Кіріспе

Біріккен Араб Әмірліктерінің саясаты федералды президенттік сайлау конституциялық монархия (абсолюттік монархиялардың федерациясы) шеңберінде жүзеге асырылады. Біріккен Араб Әмірліктері (БАӘ) – жеті құраушы монархиядан тұратын федерация: Абу-Даби, Аджман, Дубай, Фуджейра, Рас-әл-Хайма, Шаржа және Умм-әл-Кувайн әмірліктері. Дәстүр бойынша, Абу-Даби билеушісі (Мұхаммед бин Зайед Аль Нахайян) Біріккен Араб Әмірліктерінің президенті (президент атағын ұстағанына қарамастан, ел президенттік республика ретінде басқарылмайды) және мемлекет басшысы, ал Дубай билеушісі Біріккен Араб Әмірліктерінің премьер-министрі, үкімет басшысы болып табылады. БАӘ-де әмірліктер өздерінің ішінде маңызды әкімшілік тәуелсіздікке ие. БАӘ – авторитарлық мемлекет. БАӘ «тайпалық автократия» деп сипатталған, онда жеті құраушы монархияны тайпалық билеушілер автократиялық үлгіде басқарады. Демократиялық сайланған институттар жоқ және сөз бостандығына ресми міндеттеме де қарастырылмаған. 1958 жылы Абу-Дабиде мұнайдың табылуы және елдің одан кейінгі мұнай байлығы оның саясатын және экономикасын анықтады, сонымен қатар сыртқы саясаттағы мінез-құлқына әсер етті.

Атқарушы билік

Әкімшілік тұрғысынан, БАӘ – әрқайсысының өз билеушісі бар жеті әмірліктен тұратын федерация. Әр әмірліктегі жергілікті басқару реформасының қарқынын негізінен билеуші анықтайды. 1971 жылғы уақытша Конституцияға сәйкес, әр әмірлік маңызды өкілеттіктерді сақтайды, оның ішінде минералды ресурстарға (осота мұнайға) және кірістерге бақылау құқығын қоса алғанда. Осы жағдайда, федералдық өкілеттіктер баяу дамыды, себебі елдің ресми құрылуына дейін әр әмірліктің өзінің қалыптасқан мемлекеттік институттары болған. Біріккен Араб Әмірліктерінің Конституциясы билікті атқарушы, заң шығарушы және сот тармақтарына бөледі. Сонымен қатар, заң шығару және атқару биліктері федералдық және әмірліктердің құзырына бөлінеді. БАӘ Конституциясы президенттің (мемлекет басшысы) және вице-президенттің лауазымдарын белгілейді, олар әр әмірліктің билеушілері іштен сайлайды (жеті билеуші Федералдық Жоғарғы Кеңесті құрайды, оның бес жылдық мерзімге сайланатын төрағасы және вице-төрағасы бар); Премьер-министр (үкімет басшысы) басқаратын Министрлер кабинеті; билеушілердің Жоғарғы Кеңесі; және 40 мүшеден тұратын Ұлттық Жиналыс (Федералдық Ұлттық Кеңес деп аталады), кеңесші орган, оның мүшелерінің бір бөлігі әмірлік билеушілері тарапынан тағайындалады, ал қалған бөлігі сайланады; және Федералды Жоғарғы Сотты қамтитын тәуелсіз сот жүйесі. Зайд бин Сұлтан Әл-Нахайян БАӘ құрылғаннан бастап 2004 жылғы 2 қарашада қайтыс болғанға дейін президент болды. Оның үлкен ұлы Халифа бин Заид Әл-Нахайян 2022 жылғы 13 мамырда қайтыс болғанға дейін президент болды. 2022 жылғы 14 мамырда Шейх Мұхаммед бин Заид Әл-Нахайян Шейх Халифа бин Заид Әл-Нахайянның қайтысынан кейін БАӘ-нің жаңа президенті болып сайланды. Федералдық биліктің құзырына сыртқы істер, қауіпсіздік және қорғаныс, ұлттық және көші-қон мәселелері, білім беру, денсаулық сақтау, валюта, пошта, телефон және басқа да байланыс қызметтері, әуе трафигін бақылау, ұшақтарды лицензиялау, еңбек қатынастары, банк ісі, ішкі сулар шекарасын белгілеу және қылмыскерлерді экстрадициялау кіреді. Конституцияның 120 және 121-баптарында қарастырылмаған мәселелер тиісті әмірліктердің құзырына жатады және 116-баппен расталады, онда: «Әмірліктер осы Конституциямен федерацияға берілмеген барлық өкілеттіктерді жүзеге асырады» делінген. Бұл 122-баппен де қайталанады, онда «Әмірліктер федерацияның ерекше құзырына жатпайтын барлық мәселелерде құзыретті болады, бұл ереже алдыңғы екі бапқа сәйкес келеді» делінген.

Федералды Жоғарғы Кеңес

Федералды Жоғарғы Кеңес жеті әмірліктің жеке билеушілерінен тұрады. Президент және вице-президент Жоғарғы Кеңес тарапынан бес жыл сайын сайланады. Ресми түрде жарияланбаса да, президенттік де-факто Әбу-Дабидің Аль-Нахян руына, ал премьер-министр лауазымы де-факто Дубайдың Аль-Мактум руына мұрагерлікпен беріледі. БАӘ Конституциясының 47-бабы кеңестің өкілеттіктерін анықтайды: жалпы саясатты қалыптастыру, мемлекеттік мәселелердің барлығы бойынша заң шығару, бюджет және қаржы мәселелерін қоса алғанда, федералды заңдар мен декреттерді ратификациялау, халықаралық шарттар мен келісімдерді бекіту, сондай-ақ премьер-министрді және Жоғарғы Сот судьяларын тағайындау. Шешімдер көпшілік дауыспен қабылданады, егер маңызды мәселелерге қатысты болса, үштен екі көпшілік дауыс (жеті билеушінің бесеуі) қажет, онда Әбу-Даби мен Дубай да міндетті түрде қатысуы керек.

Жергілікті саясат

Әр әмірліктің салыстырмалы беделі мен қаржылық ықпалы федералды үкіметтегі лауазымдарды бөлуде көрініс табады. Әбу-Даби әмірі, оның әмірлігі БАӘ-нің ірі мұнай өндірушісі, БАӘ президенті болып табылады. БАӘ-нің сауда орталығы және бұрынғы мұнай өндіруші Дубай әмірі вице-президент және премьер-министр болып табылады. 1971 жылы тәуелсіздік алғаннан бері БАӘ өзінің федералды институттарын нығайту үшін жұмыс істеді. Дегенмен, әр әмірлік әлі де едәуір дербестікті сақтап отыр, ал соңғы жылдары федералды интеграцияға қатысты ілгерілеу баяулады. БАӘ үкіметінің федералды жүйе ретінде дамуының негізгі қағидасы – әр әмірліктің кірісінің маңызды бөлігі БАӘ орталық бюджетіне жұмсалуы тиіс. Жергілікті басқарудың күрделілігі әр әмірліктің мөлшері мен даму деңгейіне байланысты өзгеше болғанымен, көпшілігі (Әбу-Даби, Дубай, Шаржа және Аджман сияқты) өздерінің билеушілері төрағалық ететін және федералды министрліктердің құрамын көрсететін түрлі ведомстволары бар атқарушы кеңестерге ие. Сонымен қатар, қоршаған орта, туризм, мәдениет және денсаулық сақтау сияқты салалардағы дербес агенттіктер де бар. Әбу-Даби сияқты кейбір әмірліктер екі муниципалитетке (Батыс және Шығыс аймақтары) бөлінген, ал оның бас қалалары – Әбу-Даби мен Әл-Айн да өздерінің муниципалитеттері мен қалалық кеңестері арқылы басқарылады. Әбу-Даби мен Шаржаның да Федералды Ұлттық кеңеске ұқсас қызметтерді атқаратын және жергілікті мәселелермен айналысатын өздерінің ұлттық консультативтік кеңестері бар. Рейтер агенттігінің мәліметінше, "сайлауға қатыса алатын немесе сайланатын адамдарды іріктеу процесі түсініксіз". 2015 жылдан бері Тани Абдулла Хумаид, Тариам Омран Тариам, Хилал бин Ахмет бин Лота, Аль Хадж бин Абдулла Аль Мухайрби, Мохаммед Халифа Хабтур, Саид Мохаммед Аль Ганди, Абдул Азиз Аль Гураир, Мохаммед Аль Мурр және Амаль Аль Кубайси осы лауазымдарда қызмет етіп келеді.

Федералды сот жүйесі

Федералды сот жүйесі конституциялық жағынан толығымен тәуелсіз орган (94-бап бойынша) және оған Федералды Жоғарғы Сот пен Бірінші сатыдағы соттар кіреді. Жоғарғы билер кеңесі президент басшылығымен Жоғарғы Сотқа бес судьяны тағайындайды. Соттар федералды заңдардың конституциялық екендігіне қатысты шешім қабылдауға және эмирліктер арасындағы дауларды реттеуге жауапты. Menas Associates тәуекелді талдау фирмасы БАӘ мен Алжир арасындағы шиеленістің күшеюі туралы есеп жариялады, онда Әмірліктер Марокко мен Израильмен Алжирдің Батыс Сахарадағы мүдделерін ықпал ету үшін ынтымақтасқан деп айыпталды. Әмірліктер альянсы Сахел аймағын тұрақсыздандыруға жұмыс істеді деген де мәлімдеме жасалды. БАӘ, Марокко және Израиль арасындағы байланыс Алжир мүдделеріне қарсы кең ауқымды қастандық ретінде қарастырылды. Луиза Ханоун баспасөз конференциясында БАӘ-ны "Марокконы қаруландыру үшін ақша жинап жатыр" деп айыптап, Алжирдегі инвестицияларын пайдаланып отыр деген пікір білдірді. Алжир президенті Абдельмаджид Теббун БАӘ-нің 15 жылдан астам уақыт бойы Абделазиз Бутефликаға экономикалық немесе саяси сыйлықтар үшін шамамен 300 миллион АҚШ долларын пара бергенін дәлелдейтін құжаттары бар екенін мәлімдеді. Ал БАӘ барлау қызметі Сахел аймағында Алжирдің тұрақсыздық тудыратын әрекеттері туралы құпия ақпаратқа ие екенін мәлімдеді. Алжир Кувейттен БАӘ-мен арадағы шиеленісті басу үшін делдалдық жасауды сұрады.

Саяси реформалар мен араб көктемі

2007 жылдың басында Біріккен Араб Әмірліктері алдағы жылдарға арналған «БАӘ Үкімет стратегиясын» іске қосты, ол әлеуметтік даму, экономикалық даму, мемлекеттік секторды дамыту, әділет және қауіпсіздік, инфрақұрылым және ауылдық аймақтарды дамыту сияқты алты сала бойынша жиырма бір тақырыпты қамтыды. Бұл бастама аталған секторларды қайта бағалауға және оларды жоғары халықаралық стандарттарға жеткізуге бағытталған. Бұл үшін федералды және жергілікті үкіметтер арасындағы үздіксіз ынтымақтастықты тиімділікті арттыру, оқыту, эмираттау, министрліктерді күшейту, қызметтерді жақсарту, мемлекеттік қызметті дамыту және заңнаманы қарау арқылы жеңілдету көзделген. Содан кейін, 2007-2008 жылдары Абу-Даби мемлекеттік басқару тәжірибесін және үкіметтік тиімділікті жаңғырту саясатын іске асыруды жариялады. Экономика, энергетика, туризм, денсаулық сақтау, білім беру, еңбек, мемлекеттік қызмет, мәдениет және мұра, тиімді басқару, қала құрылысы, көлік, қоршаған орта, денсаулық және қауіпсіздік, коммуналдық шаруашылық, полиция және төтенше жағдайлар қызметі, электрондық үкімет, әйелдер және заңнамалық реформалар салаларында қайта бағалау жоспарлары жасалды. Абу-Даби осы салалардағы халықаралық стандарттарға қол жеткізудің нәтижесінде тұрғындарға көрсетілетін қызметтердің сапасы жақсарып, эмиратты одан әрі жаңғыртуға инвестициялар тартылатынына үміттенеді. 2023 жылғы халықаралық тергеу сериясы «Абу-Даби құпиялары» Біріккен Араб Әмірліктерінің Еуропа мен одан тыс 18 елдің азаматтарын тыңдау мақсатымен ықпал ету стратегиясын ашты. Швейцариялық Alp Services барлау компаниясының көмегімен БАӘ барлау қызметтері Еуропаның 18 еліндегі 1000-нан астам адам мен 400 ұйымның атын алып, оларды Еуропадағы «Мұсылман бауырластығы» желісінің бір бөлігі деп белгіледі.