Клод Шаброль: Француз жаңа толқынының режиссері

Кіріспе

Француз кинорежиссері (1930–2010)

Клод Анри Жан Шаброл (фр. Claude Henri Jean Chabrol; 24 маусым 1930 – 12 қыркүйек 2010) – француз кинорежиссері және француз жаңа толқынының (nouvelle vague) кинорежиссерлер тобының мүшесі. Ол 1950-ші жылдардың соңында алғаш рет көзге түсті. Шаброл, өзінің әріптестері мен замандастары Жан-Люк Годар, Франсуа Трюффо, Эрик Ромер және Жак Ривет сияқты, кино түсіруші мансабын бастамас бұрын беделді «Cahiers du cinéma» кино журналының киносыншысы болды. Шабролдың мансабы 1958 жылы Хичкоктың «Күдіктінің көлеңкесі» (1943) фильмінен шабыттанған «Ле Бо Серж» фильмімен басталды. Триллер жанры Шаброл үшін белгілі бір стильге айналды, оның көзқарасы алысқа салып қарау және объективтілікпен сипатталады. Бұл әсіресе «Жыртқыштар» (1968), «Жаңылған әйел» (1969) және «Қыршын» (1970) фильмдерінде айқын байқалады, осы фильмдерде оның әйелі болған Стефан Одран түскен. Кейде «классикалық» жаңа толқын режиссері деп сипатталатын Шаброл жарты ғасырлық мансабында өнімді және танымал болды. 1978 жылы ол «Виолетта Нозьер» фильміндегі басты рөлді Изабель Юпперге тапсырды. Осы табыстың арқасында олар «Мадам Бовари» (1991) және «Тәжірима» (1995) сияқты тағы бірнеше фильмде бірге жұмыс істеді. Киносыншы Джон Рассел Тейлор «оны қағазға түсіру немесе түсіндіру қиын режиссерлердің қатарына жатқызады, себебі фильмнің жалпы әсері Шабролдың ортаға деген гедонистік құштарлығына байланысты. Оның кейбір фильмдері өзін ғана көңілді ету үшін жасалған, жеке әзіл-қалжыңдарға айналады» деді. Джеймс Монако Шабролды «жаңа толқынның шебер ремесленігінің бірі деп атады, ал оның тақырып бойынша жасаған вариациялары фильм тілінің айқындығы мен дәлдігін түсінуге көмектеседі, мұндайды Трюффо немесе Годардың жанрдағы түрлі тәжірибелерінен табу қиын».

Ерте өмір

Клод Анри Жан Шаброль 1930 жылғы 24 маусымда Парижде Ив Шаброль мен Мадлен Деларбр отбасында дүниеге келді. Ол Францияның Крюза аймағындағы Сардент ауылында өсті, бұл ауыл Парижден оңтүстікке қарай 400 шақырым қашықтықта орналасқан. Шаброль өзін ешқашан париждік емес, ауыл адамы деп санағанын айтты. Шаброльдің әкесі мен атасы да дәріханашы болған, сондықтан ол отбасылық бизнесті жалғастыруға тиіс деп күтілген. Бірақ бала кезінде Шаброльді «киноға құштарлық» биледі, ол 12-14 жасында Сарденттегі сарайда киноклуб ұйымдастырды. Содан кейін ол Сорбонна университетінде әдебиетті оқып, «әдебиет бойынша лицензиат» дипломын алды. Кейбір өмірбаяндық мәліметтерде ол École Libre des Sciences Politiques-те заң және саясаттануды қысқа мерзімге оқығаны айтылады. Әскерден босатылғаннан кейін ол Cahiers du Cinéma журналының штат жазушысы болып, достарына қосылды. Олар сол кездегі француз киносына қарсы тұрып, «авторлық кино» теориясын қолдады. Кино сыншысы ретінде Шаброль моральдық және эстетикалық реализмді, мизансценді және терең фокустық операторлықты жақтады. Ол бұл туралы «операторлық көрерменді суретке жақындатады, оның ойлау қабілетін және болып жатқан оқиғаға белсенді қатысуын арттырады» деп жазды. 1955 жылы Шаброль 20th Century Fox компаниясының француздық кеңсесінде жарнама жұмысына қысқа уақытқа жұмыс істеді, бірақ оны «олар көрген ең нашар баспасөз хатшысы» деп айтты және оның орнына Жан-Люк Годарды қойды, оны одан да нашар деп бағалады. 1956 жылы ол Жак Риветтің «Le coup du berger» қысқаметражды фильмін қаржыландыруға көмектесті, ал 1958 жылы Ромердің «Véronique et son cancre» қысқаметражды фильмін қаржыландыруға да атсалысты. Жаңа толқынның басқа өкілдерінен айырмашылығы, Шаброль ешқашан қысқаметражды фильм түсірмеген, сонымен қатар толық метражды фильмінен бұрын басқа режиссерлердің көмекшісі болған емес. 1957 жылы Шаброль мен Эрик Ромер «Hitchcock» (Париж: Éditions Universitaires, 1957) атты кітапты жазды, онда режиссер Альфред Хичкок түсірген фильмдер, соның ішінде «Жалған адам» фильмі талданды.

Claude Henri Jean Chabrol was born on 24 June 1930 to Yves Chabrol and Madeleine Delarbre in Paris and grew up in Sardent, France, a village in the region of Creuse 400 km (240 miles) south of Paris. Chabrol said that he always thought of himself as a country person, and never as a Parisian. Both Chabrol's father and grandfather had been pharmacists, and Chabrol was expected to follow in the family business. But as a child, Chabrol was "seized by the demon of cinema" and ran a film club in a barn in Sardent between the ages of 12 and 14. and literature at the Sorbonne, where he received a licence en lettres. Some biographies also state that he briefly studied law and political science at the École Libre des Sciences Politiques. After he was discharged from the army, he joined his friends as a staff writer for Cahiers du Cinéma, who were challenging then contemporary French films and championing the concept of Auteur theory. As a film critic, Chabrol advocated realism both morally and aesthetically, mise en scene, and deep focus cinematography, which he wrote "brings the spectator in closer with the image" and encourages "both a more active mental attitude on the part of the spectator and a more positive contribution on his part to the action in progress." In 1955 Chabrol was briefly employed as a publicity man at the French offices of 20th Century Fox, but was told that he was "the worst press officer they'd ever seen" and was replaced by Jean Luc Godard, who they said was even worse. In 1956 he helped finance Jacques Rivette's short film Le coup du berger, and later helped finance Rohmer's short Véronique et son cancre in 1958. Unlike all of his future New Wave contemporaries, Chabrol never made short film nor did he work as an assistant on other directors' work before making his feature film debut. In 1957 Chabrol and Eric Rohmer co wrote Hitchcock (Paris: Éditions Universitaires, 1957), a study of the films made by director Alfred Hitchcock through the film The Wrong Man.

1957-1967: Кинодағы алғашқы жылдары

Жаңа толқын режиссерлерінің ішіндегі ең жемістісі Шаброл 1958 жылдан қайтыс болғанға дейін жылына шамамен бір фильм түсірді. Оның алғашқы фильмдері (шамамен 1958–1963 жж.) көбінесе Жаңа толқынның бір бөлігі саналады және әдетте осы қозғалысқа тән тәжірибелік ерекшеліктерге ие; ал кейінгі ерте фильмдері көбінесе мақсатты түрде коммерциялық және аз тәжірибелік деп есептеледі. Алпысыншы жылдардың ортасында Шабролға фильмдерді қаржыландыру қиын болды, сондықтан ол бірқатар коммерциялық "сенсациялық" және тыңшылардың пародийаларын жасады, мұндай фильмдерді басқа Жаңа толқын режиссерлері түспеді. Шаброл 1952 жылы Аньес Гутеге үйленді, ал 1957 жылы оның әйелі туыстарынан ірі сомада мұра алды. Сол жылдың желтоқсанында Шаброл осы ақшаны өзінің толық метражды режиссерлік дебюті – "Ле Бо Серж" фильмін түсіруге жұмсады. Фильмде Жан-Клод Бриали Франсуа, ал Жерар Блен Серж рөлінде ойнады. Екі балалық шақтағы дос Франсуа медицина институтын бітіріп Сарденге оралғанда Сержтің бірінші баласының өлі тууынан кейін алкоголизмге ұшырағанын біледі. Туберкулезбен ауыра тұрып, Франсуа Сержті екінші баласының тууына куә болу үшін қарлы боранға сүйреп апарады, осылайша Сержге өмір сүруге себеп береді, ал өзі сол процесте қайтыс болады. "Ле Бо Серж" француз Жаңа толқынының бастауы болған фильм деп есептеледі, ол 1959 мен 1962 жылдар аралығында өркендеді. Шаброл достарының ішінде толық метражды фильмді бірінші болып аяқтады (Жак Ривет өзінің алғашқы толық метражды фильмін – "Париж бізге тиесілі" түсіруді бастаған болса да), ол бірден сыншылардың мақтауына ие болды және кассалық табысқа жетті. Ол Локарно кинофестивалінде Гран-при және Жан Виго сыйлығын жеңіп алды. Сыншылар Хичкок фильмдерімен ұқсастықтарды байқады, мысалы, қайталау және көшірмелер мотивтері, сондай-ақ Шаброл мен Ромердің бір жыл бұрын жазған кітабында кеңінен талқылаған "католик кінәсін ауыстыру" сияқты мәселелер. Шаброл бұл фильмді "католицизмге қоштасу" ретінде жасағанын айтты, ал көптеген сыншылар оның алғашқы фильмін кейінгі фильмдерінен мүлдем өзгеше деп атады. Оның алғашқы фильмінен гөрі, "Les Cousins" фильмінде "Шабролдік" деп саналарлық көптеген ерекшеліктер бар, соның ішінде Хичкок әсері, француз буржуазиясының бейнесі, екіұшты мотивтері бар кейіпкерлер және кісі өлтіру. Бұл Шабролдың ұзақ жылдар бойы серігі болған Пол Гегауфпен бірлесіп жазған алғашқы фильмі болды, ол туралы Шаброл бірде: "Мен қатыгездікке ұмтылсам, Гегауфты іздеймін. Пол нәрсені жылдам қоздыруға шебер" деді. "Les Cousins" Францияда тағы бір кассалық табысқа ие болды және 9-шы Берлин халықаралық кинофестивалінде "Алтын аю" жүлдесін жеңіп алды. Ол бұрын бірнеше Шаброль фильмдерінде эпизодтық рөлдерде ойнаған болса да, "Үшінші ғашық" фильмі Стефан Одранның Шаброль фильмінде әйел басты рөлде ойнаған алғашқы фильмі болды. Кейін 1964 жылы олар үйленді және 1970 жылдардың соңына дейін бірге жұмыс істеді. 1965 жылы Шаброл "La Muette" бөлімімен "Париждегі алты" атты Жаңа толқынның монтажды фильмдеріне де қатысты. Шаброл Стефан Одранмен бірге бүлікшіл жасөспірім қызымен айналысатын орта жастағы жұбайлар рөлінде ойнады. 1964 жылы Шаброл Реками театры үшін "Макбет" қойылымын қойды. Шаброл осы кезеңде актерлер Одран мен Мишель Буке, оператор Жан Рабье, монтажшы Жак Гейяр, дыбыс режиссері Ги Шишиньо, композитор Пьер Жансен, декоратор Ги Литтае, сондай-ақ продюсер Женовес және сценарист Пол Гегауф сияқты адамдармен жұмыс істеді. Шаброл 1973 жылы түсірген "Қанды той" (Les Noces rouges) фильмімен саяси тақырыптағы алғашқы фильмін жасады. Фильмде Одран мен Мишель Пикколи олардың қаласының жемқор галлист мэрін өлтіруді жоспарлаған ғашықтар рөлінде ойнайды. Олардың таңғалуына орай, Франция президенті мэрдің өлімі бойынша тергеу жүргізбеуге бұйрық береді, бұл кісі өлтірген жұбайларды осы қылмысқа саяси мүдделер қатысы бар деп күдіктендіреді. Шаброл осы саяси тақырыпты "Нада" фильмімен жалғастырды, онда жас анархистер тобы американдық елшіні ұрлап алады. Бұл Шабролдың "Ле Бо Серж" фильмінен кейін буржуазияға негізделмеген алғашқы фильмі болды. 1975 жылы Шаброл "Қызықты кеш" (Une partie de plaisir) фильмімен таныс тақырыпқа оралды. Бұл фильмде сценарист Пол Гегауф қайғылы некеде өмір сүріп жатқан жазушы рөлін ойнайды. (1983 жылы Гегауфты екінші әйелі нағыз өмірде пышақтап өлтірді.) Гегауфтың әйелі оның бұрынғы әйелі Даниэль Гегауф (фильм түсірілген кезде ажырасып кеткен) рөлінде ойнады, ал оның қызын нағыз өмірдегі қызы Клеменс Гегауф сомдады. Фильм сыншылар тарапынан жағымсыз пікірлер алды, Ричард Руд оны "құмарлықпен жек көрінетін" деп атады, ал 37-ші Берлин халықаралық кинофестивалінде көрсетілді. "Мадам Бовари" (1991) "Жақсы шетелдік фильм" номинациясы бойынша "Алтын глобус" сыйлығына және "Үздік костюм дизайны" номинациясы бойынша "Оскар" сыйлығына ие болды. Ол сондай-ақ 17-ші Мәскеу халықаралық кинофестиваліне қатысты. "Мереке" (La Cérémonie, 1995) осы кезеңдегі оның ең танымал фильмі болып саналады, өйткені ол көптеген "Сезар" сыйлығына ұсынылып, басқалармен қатар 52-ші Венеция халықаралық кинофестиваліне қатысты. Оның 1999 жылы түсірген "Өтіріктің түсі" фильмі 49-шы Берлин халықаралық кинофестиваліне қатысты. 1995 жылы Шаброл Франция академиясынан Рене Клер сыйлығымен марапатталды. Шаброл 2000 жылдардың басына дейін фильмдер мен телесериалдарды түсіре берді.

The most prolific of the major New Wave directors, Chabrol averaged almost one film a year from 1958 until his death. His early films (roughly 1958–1963) are usually categorized as part of the New Wave and generally have the experimental qualities associated with the movement; while his later early films are usually categorized as being intentionally commercial and far less experimental. In the mid sixties it was difficult for Chabrol to obtain financing for films so he made a series of commercial "potboilers" and spy spoofs, which none of the other New Wave filmmakers did. Chabrol had married Agnès Goute in 1952 and in 1957 his wife inherited a large sum of money from relatives. In December of that year Chabrol used the money to make his feature directorial debut with Le Beau Serge. The film starred Jean Claude Brialy as François and Gérard Blain as Serge, two childhood friends reunited when the recent medical school graduate François returns to Sardent and discovers that Serge has become an alcoholic after the stillbirth of his physically retarded first child. Despite suffering from tuberculosis, François drags Serge through a snowstorm to witness the birth of his second child, thus giving Serge a reason to live while killing himself in the process. Le Beau Serge is considered the inaugural film of the French New Wave Film movement that would peak between 1959 and 1962. Chabrol was the first of his friends to complete a feature film (although Jacques Rivette had already begun filming his first feature Paris nous appartient), and it immediately received critical praise and was a box office success. It won the Grand Prix at the Locarno Film Festival and the Prix Jean Vigo. Critics noticed similarities to Hitchcock's films, such as the motifs of doubling and re occurrences and the "Catholic guilt transference" that Chabrol had also written about extensively in his and Rohmer's book the year earlier. Chabrol stated that he made the film as a "farewell to Catholicism", and many critics have called his first film vastly different from any of his subsequent films. More so than his first film, Les Cousins features many characteristics that would be seen as "Chabrolian", including the Hitchcock influence, a depiction of the French bourgeoisie, characters with ambiguous motives and a murder. It was also Chabrol's first film co written with his longtime collaborator Paul Gégauff, of whom Chabrol once said "when I want cruelty, I go off and look for Gégauff. Paul is very good at gingering things up He can make a character look absolutely ridiculous and hateful in two seconds flat." Les Cousins was another box office success in France and won the Golden Bear at the 9th Berlin International Film Festival. Although she had appeared in supporting roles in several Chabrol films before, The Third Lover was the first Chabrol film in which Stéphane Audran appeared as the female lead. They later married in 1964 and worked together until the late 1970s. In 1965 Chabrol also contributed to the New Wave portmanteau film Six in Paris with the segment "La Muette". Chabrol co starred with Stéphane Audran as a middle aged couple dealing with their rebellious teenage daughter. In 1964 Chabrol also directed a stage production of MacBeth for the Théâtre Récamier. Chabrol often worked with the same people during this period including actors Audran and Michel Bouquet, cinematographer Jean Rabier, editor Jacques Gaillard, sound technician Guy Chichignoud, composer Pierre Jansen, set designer Guy Littaye, as well as producer Génovés and co writer Paul Gégauff. Chabrol took a slight change of pace with his 1973 film Wedding in Blood (Les Noces rouges) by making his first film with political themes. The film stars Audran and Michel Piccoli as lovers who plot to murder Audran's husband, who is the corrupt gaullist mayor of their town. To their surprise the President of France orders that no investigation be made of the mayor's death, leading the murdering couple to suspect political interest in their crime. Chabrol followed this political theme with Nada, in which a group of young anarchists kidnap an American ambassador. It was Chabrol's first film to not center on the bourgeois since Le Beau Serge. Chabrol returned to more familiar ground in 1975 with A piece of pleasure (Une partie de plaisir). In this film screenwriter Paul Gégauff plays a writer with a troubled marriage that ends in tragedy. (In 1983, Gégauff was stabbed to death in real life by his second wife.) Gégauff's wife is played by his real life first wife Danièle Gégauff (already divorced when this film was made) and his daughter is played by real life daughter Clemence Gégauff. The film received poor critical reviews, with Richard Roud calling it "rather interestingly loathsome." and 37th Berlin International Film Festival respectively. Madame Bovary (1991) was nominated for the Golden Globe Award for Best Foreign Language Film and for the Academy Award for Best Costume Design. It was also entered into the 17th Moscow International Film Festival. La Cérémonie (1995) is perhaps his most acclaimed film from this period, as it was nominated for numerous César Awards and was entered into the 52nd Venice International Film Festival among other. His 1999 film The Color of Lies was entered into the 49th Berlin International Film Festival. In 1995 Chabrol was awarded the Prix René Clair from the Académie française for his body of work. Chabrol continued directing films and TV series well into the 2000s.

Жеке өмір

Шабролдың Аньес Гутпен алғашқы некесінен (1956–1962) Матье Шаброл деген ұлы дүниеге келді. Ол 1980-жылдардың басынан бастап әкесінің көптеген фильмдеріне музыка жазған композитор болды. Шаброл Аньестен ажырасып, актриса Стефан Одранға үйленді, олардан актер Томас Шаброл ұлы туды. Олар 1964 жылдан 1978 жылға дейін бірге өмір сүрді. Оның үшінші әйелі – 1950-жылдардан бері сценарийді дайындаушы болып жұмыс істеп келе жатқан Ауроре Пакисс. Шабролдың төрт баласы болды. Шаброл танымал ас шефі болған және ол Эльзастағы «10 күндік таңғажайып» фильмін осы аймақтың мейрамханаларын аралауға деген құштарлығы үшін түсірді. Ол өзінің туындыларында Альфред Хичкоктің ықпалын мойындағанымен, Шаброл: «Маған одан да көп адам әсер етті. Менің үш ең басты ықпалым – Мурнау, ұлы нұсқаусыз фильмдердің режиссері Эрнст Любич және Фриц Ланг» деді. Ол Париждің солтүстік-шығысындағы Пере-Лашез бейіштігіне жерленген.