Кіріспе

Байден шайқасы (白登之戰) – б.з.д. 200 жылы Қытайдың Хан әулеті мен Сяньбилер арасындағы әскери қақтығыс болды. Хан әулеті 200 жылы Сяньбилердің аумағына басып кіріп, оларды бағындыруға тырысты. Бірақ Сяньбилер Моду Шаню басшылығымен күштерін біріктіріп, Хан императоры Гаодзуды Байденде қоршап алды. Қоршау жеті күннен кейін ғана Чэнь Пиннің ұсынысымен Хан сарайы Модудың әйеліне пара беру үшін тыңшылар жіберген соң тоқтатылды. Гроссе басқа бір деректе Сяньбилер Қытайдың Шаньси аймағын басып алып, Тайюаньды қоршағандығын айтады. Гаодзу қоршауды бұзып, Сяньбилерді солтүстікке қуды, бірақ олар оны Шаньсидің шалқары солтүстігіндегі Датоңның жанындағы Байденг үстіртінде тоқтатып қалды.

Өмірбаян

Азамат соғысын аяқтаған император Гаодзу бұрынғы әйгілі Цин генералы Менг Тянь салған солтүстік қорғанысты нығайтуға тырысты. Екінші жағынан, Сионнулар азаматтық соғыстың әлсіздігін пайдаланып, қиын Гоби шөлінің оңтүстігіндегі базаларды жаулап алды және олар бұл жерді жібергісі келмеді. Моду Чанью жаңа ғана құрылған көшпелілер одағынан әскер жинап, Қытай шекарасын кесіп өтті. Бұл операция қарапайым тонау сияқты болғанымен, Моду Чанью – шебер тактик, өзінің басты мақсаты – өз халқын, бағындырған көшпелі тайпаларын және қытайларды қорқыту еді. Ол олжа арқылы одақтас тайпалардың адалдығын сақтап қана қоймай, оларды өзінің күшімен қорқытып, солтүстікте (Сионнулар пікірінше, оңтүстікте) әскер жинауды бастаған қытайларға өзінің күшін көрсетуді көздеді.

Сионнулардың шабуылы

Моду Чанью сырттай батыл көрінсе де, сақтықпен стратегиялық жоспарлар жасаған, Қытайдың ішіне қамалып қалмауға тырысқан. Ол Қытайдың солтүстік қорғанысындағы ең маңызды нүкте – Май бекінісін қоршады. Бекіністі қорғаған императордың туысы, Хан Синь емес, Синь болды. Принц көмекке үмітін үзген соң, Моду Чаньюға бағынып, оның қызметіне кірді. Моду Чанью мақсатына жетіп, император Гаодзуді ашуға сәттік келді. Император зор әскер жинап, шиоңнулардың қатерінен қорғану үшін солтүстікке аттанды. Моду Чанью әскерін тауларға шегіндіріп, сол жақтан да, оң жақтан да шабуылдап, қытайлықтардың барлық мүлкін тонады. Ол императорды өзінен кейін ертіп, қираған тонаушыдай көрінді, бірақ іс жүзінде Қытай әскерін тұзаққа салуды көздеген.

Тактикасы

Шыңңну әскерінің құрамына толығымен атты әскер кірген және олар солтүстіктегі континенттік климатқа дағдыланғандықтан суыққа төзімді болды. Оларда қысқа лайықты қолғаптар мен киімдер болған. Ал қытай сарбаздары қарапайым халықтан жиналған жаяу әскер еді және жоғарғы тауларда Шыңңнуларды қуғанда суыққа тап болды. Мыңдаған қытай садақшыларының саусақтары қатып қалды, соның салдарынан Қытайдың әскери күштерінің маңызды бөлігі жауынгерлік қабілетін жоғалтты. Бұл Моду Чаньюдың алғашқы тұзағы еді. Моду Чанью жылдам түрде атты әскерін кері тартып алып, "қытайлардан қашып бара жатқандай" көрініс тудырды. Император алаңдады, өйткені ол екі мүмкіндіктің алдында тұрды. Ол Шыңңнуларды жіберуге болатын еді, немесе тек шапшаң әскерін алып, олардың соңынан қууға шығуға болатын еді. Император Гаодзу екінші жолды таңдады, бұл қауіпті қадам еді. Қытай әскері екіге бөлінді, император кішкентай, бірақ жылдам жасақпен Шыңңнуларды қуды.

Ұрыс және қоршау

Моду Чанью кері шегінген кезде кенеттен тоқтап, қытайларға шабуыл жасады. Қытайлықтар бұл күтпеген қадамға таңғалды, олар Байденг бекінісінің алдында Сионғумен кездесіп, ауыр жеңіліске ұшырады. Байденг шайқасы – тарихта көшпелілер қолданған "жалған шегіну" тактикасының алғашқы мысалы. Император үрейленіп, қамалға қайтты. Ол әскерлерін қайта жинап, жағдайды бағалаймын деп үміттенген, бірақ Сионғу осы мүмкіндікті пайдаланып, бекіністі қоршап алды. Мете әскерін төрт бөлімге бөліп, қамалдың барлық шығу жолдарын бақылауға алды. Әскерлердің нақты саны белгісіз. Қытай әскерінің жалпы саны 300 мыңнан асты, бірақ императормен бірге қамалға қанша алғы шеп әскері түскені белгісіз. Қытай тарихшылары Сионғу әскерінің саны 400 мыңға жетеді деп жазса да, бұл сан әлдеқайда асыра сілтеген, себебі көшпелілердің жалпы саны мұндай әскерді жинауға жеткіліксіз еді. Әр әскердің кем дегенде екі аты болғандықтан және осы аттар қоршау кезінде қамал төңірегіне таралып, шөппен тамақтанғандықтан, Сионғу әскерінің мөлшері шалғынның көлемімен шектелуі керек еді. Осыған сәйкес, Сионғу әскерінің саны 20 мың мен 40 мың аралығында болуы мүмкін.

Келісім

Қамау жеті күнге созылды. Император қиын жағдайға түсіп, бейбітшілік шартына келісуге дайын болды. Тіпті ол осы жерден құтылған күннің өзінде, соғысты жалғастыра алмайтынын сезді, өйткені жаудың тактикасы мен маневрлеу шеберлігін көзімен көрген еді. Император сюннуларға бейбітшілік ұсынды. Қытай тарихшыларының мәліметінше, ябгудың әйелі, «апа» деп аталған, сыйлықтармен алданып, олармен байланысқа шықты. Әйелінің ықпалымен ябгу бейбітшілікке келісті. Дегенмен, Моду Чаньюдың генийін ескерсек, бұл жағдайдың тағы бір түсіндірмесі болуы мүмкін. Моду Чанью қытайлықтардың жүрегіне үрей салды, бірақ өзінің күшінің шектеулі екенін де білді. Ол қамауды ұзақ сақтай алмас еді, және егер қытай армиясының басты күші арт жақтан келсе, екі жақтан қысылып, тұзаққа түсуі мүмкін еді. Сонымен қатар, бейбітшілік ұсынысы өте орынды болды, ал Мете мұндай шағын әскермен Қытайға шабуыл жасауға тырысатын басшы емес еді. Сондықтан ол қытайлықтардың талаптарын қабылдады, мүмкін, күш көрсетуді әлсірету үшін әйелінің тілегімен келіскендей көрінуге тырысты. Моду Чанью соңғы сәттерге дейін психологиялық қысым тактикасын қолданды. Келісімге келгеннен кейін императорға қаланы тастап кетуге рұқсат берді, бірақ әскерлерін қытай жолының екі жағына орналастырып, императорға қарай бағытталған садақтарды дайындады. Гаозу өмірінің соңына дейін осы қорқынышты ұмытпады және Метенің барлық талаптарына бағынды. Моду Чанью кейіннен Қытайға кездейсоқ шабуылдар жасап, жаудың жүрегіне сілкіп салған қорқынышты қайта жақсылады. Алайда, қытайлықтар Мете тірі болған кезде келісімді сақтады. Осыған сәйкес, олар «сыйлық» деген желеумен сюннуларға жыл сайын салық төледі, солтүстіктегі сауда және қорғаныс аймағын сюннуларға қалдырды және ябгуға ханшайым сыйлады.