Кіріспе

Тухола орманы, сондай-ақ Тухола қызыл орманы немесе Тухола конус пішіндес орманы (соңғысы Bory Tucholskie; ; Tuchler немесе Tucheler Heide) – Польшаның солтүстігіндегі Тухола қаласының жанында орналасқан кеңінен жайылған орман кешені. Ол Брда және Вда өзендері арасында, Гданьск Померания аймағында жатыр. Аймақтағы ең ірі қалалар – Церск және Тухола. Бұл атау сонымен қатар осы атпен тарихи жер және этномәдени аймақ, Екінші дүниежүзілік соғыстың шайқасы, геоморфологиялық мезоаймақ, фитогеографиялық ландшафт аймағы және синтаксисономиялық кішіаймақ, табиғат және орман мезоаймағы, таныстыру орман кешені, биосфералық қорық, Natura 2000 арнайы қорғалатын аймақ, ұлттық саябақ, LEADER/CLLD жергілікті әрекет тобы немесе бірнеше жергілікті қоғамдық ұйымдарды да білдіруі мүмкін. Осы бірліктер мен ұйымдар арасындағы географиялық көлем әртүрлі.

География, табиғат және экология

3200 км² тығыз шырша және қарағай ормандарымен, бұл аймақ Польша және Орталық Еуропадағы ең ірі ормандардың бірі болып табылады.

Геоморфология және геология

Бұл аймақ соңғы мұздық дәуірде қалыптасқан және төменгі төбелермен және 900-ден астам мұздықтан кейінгі көлдермен жабылған. Геоморфологиялық тұрғыдан алғанда, аймақ Солтүстік Еуропа жазығының бөлігі болып табылатын Польша жазығына жататын Оңтүстік Балтық көлді аймағының Оңтүстік Помераниялық көлді макроаймағында орналасқан. Орман атақты Тухола орманы мезоаймағын, сондай-ақ Свиеце жазығын (кейде екеуі де Тухола жазығы деп аталады), Чарзиково жазығының кең аумақтарын және Брда өзенінің аңғары мезоаймағын, сонымен қатар басқа мезоаймақтардың шағын бөліктерін қамтиды: Быту көлді аймағы, Кашубия көлді аймағы, Старогард көлді аймағы және Крайна көлді аймағы. Тухола орманының геологиясы негізінен құмды шөгінділердің сандарлық-мұздық шөгінділерінен тұрады, ал топырағы көбінесе подзол типті.

Климат

Аймақтағы климат Dfb климаты ретінде жіктеледі, бұл ылғалды континенталды климат түріне жататын жартылай солтүстік субтипінің бір түрі.

Фитогеография

Геоботаникалық тұрғыдан алғанда, аймақ атақты Тухола орман ландшафт аймағын құрайтын бірнеше флористикалық ландшафт субөңірлерін қамтиды, бұл аймақ Балтық теңізінің оңтүстік бөлігіндегі Помераниялық бөліністе орналасқан Орталық Помераниялық көлдер аймағының құмды алқаптарының Тухола орман синтаксинологиялық субөңіріндегі жалғыз ландшафт аймағы ретінде жіктеледі. Орманның кішігірім бөлігі бес флористикалық ландшафт субөңірінің үшеуінде орналасқан, бұл Świecie Plain ландшафт аймағын құрайды, ол Мазовиялық Полезиялық бөліністің Мазовиялық субподразделісіне жататын Чельмно Добрыня синтаксинологиялық аймағына жіктелген. Екі флористикалық субпровинция да Холарктикалық Корольдіктің Циркумбореалдық аймағындағы Орталық Еуропа флористикалық провинциясының бөлігі болып табылады.

Орман шаруашылығы

Орман шаруашылығы мақсатында Польша сегіз табиғат және орман аймағына бөлінеді, олар негізінен геоморфологиялық мезоаймақтардың шекараларына сүйенген табиғат және орман мезоаймақтарына бөлінеді. Тухола орманының басым бөлігі 3-ші Үлкен Польша-Померания табиғат және орман аймағында орналасқан, онда орман Тухола орманы және Чарзиковы жазығының геоморфологиялық мезоаймақтарының бірігуінен құрылған Тухола орманы табиғат және орман мезоаймағын қамтиды. Біріктірілген бөліктің ең солтүстік бөлігі жеке Заборски табиғат және орман мезоаймағын құру үшін бөлініп, орманмен жабылған. 2-ші аймақтың орманмен ішінара жабылған басқа табиғат және орман мезоаймақтарына: Свеце жазығы, Брда өзенінің аңғары және Крайна көлді аймағы табиғат және орман мезоаймақтары жатады. Орманның шағын, перифериялық бөлігі 1-ші Балтық табиғат және орман аймағында, атап айтқанда, Бытув көлді аймағының, Кашубия көлді аймағының және Старогард көлді аймағының табиғат және орман мезоаймақтарында орналасқан. Еуропалық орман классификациясына сәйкес, жас шотланд қарағайының ормандары және құрғақ қышқылды шотланд қарағайының ормандары Nemoral шотланд қарағайының ормандары ретінде жіктеледі, ал батпақты қарағай ормандары шоқжабақты немесе аралас батпақ ормандары ретінде жіктеледі. Орманды басқаруды Торунь, Гданьск және (кішкентай бөлігі ғана) Щецинек қалаларындағы мемлекеттік орманның аймақтық басқармалары жүзеге асырады, бірақ Тухола орманы ұлттық паркінің аумағы мемлекеттік орман мекемесінен тыс, парктің өзі басқарады. Торуньдегі аймақтық басқарма басқаратын бөлікте орналасқан орманның оңтүстік-шығыс бөлігі орнықты орман шаруашылығын ілгерілету мақсатында Тухола орманының ілгерілету орман кешені деп белгіленді. Оның басты мақсаты – орман білімін тарату, ашық сабақтар мен экскурсиялар, орман білімі палаталарындағы сабақтар, мектептерде орманшылармен кездесулер, мектептен тыс іс-шаралар, білім беру шаралары, көрмелер, орман байқаулары, мерекелер, жәрмеңкелер және т.б. арқылы жүзеге асырылады. Бұл шараларды білікті орманшылар, орман білімінің жетекшілері арнайы орман ішінде құрылған білім беру орталықтары, білім беру палаталары, білім беру бекіністері, білім беру жолдары, білім беру нүктелері және басқа да нысандарды пайдалана отырып жүзеге асырады. Кешен сонымен қатар орманды басқару әдістерін жетілдіру және орман экожүйелеріне экономикалық (коммерциялық) әсердің қабылданатын шектерін анықтау үшін толыққанды танылған орман ортасына негізделген пәнаралық зерттеулерге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, ұлттық парк немесе табиғат қорығындағы шектеулерге кедеріс келтірмей, орман ішінде спорттық, демалыс және ойын-сауық іс-шараларын жүргізуге мүмкіндік береді.

Қоршаған ортаны қорғау

2010 жылдың маусым айында ЮНЕСКО Тухола орман аймағын Тухола орман биосфералық қорығы деп белгіледі, ол Тухола орман (Bory Tucholskie, PLB220009) және Ұлы Брда Сандары (Wielki Sandr Brdy, PLB220001) Natura 2000 арнайы қорғалатын аймақтарымен шамамен бірдей, сондай-ақ Тухола орманындағы Брда және Стенька аңғары (Dolina Brdy i Stążki w Borach Tucholskich, PLH040023), Брда және Хочина аңғары (Dolina Brdy i Chociny, PLH220058), Брда Сандары (Sandr Brdy, PLH220026), Вда Сандары (Sandr Wdy, PLH040017), Мętne (PLH220034), Вдзыдзе көлдері (Jeziora Wdzydzkie, PLH220057), Запчень тығыны (Ostoja Zapceńska, PLH220077), Млосино Любня (PLH040023) немесе Сливицедегі шіркеу (Kościół w Śliwicach, PLH040034) сияқты бірнеше кіші Natura 2000 арнайы қорғалатын аймақтарын қамтиды. Биосфералық қорықтың ядросын Тухола орман ұлттық паркі және буферлік аймақта орналасқан 25 табиғи қорық қорғайды. Буферлік аймаққа Тухола, Вда, Вдзыдзе және Заборский ландшафттық парктері кіреді. Сонымен қатар, Тухола қаласы мен оны қоршаған аудандарды қамтитын транзиттік аймақ бар. Қордың негізгі аумағы және үш аймақ бірге қамтиды.

Этномәдени аймақ

Тухола орман немесе Бори Тухольские термині этномәдени аймақ және Польшаның тарихи жері ретінде түсініледі, бұл нақты орманның қамтыған аумағынан әлдеқайда тар географиялық мағынаны білдіреді. Осы мағынада атау тек Тухола Боровиандары (немесе Боровиандар) поляк этнографиялық тобы мекендейтін орманның бөлігін көрсетеді, ол шамамен Хойнице (Rytel, Gutowiec, Czersk, Łąg) солтүстік-шығысында, Чарна Вода (Osieczna, Osówek) оңтүстігінде, Свеце (Świekatowo, Lniano, Drzycim) солтүстік-батысында, Сенпульно Крайенске (Wałdowo, Przepałkowo) солтүстік-шығысында орналасқан, Быдгощ (Koronowo, Pruszcz) маңында оңтүстікке қарай созылып, Тухола округінің (Tuchola, Raciąż, Bysław, Cekcyn, Śliwice, Legbąd, Lińsk, Gostycyn, Kęsowo, Żalno, Lubiewo) бүкіл аумағын қамтиды. Боровиандар поляк тілінің белгілі бір диалектісінде (gwara borowiacka немесе gwara tucholska) сөйлейді, ол Үлкен поляк диалектілеріне жатады, бірақ кашуб тілінің күшті әсеріне тап болған. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін аймақтың батыс бөлігі жартылай Кошнайтерия вель Кошнайдри немесе Кошнейдерей бұрынғы этномәдени аймағымен шектесетін. Бұл аймақта Оснабрюк князьдік епископтығынан Тевтондық орден мемлекетінің аймақты қысқа уақытқа бақылауы кезінде, 14 ғасырдың соңында әкелінген, салыстырмалы түрде оқшауланған католик неміс қоныс салушыларының біртұтас қауымдастығы өмір сүрді. Олар өздерінің бастапқы мәдениетін (оның ішінде киім-кешек) сақтап, төменгі неміс тілінің ерекше Оңтүстік-Шығыс Померания немесе Зюд Хинтерпоммерш диалектісі – Кошнейдериште сөйледі. Бұл диалект орта ғасырлық төменгі неміс тілінің Вестфалиялық диалектісінің көптеген ерекшеліктерін сақтап, оның өзі орта голланд тілінің күшті әсеріне тап болған. Орманның басқа аймақтарында (Ұлттық паркті қоса алғанда) көршілес этнографиялық топтар тұрады: кашубтар (оның ішінде Крубандар, Борандар және Заборандар), коцевиандар (оның ішінде Ласандар мен Пьяскарзелер) – аумақтың шамамен 30 пайызы, сондай-ақ крайняндар.

Жергілікті қоғамдастықтың дамуы

Облыста оқыту курстарына, аймаққа туризмді тартуға, аймақтық өнімдерді насихаттау мен сатуға, аймақтық ас мәдениетін дамытуға, аймақтық мәдени шараларды, мерекелерді немесе байқауларды ұйымдастыруға байланысты әртүрлі даму шараларын үйлестіру мақсатында «Тухола орман» жергілікті әрекет тобы (техникалық тұрғыдан бірлестіктердің одағы) бірнеше қоғамдық (Тухола ауданының барлық муниципалитеттері, Тухола ауданының өзі және Свиеце ауданының үш муниципалитеті), жеке (коммерциялық ұйымдарды қоса) және ҮЕҰ секторларының бірлескен күшімен құрылды. Бұл топ 2007–2013 жылдары Еуропалық ауылдық даму қорының LEADER бағдарламасынан бөлінген қаражатты басқарушы оператор ретінде Жергілікті әрекет жоспары бойынша жұмыс істеді. 2014–2020 жылдарға арналған ЕО бюджеттік перспективасынан бастап заң LEADER/CLLD жергілікті әрекет топтарының рұқсат етілген құқықтық формасын бірлестік ретінде (бірлестіктер одағы емес) белгіледі, нәтижесінде ұйым LEADER жергілікті әрекет тобының ресми мәртебесін жоғалтты. Оның орнына, жергілікті органдар (бұл жолы тек Тухола ауданының аумағында орналасқан) – жергілікті басқару органдары, сондай-ақ жекеменшік (коммерциялық) және ҮЕҰ секторларының қатысуымен жаңа LEADER/CLLD бағдарламасының жергілікті операторы «Тухола орман бойынша жергілікті әрекет тобы» серіктестігі (техникалық тұрғыдан тіркелген бірлестік) құрылды. Алғашқы бірлестіктер одағы Тухола ауданының және одан тыс аймақтарда талқылау және ынтымақтастық алаңы ретінде өз қызметін жалғастыруда, конференциялар, оқу курстары немесе байқаулар сияқты шараларды өткізеді, бірақ бұл шаралар LEADER бағдарламасынан бөлек, аумақтық басқару органдары немесе мемлекеттік мекемелерден алынған қаражат есебінен қаржыландырылады. Сондай-ақ, «Borowiak Fishie» балық шаруашылығының жергілікті әрекет тобы бірлестігі Еуропалық теңіз, балық шаруашылығы және аквамәдениет қорынан бөлінген балық шаруашылығы мен балық аулау қауымдастықтарын дамытуға арналған қаражатты басқарады. Басқа да маңызды аймақтық ұйымдарға Тухоладағы Боровиаци мәдени қоғамы, «Тухола орманды насихаттау» аймақтық даму қоғамы және «Тухола орман» агротуризм шаруашылықтары қауымдастығы жатады.

Тарих

Бұл аймақ 10-шы ғасырда мемлекет құрылғаннан бері Польшаның құрамында болды, бірақ 14-шы ғасырдың соңында Тевтон ордені мемлекетінің басып алуы кезінде қысқа үзіліс болды. 1772 жылы Польшаның бірінші бөлінісінен кейін аймақ Пруссияға қосылды, ал 1871 жылдан бастап Германия империясының бөлігіне айналды. Германия билігі тұсында Група ауылының жанында Truppenübungsplatz Gruppe әскери оқу алаңы құрылды, онда медициналық зерттеулер жүргізілді, нәтижесінде осы атау 20-шы ғасырдың басындағы ғылыми есептерде жарияланды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде пацифист дәрігер Георг Фридрих Николай Берлинден алысқа жер аударылды, ал 1919 жылы Версаль келісімі бойынша аймақ Польшаға қайтарылды, Польша 1918 жылдың қараша айында тәуелсіздік алғаннан кейін. 1939 жылы Польшаға жасалған шабуыл кезінде, Екінші дүниежүзілік соғыстың басында, аймақта Тухола орманы үшін маңызды шайқас болды. Ғасырлар бойы поляк, кашуб және еврей көршілерімен бейбіт түрде өмір сүрген Кознайдерлер Германияның Польшаға қарсы наразылығы күшейгенде, соғысқа дейін нацистік Германияның үгіп-насихатына ықпал етті, олардың көпшілігі Volksdeutscher Selbstschutz ұйымына қосылып, Sonderfahndungsbuch Polen дайындалуына қатысты, тіпті 1939 жылғы қазан және қараша айларында жүзеге асырылған Pommern аймағындағы геноцидтік Intelligenzaktion кезінде поляктарға қарсы жасалған қиянаттарға белсенді қатысты. Осы шабуылдардың салдарынан Тухола және Тухола ауданынан 335 поляк, алты ірі жаппай қырғынның бірінде, Рудзки Мост қырғынында қаза тапты. Құрбандардың арасында мұғалімдер, мектеп директорлары, саудагерлер, шеберлер, шаруалар, дін қызметкерлері, орманшылар, пошташылар, теміржолшылар, полиция қызметкерлері және жергілікті шенеуніктер, соның ішінде Тухола қаласының мэрі Станислав Сагановский болды. Осы аралықта әскери сынақ алаңы Truppenübungsplatz Westpreußen деп қайта құрылды, ол "Heidekraut" кодолық атымен де белгілі болды. 1944 жылдың тамызынан 1945 жылдың қаңтарына дейін Ханс Камлер мен Вальтер Дорнбергер басқаратын SS әскерлері А 4 зымырандарын (V 2 зымырандары) кең ауқымда сынады, бұл Blizna маңындағы сынақ алаңының Ұлттық Армиясымен анықталып, одан кейін одақтастармен бомбаланғаннан кейін болды. Сынақтар мен оқу мақсатында шамамен 107 зымыран оңтүстікке қарай ұшырылды. 1945 жылдың қаңтарында Қызыл Армияның шабуылы аймақты басып алғанға дейін алаң эвакуацияланды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кознайдерлердің халқының көп бөлігі Германияға қашып кетті немесе жер аударылды. Одан кейін орман көптеген поляк антикоммунистік партизандарына (Күрделі сарбаздар) пана болды, олардың ішінде Зигмунт Сендзиларц та болды.