіктіктен гөрі енімен өседі, көбінесе 15 метрден аспайды. Кейде тұқымнан өсіп, Швецияда ("Вресбок" деп аталады), Данияда ("Вранге bøge"), Германияда ("Süntel Buchen"), Францияда ("Faux de Verzy") және Италияда ("Alberi serpente", nel Monte Pollino) колониялар құрады. Оған ұқсас түрі – көз жасы тамдыратын бике (Fagus sylvatica Pendula Group), оның бұтақтары одан да көп иілген.

Германия

XIX ғасырдың ортасына дейін Еуропадағы ең үлкен ергежейлі бук орманы Сюнтелде болды. Сюнтель – Германияның Төменгі Саксониясындағы Хамелиннің солтүстігіндегі шағын тау массиві. 1843 жылғы жер реформасы кезінде Хюльседе мен Раден арасындағы 245 метрлік төбенің барлық аумағы тазартылды. Осы кезде Германиядағы ергежейлі буктардың саны бірнеше мыңнан жүзге дейін азайды. Бүгінде шамамен 50 орналасқан жерде ғана ескі ағаштардың жеке даналары немесе шағын топтарын кездестіруге болады. Соңғы онжылдықтарда көптеген жаңа көшеттер отырғызу арқасында ергежейлі буктардың саны артты. Германиядағы ең үлкен ергежейлі буктар Лауэнауда және Ганновердегі Берггартен ботаникалық бағында өседі. Бад-Ненндорфта 100-ге жуық ағаштан тұратын «Ергежейлі бук аллеясы» бар, олардың үштен екісі – түбірден шыққан көшеттер. Бад-Гандерсхаймдегі «Бас Бук», 21-ші ғасырдың басында (2003) ең үлкен ергежейлі буктардың бірі саналған, бірақ қарқынды күтім шараларына қарамастан, көп бөлігі құлдырап кетті. Вихен тауларында да ергежейлі буктар жиі кездеседі. Бұл ағаш түрінің әйгілі мысалы бүгінде Эйдингаузер төбесінде өсіп тұр және ерекше өсуіне байланысты «Краузе Бухе» («Жапырақтанған Бук») деп аталады. Жақын жерде тағы бір кішкентай бук өседі. Бұл ағаштар ергежейлі буктардың бір кезде Сюнтелден Везергебиргеге, содан кейін Вихен тауларына тарағанын көрсетеді. Дегенмен, «Сюнтельбухе» деген неміс атауы да дұрыс, өйткені бұрын Вихен таулары, Везергебирге және Сюнтельдің барлығы ресми түрде «Сюнтель» деп аталған.

Германиядан тыс жерлерде

Ескірек, кішкентай топтағы буктар Францияда (онда оларды Hêtre tortillard деп атайды), Данияда (Vrange bøge) және Швецияда (Vresbok) әлі де кездеседі. Жасырақ ағаштарды Еуропа мен АҚШ-тағы көптеген саябақтар мен ботаникалық бақтарда табуға болады. 1998 жылғы ағаштардың санағында Францияның Реймстің оңтүстік-шығысына қарай 25 шақырым жердегі Верзи орманнан 800-ден астам кішкентай бук табылды (ондағы ағаштар Faux de Verzy деп аталады). Содан бері олардың саны аздап кеміген. Ең әдемі үлгілері бөлініп, саябақ сияқты аумақтағы дөңгелек жол бойында туристерге танысқан орындарға айналды.

Нидерсаксияның Гематбундының жәндік буы қорығы

1990 жылы Нидерсаксендегі Heimatbund тіркелген қауымдастығының Бад-Мюндердегі жергілікті филиалы Неттелреде және Лутрингхаузен елді мекендерінің үстінде 11 000 м² алаңды алып жатқан нанәшік бук (шағын жапырақты бук) қорығын құрды. Бастапқыда Бад-Мюндердегі жергілікті филиалы жалға алған бұл жер 2010 жылдың 27 қыркүйегінде Нидерсаксен Heimatbund қауымдастығына сатып алынды. Қорықта жас нанәшік бук ағаштары қауіпсіз өсіп, толыққанды жетілуге мүмкіндік алады. Бұл табиғатты қорғауға бағытталған тұрақты жобаның мақсаты – осы сирек кездесетін ағаш түрін сақтау және көбейту. Нанәшік бук ағаштарының арасында жоғары генетикалық әртүрлілік бар, ол олардың көбеюі үшін маңызды. Сонымен қатар, оқшауланған орналасқан жерінің арқасында, қорық еуропалық букпен генетикалық араласудан сақтанады. Қорық теодолит көмегімен зерттелді. Бұл әдіс әр бук ағашының орналасқан жерін дәл анықтауға және оларға жеке нөмір беруге мүмкіндік берді. Зерттеу жоспары қорықты күтіп ұстау және ғылыми зерттеулер үшін негіз болды.

Жасы

Жасыл жеміс ағаштарының жасы олардың бұралаң өсуіне байланысты көбінесе артық бағаланады. Олардың орташа өмір шегі 120 мен 160 жыл аралығында. Көлденең, тұрақсыз және қолайсыз өсуі ескі, шіріген ағаштардың ыдырауын жылдамдатады, сондықтан жасыл жеміс ағаштары ешқашан 300 жылға жетпейді. Жасы нақты белгілі ескі ағаштардың ішінде Ауэталдағы Тилли Буш (255 жыл) және Бохумдағы Хаус Вейтмар сарай паркіндегі жасыл жеміс ағашы (270 жыл) бар.

Өсу үлгілері

Қалың бұтаның ерекшелігі – тамырларының, діңінің және бұтақтарының ерекше өсуінде. Ағаштар бұрмаланған, жылан тәрізді, спираль тәрізді, тізе бүгілген, зигзаг сызығымен өсетін немесе жай ғана тоқтап қалған өсімді деп сипатталады. Діңдердің көлденең қимасы терең ойыстар мен ісіктерді көрсетеді және дөңгелек пішінде болмайды. Мұны кері тартылатын дің деп атауға болады. Олар піл аяқтарына ұқсайды және кейде ескі үлгілерінің биіктігі 2 метрден аспайды. Кездесетін жағдайларда, мүлдем діңі жоқ "бұталы пішіндес" түрлері де бар. Көбінесе "жерге сіңіп кететін" немесе негізгі діңнен жер астына қарай созылып, бірнеше метрден кейін қайтадан жер бетіне шығатын жанама бұтақтар кездеседі. Ескірек ағаштар, мысалы, Херренхаузен бақтарындағы тау бағындағы қалың бұта, бірнеше ағаштан тұратын топтай көрінеді. Сонымен қатар, қалың бұталардың бұтақтары сәл "қасіретті" пішінге ие. Сыртқы бөлігіндегі бұтақтар төмен иіледі, бірақ жылап тұрған бұта сияқты күшті емес. Ал гүлдің ортаңғы бөлігіндегі бұтақтар көбінесе тік өседі және гүлдің пішініне түйіндеулі көрініс береді. Ағаш пішініне арнайы өңдеу техникалары да әсер ете алады, мысалы, "биік тіреулі өңдеу" арқылы. Қалың бұтаның өсуі сондай-ақ орналасқан жеріне байланысты, себебі бәсекелестік, көлеңке, қоректік заттар, жел және т.б. оның өсуіне әсер етеді. Гүлдер, жапырақтар, жемістер, қабық және ағаштың тығыздығы түріне (Еуропалық қалың бұта) сәйкес келеді. Дегенмен, жапырақтары мен жемістерінің пішіні мен мөлшері Еуропалық қалың бұтаға қарағанда әртүрлі болады. Басқа да көзге түсетін ерекшеліктері – бұтақтардың орналасуы, кейде иілген бұтақтар және бұтақ ұштарындағы қос ұшты бұтақтар, сондай-ақ, әсіресе жас кезінде тасымалданатын ағаштарда тамырдан өскін пайда болуға бейімділік. Қалың бұтадағы Еуропалық қалың бұта тамырлары, өсуінің тоқтауына байланысты, қатты деформацияланады. Соның салдарынан, жеке тамырлар көбірек жер бетіне шығып, негізінен ұзын, бөлінбеген және жылан тәрізді өсетін жаңа сабақтарға айналатын тамырдан өскін құрайды.

Қаңқа бук түрлері

Буктың қысқа бойлы түрінің әртүрлі болу мүмкіндіктеріне өсу үлгісі, жапырақтың пішіні мен түсі жатады. Еуропалық буктың басқа жапырақты түрлерімен будандастыру қажет, бірақ бұл тек мыс бук үшін ғана сәтті болды. Қызыл жапырақты қысқа бойлы буктар, қанды қысқа бойлы буктар (F. sylvatica var. Tortousa Purpurea немесе "қызыл карлик") 1967 жылдан бері белгілі. Қысқа бойлы буктың пішіндерінің алуан түрлілігі көбінесе одан әрі жіктеуге ұмтылыс тудырады, бірақ бұл әзірге қанағаттанарлық нәтиже берген жоқ. Мысалы, өсу ерекшеліктері айқын байқалатын қысқа бойлы буктарға жаңа есімдер берілді, тіпті осы пішін қайта өндірілмеген және нақты болмаған жағдайда, немесе жас ағаштың пішіні қартайғанда сақталады ма, сақталмайды ма деген мәселе шешілмеді. Кейбір түрлердің тек бір ғана мысалы бар. 1939 жылы Герт Крюссман неміс дендрологиялық қоғамының (Deutsche Dendrologische Gesellschaft) хабарларында сипаттаған Кёльн қаласындағы Флора ботаникалық бағындағы Tabuliformis (кестелік бук) типіндегі жалпақ тәжді ағаш – осындай бірегей мысалдардың бірі. Жер бетінде толығымен жазық өсетін тағы бір ерекше форма – Данияда Лондал деп белгілі Horizontalis. Ремиллиенсис формасы алғаш рет 1869 жылы сипатталған және Франциядан шыққан, ол қысқа бойлы және жылап тұрған бук арасындағы аралық форма болуы мүмкін. Басқа қысқа бойлы бук түрлеріне ‘Bornyensis’, ‘Pagnyensis’, ‘Retroflexa’, ‘Arcuata’, ‘Conglomerata’, ‘Umbraculifera’ және тағы да басқалары жатады. Бұл формалардың жіктелуі түсініксіз және даулы.

Бұта пішініне ұқсас

Еуропалық буктың өте ұқсас бір түрі – жылап тұрған бук. Оның көптеген ортақ белгілері бар, бірақ ол тік өседі және бұралуы аз, ал бұтақтары айқын төмен иілген пішінде болады. Кері және жылап тұрған буктер қалыпты түрінен күрт өзгешетін болса, тіпті тәжірибелі дендрологтар да оларды дұрыс жіктеуде қиындық көреді. Буктың кішкентай бұқа сияқты пішіндес түрлеріне, бірақ басқа түрге жататындарына араланған "қамыс бас буктер", жағалауда және тауларда желдің әсерінен өскен "қисық буктер" және көбінесе кесілген "бас буктер" жатады. Бұлар сыртқы факторлардың әсерінен кішкентай бұқа сияқты пішінге ие болады, бірақ осы қасиеттерін ұрпаққа бермейді. Аталған өсімдік пішіндері кәдімгі бук ормандарында сирек кездеседі және айқын байқалмайды.

Көбею және көбейту

Биологиялық тұрғыдан қарапайым бук, еуропалық буктан айтарлықтай ерекшеленбейді. Сондықтан екі түр де бір-бірін тозаңдандыра алады, бұл тік өсетін ағаштарды өсіргісі келетін орман шаруашылықтары үшін қарапайым буктарды ұнатпауына себеп болады. Қарапайым буктар – жақын тозаңданушылар, яғни осы біртекті ағаштардың өздігінен тозаңдануы мүмкін емес. Олар басқа ағаштан, яғни жалпы еуропалық буктан немесе тағы бір қарапайым буктан тозаңдануы керек. Қарапайым буктардың жаңғақтары әрқашан жалпы еуропалық буктармен тозаңданады, себебі олардың тозаңы ауада кеңінен тараған. Олар әртүрлі мөлшерде жалпы еуропалық буктарды, қарапайым буктарды және гибридтерді тудырады, олардың арасында айқын ерекшеліктер байқалмайды. Көшеттердің 10-дан 70 пайызына дейін қисық өседі. Тек 5-10 жылдан кейін ғана жас өсімдіктің нағыз қарапайым бук екенін анық көруге болады. Сондықтан көшеттерді сатып алу өте сирек кездеседі. Алайда, көшірулер (жақтар) көбірек қолжетімді болып келеді. Осы себепті, соңғы онжылдықтарда қарапайым буктарды жаңадан отырғызу көбінесе басқа буктардан алынған жақтар арқылы жүзеге асырылды. Ең әдемі ағаштар көбейтілді, бұл болашақта қарапайым буктардың гендік қорын азайтуы мүмкін. Сонымен қатар, қарапайым буктар жиі қабаттасу және түбірден шығатын өскіндер арқылы көбейеді. Осылайша, жерге жатқан бұтақтар тамыр жарады немесе жер бетіне жақын өскен тамырлар жаңа сабақтарды шығарады. Жас қарапайым буктарды отырғызғанда, олардың өте баяу өсу қарқынын (жылына 5-10 см) және кеңістік қажеттілігін ескеру қажет. Қарапайым бук және оның төменгі, көлденеңге жақын өсетін, жерге төмен иілген бұтақтары, оның тәжі 25 метрге дейін диаметрі бар шеңберді қамтиды. Сондықтан жол жиегі мен меншік шекарасы олар үшін қолайлы емес.

Экономикалық пайдалану

Керілген еменнің бұрылып өскен ағашы коммерциялық мақсатта қолданылмайды. Бұрылып өсуінің кесірінен, оны балтамен немесе арамен түйір бойымен тікелей бөлу өте қиын, ал қисықтығынан қалыптап қою да қиын, тіпті отын ретінде де жарамсыз. Керілген еменнің құндылығы саябақтарда, бақшаларда және басқа да қоғамдық жерлерде әсемдік ағашы ретіндегі маңыздылығында ғана.

Францияда өсетін жәндік бұталары

Сионн ауылының (Вожж департаменті) солтүстігіндегі орманда ергежейлі буктын бір данасы кездеседі. Верзиде (Фау де Верзи) 800-ге дейін жеткен даналар тобы анықталған.