Кіріспе

Норвегиялық математик Ойстейн Оре (7 қазан 1899 – 13 тамыз 1968) – сақиналар теориясы, Галуа байланыстары, графтар теориясы және математика тарихы саласындағы еңбектерімен белгілі норвегиялық математик.

Өмір

Оре 1922 жылы Осло университетін математика мамандығы бойынша Cand. real. дәрежесімен бітірді. 1924 жылы Осло университеті оған Торлаф Сколемнің жетекшілігімен «Algebraischen Körper теориясы» тақырыбындағы диссертациясы үшін Ph.D. ғылыми дәрежесін берді. Оре сонымен қатар Геттинген университетінде оқыды, онда ол Эмми Ноэтердің абстракт алгебраға жаңа тәсілін үйренді. Ол Швециядағы Миттаг-Леффлер институтында және Париж университетінде де біраз уақыт жұмыс істеді. 1925 жылы Осло университетінде ғылыми көмекші болып тағайындалды. 1926 жылы Йель университетінің Джеймс Пирпонт математикалық зерттеулер жүргізу үшін Еуропаға барды. 1927 жылы Йель университеті Орені математика пәнінен доцент ретінде жұмысқа қабылдады, 1928 жылы доцент, ал 1929 жылы профессор қызметіне көтерді. 1931 жылы ол Стерлинг профессоры (Йель университетінің ең жоғары академиялық дәрежесі) атанды және 1968 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін осы лауазымды иеленді. Оре 1941 жылы Америка математикалық қоғамының коллоквиумында лекция оқыды және 1936 жылы Ослода өткен Халықаралық математиктер конгресінде пленарлық баяндама жасады. Ол сондай-ақ Америка өнер және ғылым академиясының және Осло ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Ол Эконометрикалық қоғамның негізін қалаушылардың бірі болды. Оре әр жазда Норвегияға шамамен сапармен келіп тұратын. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол «Норвегияға американдық көмек» және «Еркін Норвегия» қозғалыстарында белсенді қатысты. Соғыс кезінде туған еліне көрсеткен қызметі үшін 1947 жылы «Қасиетті Олав» орденімен марапатталды. 1930 жылы Оре Гудрун Лундеваллға үйленді. Олардың екі баласы болды. Оре сурет салу және мүсін жасауға құштарлық танытты, ежелгі карталарды жинады және бірнеше тілде сөйлей білді.

Жұмыс

Оре сақиналар теориясы, Галуа байланыстары және, ең бастысы, графтар теориясы саласындағы еңбектерімен танымал. Оның алғашқы зерттеулері алгебралық сандар өрісіне, нақтырақ айтқанда, жай сан арқылы туындаған идеалды жай идеалдарға қалай жіктеуге болатынына арналған. Кейін ол коммутативті емес сақиналармен айналысып, доменді бөлу сақинасына енгізу туралы мәшһүр теоремасын дәлелдеді. Содан кейін ол қисайған өрістердегі көпмүшелік сақиналарды зерттеді және факторлау жөніндегі жұмысын коммутативті емес сақиналарға таратуға тырысты. Оре шарты – бұл шарт орындалған жағдайда бөлшек сақинасын анықтауға мүмкіндік береді, ал Оре кеңейтімі – полином сақиналарының коммутативті емес аналогы, осы жұмыстың бір бөлігі болып табылады. Элементар сандар теориясында Оре гармониялық сандары – бөлгіштерінің бүтін сан гармониялық орташасы болатын сандар. Педагог ретінде Оре ғылым мен математикаға үлес қосқан екі докторантты жетекшілік еткенімен белгілі: Грейс Хоппер, кейін АҚШ-тың контр-адмиралы және компьютерлік ғалым болған, алғашқы компьютерлерді жасаудағы пионер, және Маршалл Холл-младший, топтар теориясы және комбинаторика саласында маңызды зерттеулер жүргізген американдық математик. 1930 жылы Ричард Дедекиндтің жинақталған еңбектері үш томдық болып жарық көрді, оны Оре мен Эмми Нотер бірлесіп редакциялады. Содан кейін ол өзінің назарын торлар теориясына бұрды, Гаррет Бирхоффпен бірге осы сала бойынша американдық мектептің негізін қалаушылардың бірі атанды. Оренің торлар теориясы бойынша алғашқы жұмыстары оны эквиваленттілік және жабылу қатынастарын, Галуа байланыстарын зерттеуге және, ақырында, өмірінің соңына дейін оны қызықтырған графтар теориясына жеткізді. Ол осы тақырыпта екі кітап жазды: біреуі графтар теориясы, екіншісі – олардың қолданылуы туралы. Графтар теориясында Оре теоремасы – жеткілікті тығыз графтарда Гамильтон циклдерінің бар екенін дәлелдейтін бірнеше нәтижелердің бірі. Оре математика тарихына зор қызығушылық танытты және Кардано мен Нильс Хенрик Абельдің өмірбаяндары сияқты, қарапайым адамдарға арналған кітаптарды жазуда ерекше қабілет көрсетті.