Кіріспе

Исаның астарлы әңгімесі

Бай адам мен Лазар (Див пен Лазар туралы астарлы әңгіме деп те аталады) ефн Див деген дәстүрлі атау шын мәнінде есім емес, латын тіліндегі «бай адам» деген мағына беретін «dives» сөзі. Байға 3 және 4 ғасырларда Нойес (яғни Ниневия) және Финеас (яғни Финеас) есімдері берілді. Иса шәкірттері мен кейбір парызшыларға атын атамаған бай мен қайыршы Лазар туралы айтады. Екеуі де өлген соң, бай адам тозаққа барады және Ыбырайымнан Лазарды жіберіп, оның отбасына өз тағдырынан сақтандыруын сұрайды. Ыбырайым оған: «Егер олар Мұса мен пайғамбарларды тыңдамаса, тірілген адам келсе де, сенімдері өзгермейді» деп жауап береді. Он қыз, адасқан ұл және Жақсы самариялық туралы астарлы әңгімелермен бірге, бай адам мен Лазар туралы астарлы әңгіме орта ғасырлардағы өнерде ең көп суреттелген астарлы әңгімелердің бірі болды, мүмкін өйткені ол өмірден кейінгі өмір туралы айқын әңгімелейді.

Түсіндірме

Бай мен Лазар туралы әңгіменің тарихилығы және бастауы туралы түрлі пікірлер бар. Бұл оқиға тек Лұқада ғана кездеседі және оның болжамдық Q құжатынан алынбағаны қабылданады. Осы пікірді қолдайтындар әңгімедегі маңызды ерекшелікке назар салады: басқа ешқандай параболада табылмайтын жеке есімнің (Лазардың) қолданылуы. Керісінше, Исаның басқа барлық параболаларындағы басты кейіпкерлер «бір адам», «себуші» сияқты сипаттамалармен аталады.

Исаның астарлы әңгімесі

Басқа христиандар бұлды Иса жасаған және оның ізбасарларына айтқан теңеу деп санайды. Том Райт және Жоахим Еремия екеуі де оны "теңеу" ретінде қарастырады. Осы пікірді қолдайтындар Лазар мен байдың хикаясының тілі мен мазмұны жағынан басқа теңеулермен көп ортақтығы бар екенін айтады (мысалы, бақыттың ауысуы, антитеза қолданылуы және кедейлерге қамқорлық көрсету).

Саддукейлерге қарсы астарлы әңгіме

Бұл астарлы әңгіме саддукейлерге қарсы сатиралық шабуыл ретінде де түсіндірілді. Кокс сияқты, Бай адамды саддукейлер деп қарастырады, оның қызыл және ақ бәтес киюі, діни киімдері және бес бауырын Ханнаның бес ұлы деп атауы осыны көрсетеді. Сондай-ақ, Ыбырайымның: "Егер олар Мұса мен пайғамбарларды тыңдамаса, тірілген адам келсе де, оларға сенбейді" деген сөзі саддукейлердің Киелі кітаптың Пайғамбарлық кітаптарын қабылдамауымен және өлгендердің қайта тірілуіне сенбеуімен үйлеседі. Бұл түсінік 1860-1890 жылдар аралығында Францияда Аббе Дриудың суретті Киелі кітабына қосылған түсіндірмелер арқылы кеңінен танымал болды.

Перри: жаңа келісім туралы астарлы әңгіме

Англикандық теолог Саймон Перри, мысал айтудағы Лазардың ("Елиезер" есімінің қысқартылған түрі) Ыбырайымның қызметшісі, Дамасктық Елиезерді меңзейтінін айтады. Төңіректегілерге жақсы таныс, бірінші ғасыр яхудилеріне негізгі келісім мәтіні саналатын Жаратылыс кітабының 15-тарауында Құдай Ыбырайымға: "Осы адам саған мұрагер болмайды" дейді (Жаратылыс 15:4). Перри бұл себепті Лазардың Ыбырайымның ұрпағы деп есептелген адамның қақпасынан тыс тұрғанын түсіндіреді. Иса Лазарды Ыбырайымның жанына шақырып, келісімнің мәнін жаңаша түсіндіреді. Сондай-ақ, бай адамның Лазарды Ыбырайымның қызметшісі деп ойлауын да түсіндіреді.

Фридрих Юст Кнехт: болашақ өмірдің астарлы әңгімесі

Католик неміс теологы Фридрих Юстус Кнехт (1921 ж. қайтыс болды) бұл мысал "бізге болашақ жағдайдың бір көрінісін сыйлайды, ол бізді жұбату үшін де, ескерту үшін де арналған" дейді. Өйткені осы өмірден кейін "жердегіден мүлдем өзгеше болатын өмір бар. Лазар кедей, жеккөрінішті, ауырсыну мен аштыққа ұшыраған күйде өмір сүрді; бірақ ол өлгенде, періштелер оның жанын ізгілердің мекеніне жеткізді, онда ол жұбаныш алды." Ал бай адам, жерде болғанда "көзге жақсы көрінетін өмір сүрді. Ол құрметке ие болды, мақтаушылармен қоршалған, көптеген қызметшілерге қызмет еткізді, қымбат киім киді және күн сайын әсем тамақтанды. Бірақ бұл әсемдік ұзаққа созылмады. Ол өлді және мәңгілікке адасып, ғасырлар бойы сөзбен жеткізе алмайтын азап шекті." Кнехт байдың неліктен айыпталғаны туралы да былай деп жазды: "Ол сезімтал, ләззатқа құмар адам болды, дін оған ешқандай мән бермеді. Оның жалғыз ойы – ләззатты өмір сүру болды, ол болашақ туралы ойланбады және Келер Құтқарушыға сенбеді. Ол дұғасыз, тозақтан қорқып, жұмаққа ұмтылмаған, құдайдан ада және оның кешірімінен тыс өмір сүрді."

Өмірден кейінгі өмір туралы ілім

Бұл астарлы әңгімеде жанның тозаққа түскеннен кейін де өзінің есімін және естеліктерін сақтайтыны туралы айтылады. Кейбір христиандар тек жанның өлмейтініне ("христиандық өлместік" немесе "жан ұйқысы") және жалпы сотқа ("Соңғы Сот") ғана сенеді. Бұл пікірді кейбір англикандар, мысалы Э. В. Буллинджер қолдайды. Жанның өлмейтініне және жалпы сотқа сенедін топтар – адвентшілер, шарттылар, жетінші күндік адвентистер, Ехоба куәгерлері, Христадельфиандар және христиан универсалистері – бұл астарлы әңгіменің еврейлердің Ыбырайымның бауырына қатысты көзқарастарының негізінде құрылған метафора екенін, және ол аралық жағдай туралы нақты тұжырым емес деп санайды. Бірнеше себептер осы пікірді қуаттайды. Никеялық сенімінің христиандық тармақтары болса, мұндай көзқарастар христиандықтың алғашқы жылдарында жанның өлмейтіндігін қолдаған ешқандай жақтастарға немесе дәстүрлерге ие болмағанын, және олар тек орта ғасырлардың соңында пайда болғанын мәлімдейді. Ажал келгеннен кейін, тозақ өзі "от көліне" тасталғандықтан, ол босатылады.

Яһудилік дереккөздер

Бізде, шындығында, оқытудың алғы тарихы Киелі кітап емес, басқа көздерде кездесетін жағдайлардың бірі бар. I. Говард Маршалл, "Жаңа халықаралық грек келісімінің түсіндірмесі: Лұқаның Ізгі хабары", 634 бет. Кейбір ғалымдар – мысалы, G. B. Caird, Joachim Jeremias, Marshall, Hugo Gressmann – "Бай мен Лазар" негізгі сюжеттік желісі Мысырлық Си Озирис туралы халық ертегісінен дамыған еврей әңгімелерінен алынған деп санайды. Ричард Баукхэм оған толығымен келіспей, былай дейді: "Қалай болғанда да, [Иса] [Мысырлық және еврей әңгімелерінде де кездесетін мотивтерді] пайдаланып, жаңа әңгіме құрды, ол толығымен басқа әңгімелерден ерекшеленеді. Әрине, оларды басқа әңгімелердегі қызметімен салыстыру, олардың осы теңеудегі қызметін анықтауға көмектеседі. Осы мағынада, Мысырлық және еврейлік бай мен кедей туралы әңгімедегі параллельдер мен контрасттар пайдалы болуы мүмкін." Стивен Кокс осы теңеуде еврей мифологиясынан алынған басқа да элементтерді атап көрсетеді.

Ертедегі христиандық мұрасы және ортағасырлық дәстүр

Римдік Гипполит (шамамен б.з. 200 жылы) Хадесті ұқсас егжей-тегжейлі сипаттаған: әділ жандар үшін Ыбырайымның құшағы, жамандық жасағандардың жандары үшін отты азап, және олардың арасындағы терең шатқыр. Ол Хадестің оттарын «Аян кітабында» сипатталған от көлімен теңестіреді, бірақ соңғы заман келгенше ешкім отқа тасталмайды деп нақтылайды. Кейбір еуропалық елдерде латынша сипаттама «dives» («бай адам» деген мағынада) оның нақты аты ретінде қарастырылады: Dives. Италияда «epulone» (итальянша «той жасаушы») деген сипаттама да жеке есім ретінде қолданылады. Екі сипаттама да бірге кездеседі, бірақ жеке есім ретінде емес, Питер Хризологтың «De divite epulone» («Бай той жасаушы туралы») уағызында, «Көкірекше киім және қымбат матамен киінген, әр күні той-думандар жасаған бай адам болды» деген аятқа сәйкес келеді. Бұл оқиға орта ғасырларда кеңейтілген түрде жиі айтылды, оны нақты оқиға ретінде қарастырды, ал әңгіме емес. Лазарды мәңкілікке дейін жалған аурудың қасиетті қамқоршысы деп есептеді. 12 ғасырда Иерусалим Корольдігіндегі крестшілер Әйгілі Лазар орденін құрды. Бұл оқиға көбінесе өнерде бейнеленді, әсіресе шіркеулердің есік қалқаларында мүсінделді, олардың астында тіреушілер отырып, өздерінің ісін жалбарысты (мысалы, Мойсак және Сен-Сернин, Тулузада). Бурж соборында сақталған әйнек суреттері бар. Рим-католик шіркеуінің латын тіліндегі діни рәсімдерінде, марқұмды шіркеуден жерлеуге алып бара жатқанда «In paradisum» сөздері айтылады, оның ішінде мына тілек бар: «Chorus angelorum te suscipiat et cum Lazaro quondam paupere aeternam habeas requiem» («Періштелер тобы сізді қабылдасын және бір кездері кедей болған Лазармен бірге мәңгілік тыныштыққа ие болсын»).

Бетаниялық Елазармен бірге

"Лазар" (ивритше: אלעזר, Elʿāzār, Eleazar, "Құдай – менің көмекшім") деген есім Жоханның Ізгі хабарында да кездеседі, онда Иса Лазарды Бетаниялықты өлімінен кейін төрт күн өткен соң қайта тірілтеді. Христиандық тарихында, әңгімедегі жалбаушы Лазар (мерекесі 21 маусым) мен Бетаниялық Лазар (мерекесі 29 шілде) кейде біріктірілген, ал кейбір шіркеулер 17 желтоқсанда жалбаушымен байланысты иттерді баталау рәсімін өткізеді, бұл күн бұрынғыда Рим католицизмінде Бетаниялық Лазармен байланысты болған. Бургундия және Прованс аймақтарындағы порталдарға қашалған романдық иконография мұндай біріктірудің белгісі болуы мүмкін. Мысалы, Арль қаласындағы Әулие Трофим шіркеуінің батыс порталында жалбаушы Лазар Әулие Лазар ретінде таққа отырған. Осыған ұқсас мысалдар Авалон шіркеуінде, Везелейдегі орталық порталда және Аутун соборының порталдарында табылады.

Музыка саласында

"Vater Abraham, erbarme dich mein", SWV 477 ("Dialogus divites Epulonis cum Abrahamo"), Генрих Шютцтің еңбегі, 1620-жылдарға дейінгі Ибраһим мен бай адам арасындағы диалогтың музыкалық безендірілуі. Ол тозақтың жалынының виртуоздық бейнеленуімен ерекшеленеді, сонымен қатар ораторияның дамуына жасалған қадам ретінде "диалогтың" маңызды мысалы болып табылады. "Dives Malus" (зұлым бай адам), сонымен қатар "Historia Divitis" (шамамен 1640 ж.) деп те аталады, Джакомо Кариссимидің Лұқа жазбасының латын тіліндегі қайта жазылуы, 2 сопрано, тенор, бас үшін оратория ретінде жазылған; 1640 жылдары Римдегі ораторияларда жеке орындау үшін. "Mensch, was du tust" - Иоганн Филипп Форц (1652–1732) жазған неміс діни концерті. Бұл оқиға 1557 жылға дейін жазылған ең көне ағылшын халық әні ретінде пайда болды, онда христиандық дәстүрге сәйкес келетін өмірден кейінгі әлемнің бейнесі өзгертілді. Ән 19 ғасырда "Child Ballad Dives and Lazarus" деп жарияланды. Ральф Воан-Уильямс өзінің оркестрлік шығармасы "Five Variants of Dives and Lazarus" (1939) осы халық әніне негізделген, сондай-ақ гимн күйі ретінде де аранжировкасын пайдаланды. Бенджамин Бриттен Эдит Ситвеллдің "Still Falls the Rain" (жоғарыда) өлеңін бес бөлімнен тұратын үшінші әнінде музыкаға қойды. АҚШ-тың дәстүрлі евангелистік әні "Dip Your Fingers In The Water" әртүрлі нұсқаларда көптеген әртістермен жазылған, әсіресе халық әншісі және азаматтық құқықтар қозғалысының белсендісі Джош Уайт 1947 жылғы "Josh White – Ballads And Blues Volume 2" альбомында орындады. Әннің мәтінінде қайталанатын рефрен бар: "Бас бармағыңды суға малып, тілімді салқындата гөр, себебі мен жалында азап шегемін".

Иерусалимнің қасиетті Лазар ордені

Иерусалимнің Киелі Лазар ордені – 12 ғасырда Иерусалимнің Латын Корольдығы крестшілері мен Госпитальдық рыцарлардың (Knights Hospitaller) құрған жалбаушылар ауруханасында пайда болған рыцарлық орден. Киелі Лазар ордені – Еуропаның ең көне рыцарлық ордендерінің бірі, бірақ ол аз танымал және жеткілікті құжатталмаған ордендердің бірі. Қасиетті Лазар ордені туралы ең алғашқы жазбалар 1142 жылға дейін сақталып қалған. Орден бастапқыда қаушат ауруын емдеу үшін құрылған, ал рыцарларының көпшілігі өзі де осы ауруға шалдыққан. Қазіргі орденнің ресми халықаралық сайтында былай делінген: «12 ғасырда құрылғаннан бері орден мүшелері екі негізгі мақсатқа адал болды: қаушат ауруынан зардап шеккендерге көмек көрсету және христиан дінін қорғау». Қаушатпен ауыратын адамдар жалбаушы Лазарды (Лұқа 16:19–31) өз қамқоршысы деп есептейтін және әдетте оған арнап ауруханалар салар еді.