Кіріспе

Америкалық биолог (1891–1970)

Өмірбаян

Альфред Генри Стюртвант 1891 жылғы 21 қарашада Иллинойс штатының Джексонвилл қаласында дүниеге келді, ол Альфред Генри мен Гарриет Стюртванттың алты баласының ең кішісі болған. Оның әкесінің әкесі Джулиан Монсон Стюртвант, Йель университетінің түлегі, Иллинойс колледжінің негізін қалаушы профессоры және екінші президенті болды, онда оның әкесі математика пәнін оқытқан. Стюртвант жеті жасқа толғанда, әкесі мұғалімдік қызметтен кетіп, отбасын Алабама штатына шаруашылықпен айналысуға көшірді. Стюртвант Мобилдегі орта мектепке дейін бір бөлмелі мектепте білім алды. 1908 жылы ол Колумбия университетіне түсті. Осы кезеңде ол жақын жерде тіл маманы болған ағасы Эдгармен бірге тұрды. Эдгар Альфредке ғылым мен зерттеулерді үйретті. 1914 жылы Стюртвант Морганның жетекшілігімен докторлық диссертациясын қорғады. Ол Калтехте жаңа генетикалық зерттеулер тобының жетекшісі болды, оның құрамына Джордж В. Бидл, Теодосиус Добжанский, Стерлинг Эмерсон және Джек Шульц кірді. 1930 жылы ол АҚШ Ұлттық ғылым академиясының, ал 1936 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. 1949 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Стюртвант 1965 жылы Ұлттық ғылым академиясының Джон Дж. Карти сыйлығымен марапатталды. 1968 жылғы 13 ақпанда ол 1967 жылғы Ұлттық ғылым медалін алды: "Дрозофила және басқа да организмдердегі маңызды генетикалық құбылыстарды ашып, түсіндіргені үшін генетика саласындағы ұзақ және көрнекті еңбегі үшін". Осы кезеңде Стюртвант евгеникаға қарсы белсенді түрде күресті және бұрынғы зерттеулерінің нәтижесінде атом бомбасының адамдарға тигізетін әсеріне қызығушылық танытты. Ол ионизациялық сәулеленудің төмен деңгейіне қарамастан, ядролық жарылыстан туындаған генетикалық зиянды салдарлар туралы халықты ескертті.

Sturtevant-қа дейінгі генетикалық зерттеулер

1865 жылы Грегор Мендель «Өсімдіктердің будандастырылуы бойынша тәжірибелер» атты мақаласын жариялады, онда ол мұрагерлік принциптерін ұсынды. Бұл мақалада басыңқы және бағынышты гендер туралы ұғым енгізіліп, бір буыннан кейін белгілі бір қасиет қалай жойылып, келесі буында қалай пайда болатыны түсіндірілді. Мендель сондай-ақ барлық мұрагерлік факторлар бір-бірінен тәуелсіз жұмыс істейді деп есептеді, бұл тәуелсіз таралу заңында көрсетілген. Мендельдің еңбегі көп назар алмады және 1900 жылға дейін көбінесе ұмытылып қалды. Осы кезеңде Уго де Врис мұрагерлікке қатысты тұрақты бірліктер буыннан буынға беріліп, әрбір «бірлік» нақты бір қасиетті анықтайды және осы бірліктер ұрпақта әртүрлі комбинацияларда бірігуі мүмкін деген теорияны ұсынды.

Штуртеванттың жұмысы және оның маңызы

Стуртеванттың ең маңызды жаңалықтарына генетикалық карталау принципі, хромосомалық инверсия, мінез-құлыққа әсер ететін жалғыз геннің мутациясының алғашқы байқалуы, алғашқы түзетілетін гендік ақау, тағдыр карталау принципінің негізі, тең емес кроссинговер құбылысы және позициялық эффект жатады. Оның ғылымға қосқан басты үлесі – генетикалық «байланыс топтарын» талдауы, ол бүгінге дейін қолданылып келе жатқан хромосомалық картаның классикалық әдісіне айналды. Ол сондай-ақ, кез келген белгінің гені белгілі бір орналасқан жерде (локуста) болатынын көрсетті. 1915-1928 жылдар аралығындағы жұмысында Стуртевант *Drosophila* гендерінің түзу сызықпен орналасқанын анықтады. 1920 жылы ол «*Drosophila simulans* бойынша генетикалық зерттеулер» деген тақырыпта үш мақала жинағын жариялады, онда «өте жақын екі түрдің жаңадан пайда болатын мутациялары аллельдік екені және демек, бірдей болуы мүмкін екені дәлелденді». Оның еңбегі сонымен қатар жыныстың анықталуы мен дамуының хромосомалық негізін анықтауға көмектесті және генетикалық байланыстағы хромосомалық кроссинговердің немесе рекомбинацияның маңыздылығын сипаттады. Стуртеванттың маңызды үлестерінің бірі – екі ген арасындағы кроссинговер жиілігінің сызықтық генетикалық картада олардың бір-біріне қаншалықты жақын екенін анықтауға көмектесетін тұжырымдаманы енгізуі болды. Оның тәжірибелері екі реттік кроссинговер жиілігін пайдаланып гендердің ретін анықтауға болатынын көрсетті. Ол бұл тұжырымдаманы үш генді «үш факторлы гибридтеу» деп аталатын гибридтеу арқылы көрсетті. Ол үш генді пайдалану екі генге қарағанда хромосомадағы гендердің реті туралы дәлірек ақпарат беретінін анықтады. Осы жүйе арқылы Стуртевант екі реттік кроссинговер жиілігі екі жалғыз кроссинговер жиілігінің көбейтіндісіне тең немесе одан кем болатынын анықтады. Ол сондай-ақ «тең емес кроссинговер» мүмкіндігін көрсетті және бұл, мүмкін, эволюцияның басты күші болуы мүмкін деп болжады.