Гейди: Швейцарлық романдағы өмір және оқу жылдары

Кіріспе

Швейцариялық роман, Йоханна Шпиридің туындысы. "Хейди" ("Heidi") – швейцариялық автор Йоханна Шпиридің 1880 және 1881 жылдар аралығында жарық көрген балалар әдебиетінің туындысы. Алғашқыда "Хейди: Оның саяхат және оқу жылдары" (Heidis Lehr- und Wanderjahre) және "Хейди: Оның алған білімін пайдалануы" (Heidi kann brauchen, was es gelernt hat) деген екі бөлімнен тұратын кітап ретінде жарияланды. Бұл – Швейцария Альпында әкесінің әкесінің қамқорлығында өскен 5 жасар қыздың өмірінен оқиғаларды баяндайтын роман. Ол "балаларға және балаларды жақсы көретіндерге арналған" кітап ретінде жазылған (кітаптың кіші аталымынан). "Хейди" – барлық уақыттағы ең көп сатылған кітаптардың бірі және швейцария әдебиетінің ең танымал туындыларының қатарында.

Сюжет

Дорфли деген қалада (швейцариялық неміс тілінде "кішкентай ауыл") екі бауырлас тұратын. Үлкені отбасының қызығын ішімдік пен құмарға кетірсе, кішісі Неапольге итальян армиясында қызмет етуге қашып кетті. Ол Тобиас есімді ұлымен қайтып келгенде, ауыл тұрғындары оны жамандап, Неапольдегі өмірі туралы әңгімелер тарата бастады. Ол Альм тауында жалғыз өмір сүріп, "Альм аға" деп танылды. Екі ауыл қызы, Дите мен Адельхайд Тобиаспен дос болады. Олар үлкейгенде Дите Гризонс аймағындағы Майенфельд қаласына қонақүйге қызметші болып жұмысқа орналасады. Адельхайд пен Тобиас үйленіп, ағаш шеберлері болып жұмыс істейді. Олардың Адельхайд есімді қызы дүниеге келеді, бірақ оны Хайди деп лақаптайды. Бірақ көп ұзамай Тобиас жұмыс барысында қаза болып, Адельхайд қайғыдан көз жұмады. Альм аға бұл жағдайды Құдайға ешкімге келтірмейді. Хайди бастапқыда Майенфельдте әжесі мен Дите тәрбиелейді. Әжесі қайтыс болғаннан кейін Дите үлкен қалада жақсы жұмыс табады және 5 жасар Хайдиді әкесінің әкесінің үйіне, Дорфлиден тауға апарып тастайды. Ол ауыл тұрғындарымен келіспей, Құдайға ашуланып, Альмде жалғыз өмір сүреді, сондықтан оны "Альм аға" деп атайды. Ол Хайдидің келуіне қысқа уақытқа ренжіді, бірақ қыздың зиялы қабілеті мен көңілді, бірақ табиғи мінезі оның шынайы, бірақ сақтықпен қарауына ие болады. Хайди жаңа көршілерімен, жас Питермен, оның анасы Бригиттамен және соқыр анасымен дос болады. Әр маусым сайын тау тұрғындары, әсіресе Питер мен әжесі Хайдиге жақындасады, ал ол оларға. Бірақ әжесі Хайдиді мектепке жібермейді, жергілікті пастор мен мұғаліммен дауласады, олар оны мектепке баруға көндіруге тырысады, нәтижесінде Хайди сауатсыз болып қалады. Үш жылдан кейін Дите Хайдиді Франкфуртқа бай қыз Клара Сеземанға серік болу үшін алып келеді, ол жүре алмайды және денсаулығы нашар деп есептеледі. Клара Хайдидің қарапайым мейірімділігі мен Альмдегі өмірді сипаттауына риза болады және Хайдидің ойсыздығынан туындаған қызықты оқиғалардан ләззат алады. Алайда, Сеземан отбасының қатаң үй шаруашылығын басқарушысы Фраулейн Роттенмайер үйдің бұзылуын жаман мінез-құлық деп санайды және Хайдидің еркіндігін шектейді, оған Альп таулары туралы сөйлеуге немесе үйін сағынудан жылауға тыйым салады. Көп ұзамай Хайди Альмді қатты сағынып, денсаулығы нашарлайды. Оның бір қызығы - Киелі кітаптардан оқып-жазуды үйрену, оған Клараның әжесі Фрау Сеземан сенім білдіріп, сүйіспеншілік танытып, Құдайға сенуге және дұға етуге шақырады. Кейін Фрау Сеземан Хайдиге кітап сыйлайды. Хайдидің сағынышынан ұйқыда жүру сезімі пайда болады, ол төмен түсіп, есікті ашады, үй ішіндегілер бұл арбақтардың ісі деп ойлайды, ал отбасылық дәрігер оны ауыр науқас болмас бұрын үйге қайтаруды ұсынады. Ол тауларға достарына сыйлықтармен және Фрау Сеземанның кітабымен оралады, бірақ оның ең үлкен қуанышы Питердің соқыр әжесіне әнұрандар оқып беруін табады, ол енді мұны өзі істей алмайды. Оның Құдайға деген сенімі Альм ағаның бір нәрсесіне әсер етеді. Бір күні Хайди оған Фрау Сеземанның берген кітабынан "Кешірілген ұл" туралы оқиғаны оқып береді. Сол түні Альм аға көп жылдан бері алғаш рет дұға оқиды. Ол Хайдиді шіркеуге ертіп барады, ал сол қысқы уақытта ол мектепке баруы үшін ауылға барып тұрады. Хайди мен Клара хат алмасып тұрады. Дәрігер Хайдиге барып, тау ортасы мен жақсы достық оған жақсы әсер ететінін сезінгендіктен, Клараны Хайдиге барып қалуға шақырады. Клара келесі маусымда саяхатқа шығады және Хайдимен бірге керемет жазды өткізеді, ешкі сүті мен таза тау ауасымен күшейеді. Бірақ Хайди мен Клараның достығына қызғанышпен қарайтын Питер оның бос арбасын таудан құлатып, жояды, бірақ ол көп ұзамай жасаған әрекеті үшін кінәлі деп саналады және ақырында мойындады. Ол өзінің мүгедектік арбасын тастап, жүруді үйреніп, біртіндеп жетістікке жетеді. Ол өте күшті емес, көбінесе Хайдиге немесе әжесіне тұрып, құлап кетпеу үшін сүйенеді, бірақ бұл оның жалғыздыққа толы, мүгедек болып қалған уақытының аяқталуын білдіреді. Клараның әжесі мен әкесі Клараның қайтадан жүре бастағанын көріп, қатты қуанды. Сеземан отбасы Хайдиге әжесіне қамқорлық жасау мүмкіндігінен айырылған жағдайда, тұрақты қамқорлық жасауға уәде береді.

In the town of Dörfli ('small village' in Swiss German), lived two brothers. The older wasted the family fortune on drinking and gambling, while the younger ran away to serve in the Italian Army in Naples. Upon his return with a son, Tobias, the villagers ostracize him and create rumors surrounding his life in Naples. The man becomes known as The Alm Uncle, as he lives in seclusion on the mountain Alm. Two village girls, sisters Dete and Adelheid, befriend Tobias. When they grow, Dete takes a job in the town of Maienfeld, in the Grisons, as a hotel maid. Adelheid and Tobias marry and work as carpenters. They have a daughter, named Adelheid but affectionately nicknamed Heidi. Soon after Tobias is killed in a work accident and Adelheid dies of shock. The Alm Uncle holds this against God. Heidi is initially raised by her maternal grandmother and Dete in Maienfeld. Shortly after the grandmother's death, Dete is offered a good job as a maid in the big city, and takes 5 year old Heidi to her paternal grandfather's house, up the mountain from Dörfli. He has been at odds with the villagers and embittered against God for years and lives in seclusion on the Alm, which has earned him the nickname 'The Alm Uncle'. He briefly resents Heidi's arrival, but the girl's evident intelligence and cheerful yet unaffected demeanour soon earn his genuine, if reserved, love. Heidi enthusiastically befriends her new neighbours, young Peter the goatherd, his mother Brigitte, and his blind maternal grandmother. With each season that passes, the mountaintop inhabitants, especially Peter and the grandmother, grow more attached to Heidi, and she to them. However, the grandfather refuses to allow Heidi to attend school, and quarrels with the local pastor and schoolmaster, who try to encourage him to do so, and Heidi is illiterate as a result. Three years later, Dete returns to take Heidi to Frankfurt to be a hired lady's companion to a wealthy girl named Klara Sesemann, who is unable to walk and regarded as an invalid. Klara is charmed by Heidi's simple friendliness and her descriptions of life on the Alm, and delights in all the funny mishaps brought about by Heidi's naïvety and lack of experience with city life. However, the Sesemanns' strict housekeeper, Fräulein Rottenmeier, views the household disruptions as wanton misbehaviour, and places the free spirited Heidi under more and more restraint, forbidding her to talk of the Alps or to cry for home. Soon, Heidi becomes terribly homesick for the Alm, and grows alarmingly pale and thin. Her one diversion is learning to read and write using a collection of Biblical stories, motivated by Klara's grandmother Frau Sesemann who shows her trust and affection, and encourages her to believe in God and to pray. Later Frau Sesemann gifts Heidi the book. Heidi's intractable homesickness leads to episodes of sleepwalking where she goes downstairs and opens the front door, which the household initially takes as the work of ghosts, and the family doctor recommends she be sent home as a matter of urgency before she becomes seriously ill. She returns to the mountains laden with presents for her friends and the book from Frau Sesemann, but finds one of her greatest pleasures is reading hymns to Peter's blind grandmother, who can no longer do so for herself. Her faith in God speaks to something in the Alm Uncle. One day Heidi reads to him "The Prodigal Son" from a book Frau Sesemann gave her. That night Alm Uncle prays for the first time in years. He accompanies Heidi to church, and that winter takes accommodation in the village so that she can attend school. Heidi and Klara continue to keep in touch and exchange letters. A visit by the doctor to Heidi leads him to eagerly recommend that Klara visit Heidi, feeling assured that the mountain environment and the wholesome companionship will do her good. Klara makes the journey the next season and spends a wonderful summer with Heidi, becoming stronger on goat's milk and fresh mountain air. But Peter, who grows jealous of Heidi's and Klara's friendship, pushes her empty wheelchair down the mountain to its destruction, although he is soon wracked with guilt about what he did and ultimately confesses to it. Without her wheelchair, Klara has no choice but to learn to walk; she attempts to do so and is gradually successful. She is not very strong, often relying on Heidi or the grandfather to stay standing and not collapse, but it marks an end to her time as a lonely, shut in invalid. Her grandmother and father are amazed and overcome with joy to see Klara walking again. The Sesemann family promises to provide permanent care for Heidi, if there ever comes a time when her grandfather is no longer able to do so.

Кейіпкерлер

Хайди: Жастайынан жетім қалған, қуанышты және еркін мінезді қыз. Оқиғаның басында ол бес жаста. Хайди өз әкесін (Альп ағасын) және таудың сұлулығы мен таза ауасын жақсы көреді. Тек Фраулин Роттенмайер оны шын атымен "Адельхайд" деп атайды, кейбір аудармаларда "Аделаида". Әкесі: Хайдидің әкесі, таудың биік жеріндегі шатырда тұратын, қатал, жалғызбасты адам. Хайдиден басқа адамдар оны (кейбір аудармаларда) "Альп аға" деп атайды. Адельхайд: Хайдидің анасы. Ол күйеуі Тобиас қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай қызбадан қайтыс болды. Кейбір аудармаларда "Аделаида" деп жазылады. Тобиас: Хайдидің әкесі, Хайди нәресте кезінде басына ағаш түсіп қаза тапты. Дете: Хайдидің өзімшіл және сезімтал емес әпкесі, Хайдидің анасының сіңлісі. Хайди ата-анасы қайтыс болғаннан кейін онымен бірге тұрды. Дете әкесімен туыс (оның және оның әпкесі Адельхайдтың әжесі мен әкесінің әжесі қарындас болған). Кейбір аудармаларда "Дета" немесе "Дети" деп жазылады. Питер: Ешкі бағатын, анасы мен әжесімен бірге таудың етегіндегі шатырда тұратын ұл. Оқиғаның басында ол он бір жаста. Бригитта: Питердің анасы. Кейбір аудармаларда "Бриджит" деп аударылады. Әже: Питердің соқыр әжесі. Хайди оған қатты жақын болады. Клара Сеземан: Жүре алмайтын, дені нашар қыз. Анасы оның кішкентай кезінде қайтыс болды. Әкесі көбінесе іссапарда болады. Ол Франкфуртта қызметшілермен бірге үлкен үйде тұрады және 8 жасар Хайди онымен бірге тұруға келгенде он екі жаста. Кейбір аудармаларда "Клара" деп жазылады. Мырза Сеземан: Клараның әкесі, табысты кәсіпкер, жиі саяхаттайды. Кейбір аудармаларда "Мистер Сеземан". Ханым Сеземан: Клара мен Хайди "Әже" деп атаған. Мырза Сеземанның анасы және Клараның әжесі. Ол мейірімді әйел, Хайдиді оқуға үйренуге ынталандырады. Кейбір аудармаларда "Сеземан ханым" деп аударылады. Доктор Классен: Мырза Сеземанның досы. Фраулин Роттенмайер: Мырза Сеземанның үйіндегі қатал және мақтанды үй басқарушы, Хайдиге қарсы келеді. Кейбір аудармаларда "Мисс Роттенмайер". Себастьян: Сеземан отбасының ер адам қызметшісі. Тинетт: Сеземан отбасындағы қызметші қыз.

Heidi: A joyful and free spirited young girl who is orphaned as a toddler. At the beginning of the story, she is five years old. Heidi loves her grandfather (uncle Alp) and the beauty and fresh air of the mountains. Only Fräulein Rottenmeier calls her by her given name "Adelheid", in some translations "Adelaide". Grandfather: Heidi's paternal grandfather, a cantankerous loner who lives in a hut high in the mountains. By people other than Heidi, he is called (in some translations) "Uncle Alp". Adelheid: Heidi's mother. She died from fever soon after her husband Tobias died. Spelled "Adelaide" in some translations. Tobias: Heidi's father who was killed by a beam falling on his head when Heidi was a baby. Dete: Heidi's selfish and insensitive aunt, the sister of Heidi's mother. Heidi lived with her after her parents died. Dete is related to Grandfather (her and her sister Adelheid's great grandmother and Grandfather's grandmother were sisters). Spelled "Deta" or "Detie" in some translations. Peter: A goat herder who lives with his mother and grandmother in a hut up the mountain located between the village Dörfli and the hut where Heidi's grandfather lives. He is eleven years old at the beginning of the story. Brigitte: Peter's mother. Spelled "Brigitta" or "Bridget" in some translations. Grannie: Peter's blind grandmother. Heidi gets very attached to her. Klara Sesemann: A frail girl who cannot walk. Her mother died when she was young. Her father is often away on business trips. She lives in a big household with servants in Frankfurt and is twelve years old when the 8 year old Heidi comes to live with her. Spelled "Clara" in some translations. Herr Sesemann: Klara's father, a successful businessman who travels often. In some translations "Mr Sesemann". Frau Sesemann: By Klara and Heidi called "Grandmamma". Herr Sesemann's mother and Klara's grandmother. She is a kind woman and successfully encourages Heidi to learn reading. In some translations "Mrs Sesemann". Doctor Classen: Friend of Herr Sesemann. Fräulein Rottenmeier: The strict and arrogant housekeeper at Herr Sesemann's home who antagonizes Heidi. In some translations "Miss Rottenmeier". Sebastian: A manservant in the Sesemann household. Tinette: A maidservant in the Sesemann household.

Аудармалар

1882 және 1959 жылдар аралығында британдық және американдық аудармашылар – Луиза Брукс, Хелен Б. Доул, Х. А. Мелкон, Хелен С. Уайт, Мариан Эдвардс, Элизабет П. Сторк, Мейбел Эбботт, Филипп Шейлер Аллен, Ширли Уоткинс, М. Розенбаум, Айлин Холл және Джой Лоу – ағылшын тілінен он үш аударма жасады. 2010 жылдың мәліметі бойынша, қазіргі таңда тек Брукс, Эдвардс және Холл аудармалары ғана басылымда бар. 1924 жылғы ағылшын аудармасының алғы сөзін Аделина Захерт жазған.

Хайдидің негізі

2010 жылдың сәуір айында швейцариялық ғалым Питер Отто Бюттнер 1830 жылы неміс жазушысы Герман Адам фон Камптың «Аделаида: Альп тауларынан келген қыз» (немісше: Adelaide, das Mädchen vom Alpengebirge) атты кітабын жария етті. Екі әңгіме сюжеттік желісі мен образдылығы жағынан көптеген ұқсастықтарды бөліседі. Спайридің өмірбаяуын жазған Реджине Шиндлер, Спайридің бұл оқиғамен таныс болуы әбден мүмкін екенін айтты, себебі ол көп кітап бар, сауатты отбасында өскен.

Театр

"Хейди" романы бойынша Франсуа Ториеннің кітабы мен сөздері, Мине Гроведің музыкасы және Эстер фон Вальцлебеннің қосымша сөздері негізінде сахналық музыкалық қойылым Оңтүстік Африкада 2016 жылы Klein Karoo Ұлттық өнер фестивалінде тұңғыш рет көрсетілді. Режиссерлігі Франсуа Ториенге, ал музыкалық жетекшілігі Давид Боверхоффқа тиесілі болды. Қойылымда Тоби Кроне (Роттенмайер), Давид Миндаар (Сесеманн), Альберт Мариц (Атасы), Ильза Клинк (Дете тәтесі), Карли Хайне (Хейди), Линнелл Кеннед (Клара), Дин Бали (Питер), Джилл Миддлкоп және Марло Миндаар рөлдерін сомдады. Қойылымға арналған қуыршақтарды Ханси Визажи жасады. Клод Уатттың музыкасы мен сөздері, Клод пен Маргарет Уатттың кітабы бойынша "Тау Хейдисі" сахналық музыкалық қойылымы 2007 жылы Канаданың Британдық Колумбия провинциясының Сидни қаласындағы Charlie White театрында Mountain Dream Productions ұйымдастыруымен тұңғыш рет көрсетілді және содан бері бірнеше рет қайта қойылды. 2007 жылғы қойылымда Клод Уатт (Атасы), Маргарет Уатт (Роттенмайер), Рианн Крейг (Хейди) және Катрина Бриндл (Клара) басты рөлдерді ойнады.

Компьютерлік ойындар

Мобильдік құрылғыларға арналған екі «Хайди» компьютерлік ойыны шығарылды, соның ең соңғысы – «Хайди: Тау шатқалары». Екі ойын да 2015 жылғы Studio 100 телесериалы негізінде жасалған және кішкентай балаларға арналған, білім беру элементтерімен және түрлі мини-ойындармен толықтырылған.

Хайдиленд

Хайди кітаптарының атымен аталған Хайдиланд Швейцариядағы маңызды туристік аймақ болып табылады, әсіресе жапон және корей туристері арасында танымал. Шындығында, ол "Хейдидорф" деп қайта аталды. Хайдиланд Bündner Herrschaft деп аталатын аймақта орналасқан; оны "күлкілі, балалық шақ клишесі" және "гиперреализмнің айқын мысалы" деп сынға алады.

Әдебиет

1933 және 1955 жылдар аралығында француз баспасы Flammarion «Хейдидің» жаңа басылымын және бірқатар жаңа түпнұсқа жалғауларын жариялады. Барлығы Джоанна Спиридің атымен шығарылғанымен, бұл кітаптарды Спири жазған немесе мақұлдаған жоқ. Олар оның француз аудармашысы Чарльз Триттеннің 1930 және 1940 жылдары, жазушының қайтыс болғаннан кейін көп жылдар өткен соң, оның басқа шығармаларынан бейімделген. Ал соңғысын Натали Гала жазды. Серияның барлығы 7 кітаптан тұрады, оның 2-еуі Спиридің еңбектерінен аударылған, ал 5-еуі – түпнұсқа. Олардың тек 2-еуі ғана ағылшын тілінде жарық көрді. «Хейди. Тау қызының керемет тарихы» (1933) – «Хейдидің оқу және саяхат жылдары» (Heidis Lehr und Wanderjahre) атты алғашқы томның аудармасы. «Heidi grandit» (1934) – «Хейди алған білімін пайдалана алады» (Heidi kann brauchen, was es gelernt hat) атты екінші томның аудармасы, Чарльз Триттеннің түпнұсқа аяқталуымен, ол Хейдидің одан әрі бақиғасын хабарлайды. «Хейди өседі» (Heidi jeune fille, 1936) – Чарльз Триттеннің туындысы. Онда Хейдидің жасөспірім шағы суреттелген. «Хейдидің елі» (Au pays de Heidi, 1938) – Чарльз Триттеннің туындысы. Хейдидің ауылын оның тұрғындарының бірінің көзімен қарау. «Хейдидің балалары» (Heidi et ses enfants, 1939) – Чарльз Триттеннің туындысы. Хейдидің Питермен және олардың балаларымен бірге өмірі туралы. «Хейди әже» (Heidi grand’mère, 1941) – Чарльз Триттеннің туындысы. Хейдидің немерелерімен өткізген соңғы жылдары туралы. «Хейдидің күлкісі» (Le sourire de Heidi, 1955) – Натали Галаның туындысы. Оқиға Хейдидің бала кезінде қайтадан орын алады. Триттеннің жалғаулары мен түпнұсқа «Хейди» арасында маңызды айырмашылықтар бар. Олардың ішінде:

Спиридің түпнұсқа әңгімесі «Хейди» Хейдидің қарапайым өмірін, балаларға және балалық шаққа деген терең махаббатын көрсетеді. Спири бұл туындыны «балалар мен оларды жақсы көретіндер үшін» деп атады. Жалғауларда Хейди өсіп, үйленген кезде басқаша бейнеленген. Бірінші кітаптағы Хейди, шамамен бес-сегіз жасында, «қысқа, қара, иірім шашы» бар деп сипатталған. «Хейди өседі» романында, он төрт жасқа келгенде, оның шашы ұзын, түзу және ақ түсті болады. «Хейдидің» кейбір ағылшын тіліндегі басылымдарында ешкілердің аттары ағылшын тіліне аударылған («Little Swan» және «Little Bear»), ал басқа басылымдарда олардың түпнұсқа швейцариялық неміс тіліндегі аттары – «Schwanli» және «Baerli» қолданылған. «Хейди өседі» романында тек «Schwanli» және «Baerli» аттары қолданылады.

Фильм

1990 жылы сценарийшілер Уивер Уэбб және Фред & Марк Броггер, сондай-ақ режиссер Кристофер Литч Чарли Шин мен Джульетт Кэтонның Хайди рөлінде ойнаған "Құрмет тауы" фильмін жасады. Спайридің әңгімесіне сілтау болған бұл фильмде Хайди Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде жасөспірім қыз ретінде көрсетілген. Ал түпнұсқа роман (Хайди бес жаста болғанда) 1881 жылы жарық көргенін ескерсек, мұнда тарихи дұрыс емес келеңсіздік бар.

Қабылдау

Кітап кейіпкерлерді қара-ақ түспен бейнелеуі және шаруа өмірін идеализациялауы үшін сынға ұшырады. Жапонияда 1906 жылғы алғашқы жапон тіліне аудармасынан бері бұл кітап жапондықтар үшін Швейцарияның жалпыға тараған, стереотиптік бейнесіне ықпал етіп келеді, әсіресе туристердің көпшілігі Хайди ауылы саябағына сапар шегеді.