Кіріспе

Атертон – Ұлы Манчестердегі Уиган қалалық ауданындағы қала. Қала, Хиндсфорд, Хоу Бридж және Хаг Фолд кіретін, Болтоннан оңтүстікке қарай 5 миль (8 км), Уиганнан шығысқа қарай 7 миль (11 км) және Манчестерден солтүстік-батысқа қарай 10 миль (16 км) қашықтықта орналасқан. 17 ғасырдан бастап шамамен 300 жыл бойы Атертон Шоубент деп аталған, ол көбінесе Бент деп қысқартылып, қаланың бұрынғы аты болған. Өнеркәсіптік революция кезінде қала Манчестер көмір кенішінің маңызды бөлігі болды. Атертон 14 ғасырдан бері көмір өндірумен және шеге жасаумен байланысты, мұны жер бетіне шыққан көмір қабаттары ынталандырды. 20 ғасырдың басында қала "көмір шахталары, мақта фабрикалары және темір заводтары бар ауданның орталығы, олардың сәнді емес ғимараттары мен айналасы ел бетін жабады, ал олардың арасында халықтың да тартымсыз тұрғын үйлері орналасқан" деп сипатталған. 1974 жылдан бері қала Ұлы Манчестер Метрополитен графтығының Уиган Метрополитен ауданының құрамына кіреді, ал 2010 жылдан бері Болтон-Батыс сайлау округінің бөлігі болып табылады.

Топонимика

Атертон 1212 және 1242 жылдары Адертон, ал 1259 жылы Атертон деп тіркелген. Атаудың шығу тегі туралы пікірлер әртүрлі. Бірі – Этельхер есімді адамның шаруашылығы немесе ауылы, көне ағылшын тіліндегі жеке есім және «тун» жұрнағы, яғни қоршау, шаруашылық немесе поместье; екіншісі – «адре», саксон тілінде шағын өзенді білдіретін сөз және «тун» жұрнағы. Атертон батыста және оңтүстікте өзендермен шектесетіні және бірнеше өзендер одан өтетіні болғандықтан, екі мүмкіндік те бар. Батыс шекарасы – Хиндсфорд Брук, бастапқыда саксон әулиесінің құрметіне Годерик Брук деп аталған. Чуау отбасы (1212-1242 жылдары Чу, Чолле және Чоул деп тіркелген) Чантерс Брук аңғарында тұратын Атертонның иесіз жерін пайдаланған. Бұл аудан Чоудың бұрылысы деп белгілі болды, бірақ «бұрылыс» сөзінің мағынасы жоғалды, бәлкім, иілген жер немесе төбешік болған. 14 ғасырда бұл жер Чоллебинт немесе Шоллебент деп аталды. Шоубент немесе Бент – 17 ғасырдың ортасынан бастап кем дегенде 300 жыл бойы Атертонның құрылыс аймағына берілген атау. Халық саны артып, қала Атертон деп аталса да, жергілікті тұрғындар Шоубент немесе Бент атауларын қолданады.

Ерте тарих

Бұл аймақта және оның төңірегінде римдік жолдың және қола дәуіріне жататын елді мекеннің іздері табылды. Манчестер мен Уиган қалаларын байланыстырған римдік жол 1849 жылғы 6 дюймдік OS картасында Миллер көшесімен 90 градус бұрышпен шамамен орта тұсында қиылысып өтеді. Гибфилд кенішіндегі Гадбери кірпіш зауытының орны қазылған, нәтижесінде римдік және одан да ертерек заманға жататын елді мекендердің іздері анықталды.

Қожалық

Елді мекенді де Ботельерлерден Атертон отбасы иеленді, олардың басты елді мекені Уоррингтонда орналасқан. "Жасыратыны" Ричард Атертон, Атертон әулетінің соңғы тікелей еркек ұрпағы екі оқиғамен еске алынады: 1721 жылы алғашқы Атертон капелласынан қауымды қууы және сәулетші Уильям Уэйкфилдтің жобалары бойынша Атертон залын кең ауқымда салуы. Құрылыс 1723 жылы басталды және 1743 жылға дейін аяқталмады. Залдан басталатын жол Арыстан көпірі арқылы Лидегі приход шіркеуіне қарайтын қақпаларға дейін созылды, онда Атертон отбасының капелласы болған. Ричард Вернон Атертон – Атертон әулетінің соңғы еркек өкілі. Ол Элизабет Фарингтонға үйленді және олардан Элизабет есімді қызы дүниеге келді. Атертон отбасының қаламен байланысы 1726 жылы Ричард Атертонның қайтысымен аяқталды. Оның қызы Елизавета Роберт Гвиллимге тұрмысқа шықты, ал олардың ұлы Роберт Вернон Атертон Генриетта Мария Легге үйленді. Олардың бес баласы болды: ұлдары жас кезінде қайтыс болды, ал үлкен қызы Генриетта Мария Атертон Томас Поуиске, 2-ші барон Лилфордқа үйленді. Оның әкесі 1797 жылы Питт кіші барондық атаққа ие болып, Лилфорд бароны атанды. Ол өзінің мүлігін ұлы Томас Атертон Поуиске қалдырды. Атертон мүлігін Лилфорд лорды мұрагерлік етті, ол өзінің отбасылық резиденциясында, Нортгемптонширдегі Лилфорд Холлде тұруды жөн көрді. Лилфорд лорды тағы бір үйді күтіп ұстауға шамасы келмеді, сондықтан Атертон залы сатылымға қойылды, бірақ сатылмай қалғаннан кейін 1824 жылы бұзылды. Кейбір шаруашылық ғимараттары сақталды және қазірде Атертон залы деп аталатын жеке меншік болып табылады.

Екі шайқас

Бұл аймақ Азамат соғысы кезінде екіге бөлінді. 1642 жылы Шоубент тұрғындары Ли шіркеуіне бара жатқанда, Дербидің 7-ші графы Джеймс Стэнлидің роялистік әскерлері Ли қаласынан өтіп бара жатқанын естіді, бәлкім Манчестерге қарай. Шоубент тұрғындары қаруланып, графтың әскерін Лоутон Коммонға кері шегіндірді, біреулерін өлтіріп, енді біреулерін жаралады және шамамен 200 адамды тұтқынға алды: «Біздің бәріміз сақшымыз, ал Шоубенттің Нейлорлары шеге жасаудың орнына, қылыштар мен шабуылға арналған балға жасаумен айналысты». (Ланкаширдің Азамат соғысы трактаттары, Четам қоғамы сериясы, II том). 1715 жылы Якобит көтерілісі кезінде Ескі Претенденттің жақтастары Престонға қарай жорық жасады. Генерал Чарльз Уиллс Атертон шіркеуінің пасторы Вудқа хат жазып, келесі күні, 12 қарашада Куерден Гринде әскер жинауын сұрады. Пастор Вуд Шоубент тұрғындарынан әскер жинап, оларға Уолтон-ле-Дейлдегі Риббл өзенінің үстіндегі көпірді және Пенвортэмдегі броды күзету міндеті тапсырылды, олар оны сәтті қорғады. Таулықтар жеңіліске ұшырады, ал оның еңбегі үшін Пастор Джеймс Вудқа Парламент 100 фунт стерлинг (қазіргі ақшамен шамамен) және оның қауымы «Генерал» атағын берді.

Өнеркәсіп тарихы

Атертон, көршілес Шакерлимен бірге, көмір өндіру және шеге жасаумен байланысты болды. Александр Нейлор 1332 жылы өнімдеріне салық төлеген, бұл өнеркәсіптің кем дегенде 600 жылдан бері бар екенін көрсетеді. Көмірдің беткейге жақын орналасуының арқасында темір Дербишир, Йоркшир және Испаниядан әкелінді. Әртүрлі түптес шегелер жасалды, оның ішінде қаңқа шегелері, шатыр шегелері, сабан шегелері және құс шегелері. Шеге жасаушылар соқа мен орақтар дайындады, олардың өнімдері Манчестер, Денбиг, Клитеро және Кендал қалаларында сату үшін атпен тасымалданды. Шеге өндірісі гайкалар мен бұрандалар жасауға дамыды. Томас Блейкмор 1843 жылы алғашқысы болды, ал 1853 жылы Джеймс Прествич және Роберт Паркерді қоса алғанда, сегіз гайка және бұранда өндіруші болды. Кейбір гайка және бұранда өндірушілер иірме станоктарына шпиндельдер мен тілшелер де жасады. Көмір көптеген жылдар бойы көптеген беткей шахталарында және туннельдерде қазылды, бірақ 1776 жылы Роберт Вернон Атертон көмір құқығын Лиден Томас Гест пен Болтоннан Джон Флетчерге жалға бергенде маңыздырақ атанды. 1845 жылы терең шахталар дәуірі Хоу Бридждегі Флетчердің «Сүйкімді жолағы» шахтасын салумен басталды. 1870 жылы ашылған және 1907 жылы жабылған Кромбоук күндізгі шахтасы, беткей шахталарына қол жеткізді. (Ланкаширдің осы бөлігінде көмір қабатын «шахта» деп атаған). 1870 жылдардың басында Флетчер, Барроуз және Компанияның Хоу Бридж шахтасы, Хоу Бридждің үш шахтасының ең ірісі, «Ақ-Қара» немесе «Жеті футтық» шахтаға жетті. Шахта 1959 жылы жабылды. Болтон мен Ли темір жолының жанында орналасқан Гибфилд шахтасы 1829 жылы жұмыс істеді, ал көмір Trencherbone шахтасынан қазылды. Қырық жылдан кейін Арли шахтасына 356 метрлік шахта салынды. Шахта 1963 жылы жабылды. 1913 жылдың қыркүйегінде Гибфилдте елдегі алғашқы шахта душы қабылдау орны ашылды. Хантерс шахтасы Хиндсфордта орналасқан, онда 1854 жылы Trencherbone шахтасына 341 метрлік шахталар салынды. 1890 жылдардың соңында Арли шахтасына жету үшін шахталар 549 метрге дейін тереңдетілді. Атертон тау-кен апаттарынан зардап шекті – 1850 жылдың 11 ақпанында Гибфилдте шамнан тұтанған газ жарылысынан бес адам қаза тапты, ал 1872 жылдың 28 наурызында Lovers Lane шахтасында жарылған оқтан туған газ жарылысынан 27 адам қаза тапты. 1957 жылдың 6 наурызында Шантерс шахтасында газ жарылысынан сегіз адам қаза тапты. Шантерс шахтасы 1966 жылы жабылды, бұл қаладағы терең көмір өндіру дәуірінің аяқталуын білдірді. 1908 жылы Ланкашир және Чешир көмір иелері қауымдастығы Хоу Бридж шахта құтқару станциясын ашты. Мақта өндірісі аудан бойынша кеңінен таралған үй шаруашылығында иіру және тоқу өнеркәсібінен өркендеді. Өнеркәсіп дамуы қарқын алғанда, жергілікті тоқымашылар қуатты тоқыма станоктарының пайда болуынан қорқыныш білдірді, ал 1812 жылдың сәуір айында наразылар машиналарды қиратты және көршілес Вестхогтондағы Westhoughton Mill атты жаңа фабриканы өртеп жіберді. Осы үшін луддиттер – үш ер адам және 14 жастағы бала Ланкастерде сотталып, дарға асылды. 1827 жылдан кейін жібек тоқылды.

Басқару

Қала Уиган метрополиялық округінде 2 сайлау округімен және 6 кеңесшімен өкілдік етіледі: Атертон Солтүстік және Атертон Оңтүстік, Лилфордпен бірге. Әр округ 75 мүшелі метрополиялық округтік кеңес/жергілікті билікке үш кеңесшіні сайлайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Атертон Оңтүстік-Батыс Ланкаширдің соттық бөлімшесі болған Батыс Дерби жүзінің құрамында болды. Атертон – Лидің ежелгі діни қауымдастығын құраған алты қалашық немесе поселенің бірі. Қалашықтар қауымдастықтан бұрын пайда болған. Атертон иелігі Атертон әулетіне тиесілі болған, олар Уоррингтонда басты иелігі болған де Ботельерлерден алған. 1863 жылы 1858 жылғы Жергілікті басқару туралы заң қалашыққа қабылданды, бұл оның жергілікті денсаулық сақтау кеңесімен басқарылуын білдірді – қалашықтағы гигиена және санитария стандарттарына жауапты реттеуші орган. 1894 жылы қалашықтың бір бөлігі Ли қалалық округіне қосылды, ал қалған бөлігі Атертон қалалық округіне айналды. 1972 жылғы Жергілікті басқару туралы заңға сәйкес 1974 жылы қалалық округ таратылды, содан кейін аймақ Үлкен Манчестердің метрополиялық округінің құрамындағы Уиган метрополиялық округінің бөлігіне айналды. Жергілікті басқару шараларына қарсылық көп болды, Атертон тұрғындарының көп бөлігі Виганның өзіне қарағанда Болтон мен Салфордтың жақын маңдағы аудандарына жақын екенін білдірді. Бұл Атертон үшін әдетте Лейбористер көп дауыс беретін аймақта 3 тәуелсіз кеңесшінің болуынан көрінеді. Атертон Болтон Батыс парламенттік сайлау округінің бөлігі болып табылады. Бұл Виган округінің 3 сайлау округінен тыс жерде өкілдік етілетін жалғыз округ (округтың қалған бөлігі Ли, Мейкерфилд немесе Виган округтерімен өкілдік етіледі). Атертонның депутаты – 2015 жылғы жалпы сайлауда Болтон Батыс парламенттік креслосын жеңіп алған Консервативтік партияның Крис Грин. Хоу Бридж Джеймс Гранди (Консервативтік партия, Ұлыбритания) өкілдік ететін Ли сайлау округінде орналасқан.

География

(53.5231°, −2.4955°) координаталарында және Лондонның орталық бөлігінен солтүстік-батысқа қарай 275 км (171 миль) жерде орналасқан Атертон, Уиганнан шығысқа қарай 11 км (7 миль) және Манчестер қаласынан солтүстік-батысқа қарай 16 км (10 миль) жерде, Уиганның қалалық округінің шығыс жағында жатыр. Атертон, құрамында оңтүстік-шығыста Хиндсфорд, оңтүстік-батыста Хоу Бридж және солтүстікте Хег Фолд елді мекендері бар, көбінесе аласа жазық жерде орналасқан. Ауданның көп бөлігіндегі топырақ сазды. Қала бұрынғы басты жолдың бойында, қазіргі Болтоннан Лиге дейінгі A579 тас жолында орналасқан. A577 тас жолы қаладан Тайлдслиге бір жаққа, ал Уиганға екінші жаққа қарай созылады.

Демография

2001 жылғы халық санағы бойынша Атертон Уиган МБГМ Қалалық аймағы Англия Жалпы халық саны 20 302 301 415 2 240 230 49 138 831 Ақ 98,5% 98,7% 90,3% 90,9% Азиялық 0,5% 0,4% 6,2% 4,6% Қара 0,2% 0,2% 1,3% 2,3% Көзі: Ұлттық статистика басқармасы Ұлттық статистика басқармасының мәліметінше, 2001 жылғы Ұлыбритания халық санағы кезінде Атертон қалалық бөлімшесі Үлкен Манчестер қалалық аймағының құрамына кірді және жалпы тұрғындар саны 20 302 адамды құрады, оның ішінде 9908 (48,8%) еркек және 10394 (51,2%) әйел болды. 1991 жылғы халық санағымен салыстырғанда, елді мекен аумағы өзгерді. Халық тығыздығы Үлкен Манчестер қалалық аймағының орташа көрсеткішімен салыстырылды. Атертон тұрғындарының көпшілігі Англияда (96,29%) дүниеге келген; 1,56% - Ұлыбританияның басқа аймақтарында, 0,89% - Еуропалық Одақтың қалған бөлігінде және 1,26% - әлемнің басқа жерлерінде туған. 2001 жылғы халық санағындағы қаладағы діни нанымдар туралы деректер 86,6% өздерін христиан дінінің жақтастары деп жариялағанын, 7,2% дінге жатпайтынын, ал 0,3% индуист екенін көрсетті.

Экономика

Атертон Манчестер жұмыспен қамту аймағының ішінде орналасқан. Қала Манчестердің ірі қалалық аймағына кіреді. 2001 жылғы халық санауы бойынша, Атертон тұрғындарының 8 755 адамы (43,1%) жұмыс істеген. Олардың 19,65%-ы көтерме және бөлшек сауда саласында, соның ішінде автокөліктерді жөндеуде жұмыс істесе, 19,28%-ы өндіріс индустриясында, ал 10,27%-ы денсаулық сақтау және әлеуметтік жұмыс саласында қызмет еткен. Халық санауында 16-74 жас аралығындағы тұрғындардың экономикалық жағдайы былай бағаланды: толық жұмыспен қамтылғандар – 36,7%, жартылай жұмыспен қамтылғандар – 11,0%, жеке кәсіпкерлікпен айналысатындар – 6,8%, жұмыссыз – 4,0%, жұмыспен қатар оқитын студенттер – 1,7%, жұмыссыз студенттер – 3,2%, зейнеткерлер – 14,6%, үй шаруашылығын және отбасын күтіп ұстаушылар – 6,5%, мүгедек немесе созылмалы ауруы барлар – 11,8%, және басқа себептермен экономикалық белсенді емес – 3,8%. 4,0% жұмыссыздық деңгейі ұлттық көрсеткіштен (3,3%) жоғары болды. Ұлттық статистика бюросының бағалауынша, 2001 жылдың сәуірі мен 2002 жылдың наурызы аралығындағы кезеңде үй шаруашылықтарының орташа табысы аптасына 380 фунт стерлинг (жылына 19 760 фунт стерлинг) құрады, бұл Солтүстік-Батыс аймағының қалған бөлігіндегі 470 фунт стерлинг (24 440 фунт стерлинг) көрсеткішінен айтарлықтай төмен. Әр үй шаруашылығына шаққандағы автомобиль иелігінің орташа көрсеткіші 1,01 болды, ал Үлкен Манчестер қалалық аймағында бұл көрсеткіш 0,93-ке тең. Үй шаруашылықтарының 43,74%-ы бір автомобиль немесе фургонға ие, ал 30,76%-ы мүлдем иеленбеген. Смит Буллоу компаниясы Атертонда бұрандалар мен бекіткіш бұйымдарды әлі де өндіріп келеді, ол Ұлыбританиядағы соңғы бұранда және гайка өндірушілерінің бірі. 2009 жылдан бастап бұрынғы Гибфилд шахтасының орнында бизнес-парк салу жоспарлануда.

Көрнекті орындар

Атертон мен оның айналасында бірнеше тарихи ескерткіштер бар, олардың кейбіреуі, бірақ барлығы емес, Шоубент деп аталатын аймақта орналасқан. Олардың ішінде 17 ғасырдағы Алдер Хаус, Шоубент Чапелі, Сент-Джон Баптист шіркеуі (1879), және Чантерс шаруашылық үйі бар, олардың барлығы тізімдегі ескерткіштер. "Chanters" атауы 1360 жылы Личфилд епискобы сэр Уильям де Атертонға берген шіркеу хорынан (chantry) шыққан. Бұл атау сондай-ақ Хиндсфорд бұлағы үстіндегі көпірге және бұрынғы көмір шахтасына да берілген. Парик шіркеуінің оңтүстік-шығыс бұрышында, Лейдегіге ұқсас, псевдо-египеттік обелиск 1781 жылы Роберт Вернон Атертон үшін салынған болуы мүмкін. Ол 1867 жылы, шіркеу құрылысы аяқталғаннан 12 жыл бұрын қайта жаңартылды. Бұл II санаттағы ескерткіш. 1873 және 1875 жылдар аралығында кен иелері Флетчер Бэрроуз Хоу Бриджде шағын үлгілі ауыл салды, оған коттедждер, дүкендер, ауылдық клуб және олардың қызметкерлері үшін монша үйі кірді. Ли Роудтың екі жағында орналасқан бұл Виктория дәуіріндегі ауыл, Сент-Михаил және Барлық Періштелер шіркеуімен бірге, ескерткіштерді қорғау аймағы болып табылады. Атертонның ірі тоқыма фабрикаларының бірі – Эна Милл, шатырымен бірге, тоқыма өнеркәсібінің естелігі ретінде сақталған. Атертонның соғыс ескерткіші – Ли Роуд және Гамильтон көшесінің қиылысында орналасқан кенотаф, архитектор Артур Джон Хоуп жобалаған және Дарли Дейл тасынан салынған. Оны 1922 жылдың қаңтарында Бірінші дүниежүзілік соғысында көзі жоғалған солдат Р. Ройланс ашты.

Дін

Қасиетті Жан Крестительдің приход шіркеуі орнында үш капелла немесе шіркеу салынған. 1645 жылы Джон Атертон бір капелла салды. Оны кейде "Ескі Бұрыш капелласы" деп те атайды. Ол киеленбеген күйінде қалды және пресвитериандар пайдаланды.

Спорт

1902 жылы Мейфилд көшесінде жүзу бассейні ашылды және жүзу клубы құрылды. Бассейн 2005 жылы жабылып, Атертон және Ли әуесқой жүзу клубы 2008 жылы жаңа Ли Спорт ауылына көшірілді. Атертонның екі жартылай кәсіби футбол командасы бар, олардың ең көнесі – 1916 жылы құрылған «Атертон Коллиерис» футбол клубы, ол Солтүстік Премьер лигасынде ойнайды. Басқалары – Солтүстік-Батыс округтері футбол лигасының мүшесі «Атертон Лабурнум Роверс» футбол клубы және «Атертон Таун» футбол клубы. Атертон крикет клубы 1872 жылы құрылған және 1921 жылдан бері Болтон және аудандық крикет қауымдастығында ойнап келеді.

Мәдениет

Атертон ботаникалық бақ клубы, қазір әлеуметтік клуб, 1850 жылы құрылған және мүшелері үшін Чат Мосс аймағында дәрістер, оқу топтары мен серуендер ұйымдастырған. 1905 жылы Эндрю Карнеги берген грант арқасында қоғамдық кітапхана ашылды. Бент-Чапелде Шоубент мектебінде кітапхана болған, және олар жаңа қалалық кітапханаға 4000 кітап сыйлады. Орталық саябақ 1912 жылы салынды. Кейін Lodge Lane, Hindsford және Devonshire Place-те тағы да бірнеше саябақтар ашылды. Қалалық округтік кеңес 1963 жылы Хоу Бридж әлеуметтік қорғау мекемесіне тиесілі жерді сатып алды. 20-шы ғасырдың басында және ортасында Атертонде үш кинотеатр болды: Булоу көшесіндегі Gem, Savoy және Market көшесіндегі Palace. 1938 жылы әуесқой фотографтар клубы құрылды. 2018 жылы бұзылған Formby Hall, әр қаңтардың соңғы демалыс күндері "Bent 'n' Bongs" сыра фестиваліне үйінді болған.

Атақты тұрғындар

Шоубент шіркеуінің бірнеше белгілі министрлері болды, оның ішінде Джеймс Вуд, "Генерал" (1672–1759), ол 1715 жылы Престон шайқасында көзге түсті. Томас Уокер Хорсфилд (1792–1837) – тарихшы және топограф. Джозеф Найтингейл (1775–1824), Шоубентте туған, жемісті ағылшын жазушысы және уағызшы, кейіннен унитарий болып өтті. Эрик Лейтвейт (1921–1997) – инженер, негізінен сызықтық индукциялық қозғалтқышты және магниттік көліктік теміржол жүйесін әзірлеуімен танымал. Лемн Сисси Атертон қаласында өсіп, тұрды. Шахмат гроссмейстері Найджел Шорт Атертон қаласында өсіп, Сент-Филипс мектебіне қатысты. Архитектор Артур Джон Хоуп (1875–1960), Брадшоу Гасс & Хоуп серіктесі Атертон қаласында туып, өмір сүрді. "Коронация көшесі" актері Эндрю Уаймент Атертон қаласында тұрады. Кили Ходжкинсон Лей мен Уиган қалаларының жанындағы Атертон қаласында, Үлкен Манчестерде өсті.