Кіріспе

Уильям Пен ду Бойдың кітабы "Жиырма бір шар" – Уильям Пен ду Бойдың 1947 жылы Viking Press баспасында жарық көрген және 1948 жылы американдық балалар әдебиеті саласындағы үздік шығармасы үшін Ньюбери медалімен марапатталған романы. Оқиға зейнеткерлікке шыққан мектеп мұғалімінің бақытсыз шар сапары туралы, ол осы сапарда үлкен байлыққа және фантастикалық өнертабыстарға толы Кракатау аралын ашады. Оқиғалар мен идеялар ғылыми фактілер мен қиялдың үйлесімінде құрылған, ал суреттемелер ду Бойдың иллюстрацияларымен толықтырылған. Романда 1883 жылғы Кракатау жанартауының атқылауы бейнеленген.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Кіріспеде екі түрлі саяхат салыстырылады: біреуі – ең қысқа уақытта бір жерге жетуді мақсат етеді, ал екіншісі – жылдамдыққа және бағытқа қарамастан басталады. Ауа шарымен саяхат екінші түрі үшін идеалды. Негізгі оқиға профессор Уильям Уотерман Шерманды құтқарудан басталады, оны Солтүстік Атлантика мұхитында жиырма құлаған газ шарының арасында қалқып жүргенде бу кемесі алып кетеді. Шерман, жақында зейнеткерлікке шыққан мектеп мұғалімі, үш апта бұрын Сан-Францискодан алып шармен ұшып кеткені және бір жыл бойы жалғыз қалқып, шарлы үйінде демалуға ниеттенгені соңғы рет көрілген. Әлем Шерманның рекордтық уақытта жер шарын қалай айналып, бастаған шарымен емес, жиырма шармен мұхитқа қалай қонғанын білуге асыға күтеді. Бірнеше күн демалыстан және қаһармандық қарсы алудан кейін профессор өзінің саяхатын қызығушылықпен тыңдаған көрермендер алдында баяндайды. Шерманның Тынық мұхиты үстінен жасаған оқиғасыз ұшуы, бір шарына қарақұйрық кептердің тиюінен туған апатқа дейін тыныш болды, бұл оны кішкентай жанартаулы аралға құлауға мәжбүр етті. Ол Ф мырзамен танысады, ол оған Кракатау аралына қонғанын және онда жиырма отбасы жасырын алмаз кенішінің байлығын бөліседі – әлемдегі ең байы – және оны картель ретінде басқарады екенін айтады. Отбасылар әр жыл сайын аралда салған жасырын және дамыған өркениеттеріне қажетті жабдықтарды сатып алу үшін аз мөлшерде алмазбен сыртқы әлемге жүзіп кетеді (олар бірден нарыққа тым көп алмаз енгізу олардың құнын "ұсақталған шыны жүгіне" дейін түсіретінін түсіндіреді). Әр отбасыға алфавиттің алғашқы жиырма әріпінің бірі тағайындалады және олар өздерінің ерекше және әсем үйлерінде тұрады, сонымен қатар ол мейрамхана ретінде де қызмет етеді. Кракатау қоғамы жиырма күндік айлармен күнтізбеге сүйенеді. Әр айдың "А" күнінде бәрі А мырза мен А-айымның американдық мейрамханасында, "Б" күнінде – Б мырза мен Б-айымның британдық тамақханасында, "С" күнінде – С мырза мен айымның қытайлық мейрамханасында, "Д" күнінде – Д мырза мен Д-айымның голланд мейрамханасында және т.б. тамақтанады. Шерманның аралдағы алғашқы досы Ф мырза француз мейрамханасын басқарады, онда Көзілдірмелер залының көшірмесі бар. Үйлер керемет заттарға толы, мысалы, М мырзаның марокколық үйінде, көліктік ойыншықтар сияқты жұмыс істейтін жылжымалы жиһаздары бар қонақ бөлмесі бар. Арал балалары аттракциондар мен ауа шарымен саяхаттау элементтерін біріктіретін ойын түрін ойлап тапты. Кракатаудағы жанартау атқанда, отбасылар мен Шерман жиырма шармен көтерілген платформаға қашып кетеді. Платформа әлемнің батысына қарай қозғалғанда, отбасылар Үндістан мен Бельгияға парашютпен секіріп, жаңа өмір бастайды. Шерман платформада қалып, ақырында Атлант мұхитының суларына түседі, онда оны құтқарады. Профессор сөзін аяқтағанда, ол көрермендерге бір жыл бойы ауада өмір сүру үшін жақсартылған ауа шарын салуға ниеттенгенін, оны Кракатауда алған алмаз жіпшелердің ақшасына қаржыландыратынын айтады.

"Риц сияқты үлкен" алмасты салыстыру

Бұл әңгіменің алдында ду Бойстің жазбасында басылымға шығар алдында оның баспашысы кітап пен Ф. Скотт Фицджеральдтың 1922 жылы жазған "Риц сияқты үлкен алмаз" повесі арасындағы "күшті ұқсастық" бар екенін атап өткен. Дю Бойс бұл "жалпы сюжеті жағынан ғана емес, сонымен қатар өте ұқсас идеялардың жиынтығы" екенін мойындайды. Ол Фицджеральдтың оқиғасын алғаш рет естігенін айтады, ал "Ф. Скотт Фицджеральд пен мен миллиардтарымызды бірдей жолдармен жұмсайтынымыз, тіпті төсектен ваннаға түсірілуіміз, шын айтқанда, менің түсіндіруімнен тыс". Екі оқиғада да алып алмаз кен орнының және оның құпиясын сақтау қажеттілігінің ортақ түсінігі бар. Алайда олардың стилі мен сюжеттік бөлшектері айтарлықтай ерекшеленеді. Фицджеральдтың әңгімесінде шарлар, Кракатаудағы утопиялық қоғам, не ду Боастың әңгімесінде сипатталғандай фантастикалық механикалық өнертабыстар жоқ. Фицджеральдтың оқиғасы сонымен қатар көңіл көтеруден аулақ, шахтаның ақылсыз иесі шахтаны ашқан бақытсыз адамдарды тұтқындау үшін жердің ішіне ойыс жасаған. Әңгімедегі басты кейіпкер шахта иесінің қызымен қарым-қатынас жасайды және өлім жазасына кесілетінін біледі. Бұл әңгімелер де мақсаты мен аудиториясы бойынша өзгеше. "Екідеуі бір шар" балаларға арналған әңгіме, тек әлеуметтік мәселелерге жұмсақ, ойыншық қызығушылықпен қарастырылған. Ал "Риц сияқты үлкен алмаз" ересектерге арналған теңеу, Фицджеральдты жас кезінде мазалаған және оның ірі романдарына, әсіресе "Ұлы Гэтсбиге" жол ашқан үлкен әлеуметтік тақырыптарды көрсетеді.

Поп-культурадағы екі оқиға

Mad Men телешоуында төртінші маусымның бесінші ("Хризантема мен семсер") сериясында ду Бойстың романын бала Салли Дрейпер оқып жатыр; екінші маусымның үшінші ("Бенефактор") сериясында оның анасы Бетти Дрейпер Фицджеральдтың әңгімелер жинағынан, онда оның "Вавилонға қайта оралу және басқа әңгімелер" әңгімесі бар, оқиды.