Кіріспе

Италиялық физик және академик (1711–1778), Лаура Мария Катерина Басси Вератти (1711 жылдың 29 қазаны – 1778 жылдың 20 ақпаны) – итальяндық физик және академик. «Минерва» (нағыз даналық құдайы) ретінде танылып, бейнеленген ол ғылым докторы атанған алғашқы әйел және әлемдегі философия докторы дәрежесін алған екінші әйел болды. Болонья университетінде жұмыс істеп, ол университеттегі алғашқы жалақы алатын әйел оқытушы болды. Бір кездері университеттің ең жоғары жалақы алатын қызметкері болған Басси өмірінің соңына дейін тағы екі профессорлық лауазымға ие болды. Ол сондай-ақ 1732 жылы 21 жасында Болонья институтының Ғылым академиясына сайланған кез келген ғылыми мекемедегі алғашқы әйел мүшесі болды. Бассидің ресми білімі болмаған және ол бес жасынан жиырмаға дейін жеке оқытушылыққа ие болды. Ол кезде ол ғылым мен математика сияқты негізгі пәндерді жақсы білетін. Оның қабілетін байқаған Болонияның архиепископы (кейіннен Папа Бенедикт XIV) Просперо Ламбертини оның қамқоршысы болды. Ламбертинидің келісімімен ол 1732 жылы 17 сәуірде Болонья университетінің профессорлары алдында қырық тоғыз диссертация қорғады, ол үшін 12 мамырда докторлық дәрежесі берілді. Бір айдан кейін ол университет тарапынан бірінші әйел оқытушы болып тағайындалды, бірақ оған барлық ерлер кластарына сабақ беруге рұқсат етілмеді. Ламбертини, сол кезде Папа, оған 1740 жылы университет берген жеке сабақтар мен тәжірибелерге рұқсат алуға көмектесті. Басси Ньютон механикасының Италиядағы ең маңызды насихатшысы болды. 31 қазан және 29 қараша күндері айтылғанмен, Болонья университеті мен ғылыми еңбектер 29 қазанға келіседі. Басси жекеменшік білім алған. Оның туысы, әкесі Лоренцо Стегани оған бес жасынан бастап латын, француз және математика пәндерін үйретті. Он үш жастан жиырмаға дейін оған философия, метафизика, логика және табиғаттануды Гаэтано Таккони, отбасылық дәрігер және Болонья университетінің медицина профессоры үйретті. Бассидің білімі мен зиялылығын 1731 жылы Болоньяның архиепископы (кейіннен Папа Бенедикт XIV) болған Просперо Лоренцини Ламбертини байқаған. Ламбертини Бассидің ресми қамқоршысы болды. Ол 1732 жылы 17 сәуірде Басси мен Болонья университетінің төрт профессоры арасында қоғамдық пікірталас ұйымдастырды. 1732 жылы 20 жастағы Басси өзінің «Philosophica Studia» атты 49 диссертациясын Палаццо Публиконың Sala degli Anziani залында қорғады. Болонья университеті 12 мамырда оған докторлық дәрежесін берді. Ол әлемдегі алғашқы жалақылы әйел лекторы болды, осылайша академиялық мансабын бастады. Оның алғашқы лекциясының тақырыбы «De aqua corpore naturali elemento aliorum corporum parte universi» деп аталды, латын тілінен аударғанда «Су – барлық басқа денелердің табиғи элементі» деген мағына береді. Алайда университет әлі де әйелдердің жеке өмір сүруі керек деп сақтағандықтан, оған еркек оқытушыларға қарағанда көпшілік алдында лекция оқытуға шектеу қойылды. Ол университетте кем дегенде отыз бір диссертация қорғаған. Екі жылдан кейін ол қайтыс болды, ғылымды өмір бойы мансапқа айналдырып, академиялық ортада әйелдердің мәртебесін көтерді.

Эксперименттік жұмыстар

Джузеппе Вераттиге тұрмысқа шыққаннан кейін ол үнемі үйден дәріс оқи алатын болды. 1760 жылдары Басси күйеуімен бірге электр энергиясы саласында тәжірибелік зерттеулер жүргізді. Бұл Аббе Ноле және басқа да ғалымдарды Болоньяға электр энергиясын оқуға шақырды. Болоньяда орта мектеп пен қала көшесі, Виа Лаура Басси Вератти аталды. The Editing Press 2018 жылдан бері жылына үш рет жас ғалымдарға, магистрлер мен докторанттарға Лаура Басси атындағы стипендиясын тағайындайды. 2019 жылдың 9 мамырында Ұлттық Океанография және Эксперименталды Геофизика институты (Istituto Nazionale di Oceanografia e di Geofisica Sperimentale) британдық Антарктика зерттеуіне қарасты мұзды суды бұзатын зерттеу кемесі RRS Эрнест Шеклтонды сатып алып, оған Лора Басси деген ат берді. 2024 жылы кеме алғаш рет Антарктидадағы Ұлттық Зерттеулер Бағдарламасы (PNRA) аясында Жаңа Зеландияның 12 зерттеушісін қабылдады, бұл бағдарлама үшін өте беделді халықаралық ынтымақтастық болды. 2021 жылдың 17 сәуірінде Google Басси мен оның көптеген жетістіктерін көрсеткен Doodle жариялады.