Кіріспе
Белгіленген реттілікпен орындалатын іс-әрекеттер. Ритуал – бұл ым-ишараларды, сөздерді, амалдарды немесе қастерлі заттарды қамтитын іс-әрекеттер тізбегі. Ритуалдар қауымның, оның ішінде діни қауымның дәстүрлерімен белгіленуі мүмкін. Ритуалдар формализм, дәстүрлілік, өзгермейтіндік, ережелерге бағыну, қасиетті символизм және орындалу сипаттарымен ерекшеленеді, бірақ олармен шектелмейді. Ритуалдар – барлық белгілі адамзат қоғамдарының құрамында кездесетін нәрсе. Олар ұйымдасқан діндер мен секталардың құлшылық ету рәсімдері мен қасиетті амалдарын ғана емес, сонымен қатар өмірлік кезеңдерден өту рәсімдерін, күнәдан тазару және кешірім сұрау амалдарын, адалдық серті, арнау рәсімдерін, тәж кигізу және президенттік инаугурацияларды, неке қию, жерлеу және тағы басқаларын қамтиды. Тіпті қол алысу, сәлемдесу сияқты күнделікті амалдар да ритуал деп аталуы мүмкін. Ритуалды зерттеу саласында осы терминнің көптеген түрлі анықтамалары бар. Кириакидис берген бір анықтама бойынша, ритуал – бұл сырттан қараушының, яғни "этикалық" санатындағы белгілі бір іс-әрекет (немесе амалдар жиынтығы), ол сырттан қараушыға қисынсыз, байланыссыз немесе түсініксіз болып көрінеді. Бұл терминді іштен білуші, яғни "эмикалық" орындаушы да қолдана алады, бұл оның іс-әрекетін білмейтін адам осылай қабылдауы мүмкін екенін мойындау ретінде. Психологияда ритуал термині кейде адамның алаңдаушылығын басу немесе алдын алу үшін жүйелі түрде қолданылатын қайталанатын әрекеттерді білдіру үшін техникалық мағынада қолданылады; ол обсессивтік-компульсивтік бұзылыстың белгісі болуы мүмкін, бірақ обсессивтік-компульсивтік ритуалдық әрекеттер көбінесе жекелеген амалдар болып табылады.
A ritual is a sequence of activities involving gestures, words, actions, or revered objects. Rituals may be prescribed by the traditions of a community, including a religious community. Rituals are characterized, but not defined, by formalism, traditionalism, invariance, rule governance, sacral symbolism, and performance. Rituals are a feature of all known human societies. They include not only the worship rites and sacraments of organized religions and cults, but also rites of passage, atonement and purification rites, oaths of allegiance, dedication ceremonies, coronations and presidential inaugurations, marriages, funerals and more. Even common actions like hand shaking and saying "hello" may be termed as rituals. The field of ritual studies has seen a number of conflicting definitions of the term. One given by Kyriakidis is that a ritual is an outsider's or "etic" category for a set activity (or set of actions) that, to the outsider, seems irrational, non contiguous, or illogical. The term can be used also by the insider or "emic" performer as an acknowledgement that this activity can be seen as such by the uninitiated onlooker. In psychology, the term ritual is sometimes used in a technical sense for a repetitive behavior systematically used by a person to neutralize or prevent anxiety; it can be a symptom of obsessive–compulsive disorder but obsessive compulsive ritualistic behaviors are generally isolated activities.
Этимология
"Ритуал" сөзі латын тіліндегі "ritualis" сөзінен шыққан, ол "әдет-ғұрыпқа (ritus) қатысты" деген мағынаны білдіреді. Римдік құқықтық және діни қолданыста "ritus" – нәрсені дұрыс жасаудың бекітілген тәсілі (mos) немесе "дұрыс орындалуы, дәстүр" болған. "Ritus" ұғымының бастапқы түбірі Веда дініндегі санскрит тіліндегі "ṛtá" ("көрінетін тәртіп") сөзімен байланысты болуы мүмкін, ол "космостық, дүниелік, адам және ритуалдық оқиғалардың қалыпты, демек дұрыс, табиғи және нақты құрылымының заңды және тұрақты реті" дегенді білдіреді. "Ритуал" сөзі алғаш рет 1570 жылы ағылшын тілінде тіркелген, ал 1600 жылдары "діни қызметтерді орындаудың белгіленген тәртібі" немесе осы ережелердің кітабы деген мағынада қолданыла бастады.
Сипаттамалары
Әдет-ғұрыпқа енгізілетін іс-әрекеттердің түріне дерлік ешқандай шектеу қойылмайды. Өткен мен қазіргі қоғамдардың ырым-жолдары көбінесе ерекше қимыл-қозғалыстар мен сөздерді, белгілі бір мәтіндерді оқуды, арнайы музыканы, әндерді немесе билерді орындауды, шерулерді, белгілі бір заттармен жұмыс істеуді, ерекше киімдерді киюді, арнайы тағамдар, сусындар немесе есірткілерді пайдалануды және тағы да көп нәрсені қамтиды. Кэтрин Белл ырымдарды формализм, дәстүрлілік, өзгермейтін қасиет, ережелермен басқару, қасиетті символизм және орындалу ретінде сипаттауға болады деп санайды.
Формализм
Ритуал антропологтар "шектелген код" деп атаған (ашық "көлемді кодқа" қарама-қарсы) шектеулі және қатаң ұйымдастырылған сөздер жиынтығын пайдаланады. Морис Блох ритуал қатысушыларды интонация, синтаксис, сөздік қоры, дауыс күші және реттік тұрақтылық тұрғысынан шектелген осы ресми сөйлеу стилін қолдануға міндеттейді деп санайды. Осы стильді қабылдағанда, ритуал басшыларының сөзі мазмұнынан гөрі стильге басым болады. Бұл ресми сөйлеу шектеулі болғандықтан, ол "ашық наразылыққа қарсы тұруға, мойынсұнуға немесе кем дегенде шыдамдылық танытуға" итермелейді. Блох бұл ритуалдық коммуникация түрі бүлік жасауды мүмкін емес етеді және революцияны ғана қолдануға болатын балама ретінде қарастырады. Ритуал әлеуметтік иерархия мен биліктің дәстүрлі формаларын қолдайды және биліктің негізгі болжамдарын сынға ұшыратудан сақтайды.
Дәстүршілдік
Әдет-ғұрыптар дәстүрге сүйенеді және көбінесе тарихи оқиғаны, діни рәсімді, салт-дәстүрді немесе тойды дәл қайталауға бағытталған. Дәстүршілдік формализмнен айырмасы – әдет-ғұрып ресми түрде өткізілмесе де, тарихи ағымға сілтеме жасай береді. Мысалы, американдық "Алғыс айту" кешкі асы ресми болмауы мүмкін, бірақ Американың алғашқы пуритандық қонысымен байланысты оқиғаға негізделген. Тарихшылар Эрик Хобсбаум мен Терренс Рейнджердің пікірінше, мұндай дәстүрлердің көпшілігі – ойдан туып, кейіннен қалыптасқан нәрсе. Олардың мысалы – британдық монархияның рәсімдері, олар "мың жылдық дәстүрді" шақырады, бірақ шын мәнінде олардың қалыптасқан түрі 19 ғасырдың соңында пайда болған. Бұл жағдайда бұрын тоқтатылған, орта ғасырлық дәстүрлердің кейбір элементтері қайта жаңғыртылған. Демек, тарихи шындықты дәл жеткізуден гөрі, тарихқа сілтеме жасау маңыздырақ.
Өзгермеушілік
Кэтрин Белл ритуалдың да өзгермейтінін айтады, бұл мұқият есептелген қимылдарды білдіреді. Бұл дәстүрлілікке құрмет көрсету емес, уақыттан тыс қайталауға ұмтылыс. Тұрақтылықтың кілті – дене тәртібі, мысалы, монахтардың дұғалары мен медитациясы, олардың мінез-құлқы мен көңіл-күйін қалыптастыруға бағытталған. Мұндай дене тәртібі жиі жамағатпен біріге орындалады.
Мемлекеттік басқару
Ритуалдар көбінесе ережелермен реттеледі, бұл формализмге ұқсас қасиет. Ережелер мінез-құлықтың хаосына нормалар енгізеді, қабылдауға болатынның шектерін белгілейді немесе әрбір қимылды қалыпқа келтіреді. Адамдар қоғамдық мақұлдауға ие әдет-ғұрыптармен байланысты, ол мүмкін болатын нәтижелерді шектей алатын заңды қоғамдық билікті еске түсіреді. Тарихи тұрғыдан алғанда, көптеген қоғамдардағы соғыс қатаң ритуалдық шектеулермен байланысты болған, соғыс жүргізудің заңды тәсілдерін шектеген.
Сакральдық символика
Табиғаттан тыс күштерге жүгінуші амалдар оңай-ақ рәсімдер саналады, әйтсе де, бұл жүгіну өте тікелей болмауы мүмкін, тек қасиеттінің адамнан жауап күтетініне сенуді білдіреді. Мысалы, ұлттық тулар тек елді бейнелейтін белгілер ғана емес. Ту, еркіндік, демократия, еркін кәсіпкерлік немесе ұлттық басымдық сияқты үлкен ұғымдарды көрсетеді. Антрополог Шерри Ортнер, ту осы идеялардың арасындағы логикалық байланыстарды зерделеуге немесе олардың қоғамдық өмірде, уақыт пен тарих барысындағы логикалық салдарларын ойластыруға шақырмайды деп жазады. Керісінше, ту барлық немесе ештеңеге адалдыққа шақырады, бұл жағдайды "Біздің туымыз, жақсы көр немесе кет" деген сөзбен ең жақсы түйіндеуге болады. Белгілі бір заттар қасиетті символға айналады, бұл қасиеттілікті құру процесінде оны күнделікті заттардан бөліп, тиімді түрде жасайды. Кез келген елдегі скауттар мен қарулы күштер туды қалай бүктеуге, салюттеуге және көтеруге болатынын ресми түрде үйретеді, осылайша тудың тек мата емес екенін баса көрсетеді.
does not encourage reflection on the logical relations among these ideas, nor on the logical consequences of them as they are played out in social actuality, over time and history. On the contrary, the flag encourages a sort of all or nothing allegiance to the whole package, best summed [by] 'Our flag, love it or leave.' Particular objects become sacral symbols through a process of consecration which effectively creates the sacred by setting it apart from the profane. Boy Scouts and the armed forces in any country teach the official ways of folding, saluting and raising the flag, thus emphasizing that the flag should never be treated as just a piece of cloth.
Өнер көрсету
Ритуалды орындау қатысушылардың тәжірибесін және әлемді танымдық тұрғыдан ұйымдастыруын қалыптастыратын іс-әрекеттерге, символдарға және оқиғаларға театр сияқты шеңбер жасайды, өмірдің хаосын жеңілдетіп, оған мағынаның белгілі бір біртұтас категориялар жүйесін орнатады. Барбара Майерхофф айтқандай, "көргеніңізге ғана емес, істегеніңізге де сену керек".
Құрбандықтар
Өту рәсімі – адамның бір статустан екінші статусына өтуін белгілейтін рәсімдік шара, оның ішінде асырап алу, крещение, ересек болу, бітіру, қызметке орналасу, құдаласу және неке. Өту рәсімдері сондай-ақ, бауырластық сияқты өмірдің ресми кезеңіне байланысты емес топтарға қабылдануды да қамтиды. Арнольд ван Геннептің айтуынша, өту рәсімі үш кезеңнен тұрады: 1. Бөліну – мұнда жаңадан қабылданушылар физикалық және символдық жолмен ескі өзіндіктерінен бөлінеді. 2. Өту – мұнда жаңадан қабылданушылар «екі арада» болады. Виктор Тернер бұл кезеңнің лиминалдық жағдаймен, яғни екіұштылық немесе бағдарсыздықпен сипатталатынын айтты, онда жаңадан қабылданушылар ескі өзіндіктерінен айырылған, бірақ жаңа өзіндігін әлі иеленбеген. Тернер «лиминалдылықтың немесе лиминалды тұлғалардың («шекарадағы адамдар») қасиеттері міндетті түрде екіұшты болады» дейді. Лиминалдылықтың немесе «анти-құрылымның» (төменде қараңыз) осы кезеңінде жаңадан қабылданушылардың рөлінің екіұштылығы олардың арасында біртұтастық сезімін немесе қауымдық эмоционалдық байланысты тудырады. Бұл кезеңді рәсімдік сынақтар немесе рәсімдік оқулармен белгілеуге болады. 3. Қабылдану – мұнда жаңадан қабылданушылар өздерінің жаңа өзіндіктері мен қауымдастығында символдық тұрғыдан бекітіледі.
1. Separation Wherein the initiates are separated from their old identities through physical and symbolic means. 2. Transition Wherein the initiated are "betwixt and between". Victor Turner argued that this stage is marked by liminality, a condition of ambiguity or disorientation in which initiates have been stripped of their old identities, but have not yet acquired their new one. Turner states that "the attributes of liminality or of liminal personae ("threshold people") are necessarily ambiguous". In this stage of liminality or "anti structure" (see below), the initiates' role ambiguity creates a sense of communitas or emotional bond of community between them. This stage may be marked by ritual ordeals or ritual training. 3. Incorporation Wherein the initiates are symbolically confirmed in their new identity and community.
Қиындыққа ұшырау рәсімдері
Антрополог Виктор Тернер адамдарға бақытсыздық, ауру, гинекологиялық мәселелер, дене жарақаттары және осы сияқты басқа да қиындықтар келтіретін рухтарды немесе табиғаттан тыс күштерді басып тастауға бағытталған қиындықтармен күресу рәсімдерін анықтайды. Бұл рәсімдер себептерін анықтау үшін рухтарды болжау (яғни оракулдармен кеңесу), сондай-ақ емдеу, тазарту, зұлым рухтарды қуу және қорғау сияқты амалдарды қамтиды. Басқарылған қиындықтар жеке денсаулыққа қатысты болуы мүмкін, сонымен қатар құрғақшылық немесе жәндіктердің шабуылы сияқты климаттық мәселелерді де қамтуы мүмкін. Шаманның емдік рәсімдері көбінесе әлеуметтік тәртіпсіздікті себеп ретінде анықтайды және әлеуметтік қарым-қатынастарды қалпына келтіруді ем ретінде қарастырады. Тернер Солтүстік-Батыс Замбиядағы Ндембу тайпасының арасындағы Исома рәсімін мысалға келтіреді. Исома қиындықтармен күресу рәсімі баласыз әйелдің бедеулігін емдеу үшін қолданылады. Бедеулік – "аналық туыстық пен вирилокалды неке арасындағы құрылымдық шиеленістің" (яғни әйелдің анасының отбасына адалдығы мен күйеуінің отбасында өмір сүру қажеттілігі арасындағы шиеленістің) салдары. "Әйел некеде 'еркек жағымен' тым жақын болғандықтан, оның қайтыс болған туыстары оның бедеулігіне нұқсан келтірген". Аналық туыстық пен некедегі тепе-теңдікті қалпына келтіру үшін Исома рәсімінде әйелдің анасының туыстарымен бірге тұруы талап етіледі, осылайша қайтыс болған рухтарды ынталандырады. Шамандық және басқа да рәсімдер психотерапиялық емдеуді жүзеге асыруы мүмкін, бұл туралы Джейн Аткинсон сияқты антропологтар теориялық тұрғыдан қарастырған. Аткинсон шамандық рәсімнің тиімділігі шаманның күшін мойындаған кең аудиторияға байланысты болуы мүмкін деп санайды, бұл шаманның науқасты емдеуге қарағанда аудиторияны қызықтыруға көбірек назар аударуына әкелуі мүмкін.
Өлім, аза тұту және жерлеу рәсімі
Көптеген мәдениеттерде өлім мен қайғымен байланысты рәсімдер бар, мысалы, христиан дінінде соңғы қасиеттер мен жаназа алдындағы отырыс, яһудилерде шемира, индуизмде антиести және сикхизмде антам санскар.
Күнтізбелік және еске алу рәсімдері
Күнтізбелік және естелік рәсімдер – жылдың белгілі бір мезгілдерін немесе маңызды оқиғадан бері өткен уақытты белгілейтін ритуалдық шаралар. Күнтізбелік ритуалдар уақыттың өтуіне әлеуметтік мағына береді, қайталанатын апталық, айлық немесе жылдық циклдар құрайды. Кейбір рәсімдер климаттық циклдағы өзгерістердің мәдени тұрғыдан анықталған сәттеріне, мысалы, күн тізбектеріне немесе маусымдар алмасуына бағытталған. Ал кейбіреулері ауыл шаруашылық циклында егін салу, егін жинау сияқты шаралардың басталуын немесе қыстан жазғы жайылымға көшуді белгілейді. Олар күн немесе ай күнтізбесімен сәйкес болуы мүмкін; күн күнтізбесімен белгіленгендер әр жылдың бір күніне (Грегориандық, Күн күнтізбесі бойынша) сай келеді (мысалы, 1 қаңтардағы Жаңа жыл), ал ай күнтізбесімен есептелгендер әр жылда әртүрлі күндерге (Грегориандық, Күн күнтізбесі бойынша) түседі (мысалы, қытайлық ай күнтізбесі бойынша Жаңа жыл). Күнтізбелік ритуалдар табиғатқа мәдени тәртіп орнатады. Мирча Элиаденің айтуынша, көптеген діни дәстүрлердің күнтізбелік ритуалдары қоғамның негізгі сенімдерін еске түсіреді және қайталайды, ал олардың жыл сайынғы тойлануы өткен мен қазіргі арасында байланыс орнатып, бастапқы оқиғалар қайта орын алғандай сезім тудырады: "Құдайлар солай істеді; адамдар да солай істейді".
Құрбандықтар, алмасулар және араласулар
Бұл ырым-жырымның жанры құдайлық күштерді мақтау, риза ету немесе жұбата алу мақсатымен жасалатын құрбандықтар мен сый-тартулардың түрлерін қамтиды. Ертедегі антрополог Эдвард Тайлордың пікірінше, мұндай құрбандықтар қайтарым күтіп берілген сыйлықтар болып табылады. Алайда, Кэтрин Белл құрбандықтардың манипуляциялық, "сиқырлы" сипаттағы амалдардан бастап, таза құлшынысқа дейін әртүрлі практикаларды қамтитынын атап көрсетеді. Мысалы, индуисттік пуджа құдайды қуантудан өзге мақсаты жоқ сияқты. Марсель Маустың сөзіне сәйкес, құрбандықтар қасиеттілікке ие болғандықтан, басқа сый-тартулардан өзгешеленеді. Осының салдарынан, сый-тарту құдайларға жеткізілу үшін рәсім барысында көбінесе жойылған.
Той-томалақ, ораза және мейрамдар
Тойлау мен ораза ұстау рәсімдері – бұл қауымның негізгі, ортақ діни құндылықтарға адалуын, құдайлардың айқын болуына емес, ортақ діни құндылықтарға берілуін қоғамдық түрде білдіретін рәсімдер. Мұндай рәсімдерде тойлау немесе ораза ұстау да болуы мүмкін. Бұл мұсылмандардың Рамазан айындағы ұжымдық оразасы, Жаңа Гвинеяда шошқа сою, карнавал тойы немесе католицизмдегі тәубе шерулері сияқты түрлі шараларды қамтиды. Виктор Тернер негізгі құндылықтарды қоғамдық ортада көрсететін бұл "мәдени өнерді" "әлеуметтік драма" деп атады. Мұндай драмалар белгілі бір мәдениетке тән әлеуметтік кернеулерді рәсімдік тазарту арқылы символдық түрде білдіруге және оларды шешуге мүмкіндік береді. Әлеуметтік шиеленістер рәсімнен тыс жерде сақталған сайын, рәсімнің қайталануын талап ететін қысым арта түседі. Мысалы, карнавалда адамдарға өздері емес нәрселерді істеуге рұхсат беретін маска кию практикасы, әлеуметтік теңдікке қол жеткізеді, әдетте шиеленіске толы әлеуметтік иерархияны жояды, және қалыпты әлеуметтік шеңберден тыс ойынға баса назар аударады. Бірақ карнавалдан тыс, нәсіл, тап және жыныс сияқты әлеуметтік шиеленістер сақталады, сондықтан мерекедегі үнемі қайталама босату қажет болады.
Су рәсімдері
Су рәсімі – суды басты элемент ретінде қолданатын рәсім немесе салт. Әдетте, адам діни нанымға бейімдеудің немесе рухани тазарудың символы ретінде суға батырылады немесе жуылады. Мысалдарға: иудаизмдегі Микве, тазару салты; синтоизмдегі мизоги, киелі сарқырама, өзен немесе көлде шомылу арқылы рухани және денелік тазару салты; мұсылмандық намаз алдындағы дәрет немесе Уду; христиан дініндегі крещение, діни қауымдастыққа (христиан шіркеуіне) кіруді және тазаруды білдіретін салты мен қасиетті рәсім; және сикхизмдегі Амрит Санскар, тазаруды және діни қауымдастыққа (Халсаға) кіруді көрсететін өту рәсімі (санскар). Суды қолданатын рәсімдер, егер су олардың басты ерекшелігі болмаса, су рәсімдері деп есептелмейді. Мысалы, рәсім кезінде немесе одан кейін су ішу жиі кездеседі, бірақ су ішу, Барлық Әлемдер Шіркеуіндегідей, басты әрекет болмаса, бұл рәсімді су рәсіміне айналдырмайды.
Саяси рәсімдер
Антрополог Клиффорд Гертцтің пікірінше, саяси рәсімдер билікті құрастырады; яғни, Бали мемлекетін талдағанда ол рәсімдер саяси биліктің әшекейі емес, саяси тұлғалардың билігі олардың рәсімдерді жасау қабілетіне және король бастығындағы әлеуметтік иерархияның табиғи және қасиетті саналатын космостық шеңберге байланысты екенін айтты. "Биліктің драматургиясы" ретінде, кең ауқымды рәсімдер жүйесі билеушіні құдайлық тұлға ретінде бөліп көрсететін космологиялық тәртіпті құруы мүмкін, мысалы, Еуропа патшаларының "құдайдан берілген құқығы" немесе құдайлық Жапон императоры сияқты. Саяси рәсімдер саяси лауазым иелерінің қолданатын кодификацияланбаған немесе кодификацияланған конвенциялар түрінде де пайда болады, бұл институттың немесе рөлдің уақытша иеленушісіне қарсы құрметті нығайтады, оны парламенттік органдардың процедураларындағы көптеген рәсімдерде көруге болады. Ритуал қарсылық формасы ретінде де қолданылуы мүмкін, мысалы, Оңтүстік Тынық мұхитындағы отаршылдық билікке қарсы пайда болған әртүрлі "Жүкті культтерде". Мұндай діни-саяси қозғалыстарда арал тұрғындары батыстық практикаларды (мысалы, қону жолағын салу) ырым-жырымдық имитация арқылы ата-бабалардан жүк (дайын өнімдер) шақыру құралы ретінде пайдаланды. Бұл топтардың көшбасшылары қазіргі мемлекеттік құрылысты (көбінесе отаршылдық капиталистік режимдермен таңдалған) ескі әлеуметтік тәртіптің бұзылуы ретінде сипаттап, оны қайта жаңғыртуға тырысты. Ритуалдар сонымен қатар қақтығыстан кейін саяси маңызға ие болуы мүмкін, мысалы, босниялық синкретикалық мерекелер мен діни шекараларды бұзатын фестивальдар сияқты.
Функционализм
XIX ғасырдағы "кресло антропологтары" діннің адамзат тарихында қалай пайда болғаны туралы негізгі сұраққа ден қойды. ХХ ғасырда олардың болжамдық тарихтары оның пайда болуына қарамастан, осы сенімдер мен амалдар қоғам үшін не істейді деген жаңа мәселелермен ауыстырылды. Осы көзқарас бойынша, дін – әмбебап құбылыс, мазмұны әртүрлі болғанымен, қоғамның негізгі психологиялық және әлеуметтік проблемаларын шешуге бағытталған белгілі бір функцияларды атқарады, сондай-ақ оның ортақ құндылықтарын көрсетеді. Бронислав Малиновский функция тұжырымын жеке психологиялық қажеттіліктерге қатысты мәселелерді қарастыру үшін пайдаланды; ал А.Р. Радклиф-Браун, керісінше, институттың немесе дәстүрдің қоғамды тұтастай сақтау немесе күйінде ұстау мақсатын іздеді. Осылайша, олар алаңдаушылық пен ритуалдың арақатынасы туралы келіспеді. Малиновский ритуалдың қауіпті элементтерді техникалық бақылау мүмкін болмаған жағдайларда туындаған алаңдаушылықты шешудің техникалық емес тәсілі екенін айтты: "Адам білімінде немесе практикалық бақылаудағы үзіліске тап болғанда, бірақ оны жалғастыруға мәжбүр болғанда, сұрлық күтіледі және көбінесе кездеседі". Радклиф-Браунның пікірінше, ритуал – ортақ мүдделерді бейнелейтін және қоғамдық бірлік символы болып табылатын нәрсе, ал ритуал орындалмаса ғана алаңдаушылық сезіледі. Джордж С. Хоманс осы қарама-қарсы теорияларды нәтижелерге жету құралдары жоқ адамдар сезінетін "біріншілік алаңдаушылықтар" мен біріншілік алаңдаушылықты сейілтуге арналған амалдарды дұрыс орындамағандар сезінетін "екіншілік (немесе орын ауыстырылған) алаңдаушылық" арасындағы айырмашылықты анықтау арқылы шешуге тырысты. Хоманс тазарту ритуалдары екіншілік алаңдаушылықты сейілту үшін орындалуы мүмкін екенін дәлелдеді. А.Р. Радклиф-Браун ритуалды техникалық әрекеттен ажырату қажет екенін, оны құрылымдалған оқиға ретінде қарастырды: "Ритуалдық әрекеттер техникалық әрекеттерден әрқашан оларда белгілі бір экспрессивтік немесе символдық элементтері болуымен ерекшеленеді". Эдмунд Лич, керісінше, ритуалдық және техникалық әрекеттерді жеке құрылымдық қызмет түрлері ретінде емес, спектр ретінде қарастырды: "Әрекеттер үздіксіз масштабта орналасады. Бір шетінде толығымен діни емес, толығымен функционалды, қарапайым техникалық әрекеттер бар; екінші шетінде толығымен қасиетті, қатаң эстетикалық, техникалық тұрғыдан функционалды емес әрекеттер бар. Осы екі шеттің арасында бір жағынан бір салаға, екінші жағынан екінші салаға жататын көптеген әлеуметтік әрекеттер бар. Осы тұрғыдан алғанда, техника мен ритуал, діни емес және қасиетті, әрекеттің түрлерін емес, оның кез келген түрінің ерекшеліктерін көрсетеді".
Әлеуметтік бақылау ретінде
Функционалистік модель ритуалды әлеуметтік қарым-қатынасты реттеу, топтық этиканы сақтау және дау-дамайдан кейін келісімді қалпына келтіру арқылы әлеуметтік институттарды реттеу мен тұрақтандырудың гомеостатикалық механизмі ретінде қарастырды. Функционалистік модель көп ұзамай ескіргенмен, кейінірек "неофункционалдық" теоретиктер дәстүрдің үлкен экологиялық жүйелерді реттейтін жолдарын зерттей отырып, оның тәсілдерін қабылдады. Мысалы, Рой Раппапорт Папуа-Жаңа Гвинеядағы тайпалық топтар арасында шошқаларды сыйға тартудың адам мен қоршаған ортаның, азық-түліктің (шошқалар адамдармен бірдей азық-түлікпен бөліседі) және ресурстардың арасындағы тепе-теңдікті қалай сақтағанын зерттеді. Раппапорттың қорытындысында бұл рәсім "қоршаған ортаның нашарлауына жол бермеуге көмектеседі, аймақтық халықтың өмір сүруіне қауіп төндірмейтін жиілікке дейін жанжалдарды шектейді, адам-жер арақатынасын реттейді, сауданы жеңілдетеді, жергілікті шошқаның артық бөлігін аймақтық халыққа шошқа еті түрінде таратады және адамдарға ең қажет болған кезде жоғары сапалы ақуызды қамтамасыз етеді". Сол сияқты, Дж. Стивен Лансинг Балидің кең ауқымды суару жүйелерін реттеуге, дау-дамайларды шектеуге, суды жүйе бойынша оңтайлы бөлуді қамтамасыз етуге индуистік Бали рәсімдерінің күрделі күнтізбесі қалай қызмет еткенін анықтады.
Көтеріліс
Функционалистердің көпшілігі рәсімдерді әлеуметтік тәртіпті сақтаумен байланыстыруға тырысқанда, Оңтүстік Африка функционалистік антропологы Макс Глюкман "наразылық рәсімдері" деген сөз тіркесін енгізді. Ол бұл рәсімдердің қабылданған әлеуметтік тәртіпті символдық түрде кері қайтару сипаттағы екенін сипаттады. Глюкман бұл рәсімдердің жатқандағы әлеуметтік шиеленістердің көрінісі екенін (Виктор Тернер осы идеяны қабылдады) және олар институционалдық қысым клапаны ретінде жұмыс істеп, осы циклдік өнер көрсетулер арқылы осы шиеленістерді жеңілдететінін айтты. Рәсімдер, ең соңында, олар нақты көтеріліске әкелмей, осы шиеленістерді білдіруге мүмкіндік бергендіктен, әлеуметтік тәртіпті нығайтуға қызмет етті. Карнавал да осы тұрғысынан қарастырылады. Мысалы, ол Оңтүстік Африканың Свазиленд банту патшалығының алғашқы жемістер фестивалі (инквала) қалыпты әлеуметтік тәртіпті символдық түрде қалай кері бұрғанын байқады, сондықтан патшаға қоғамдастықта сөз тигізілді, әйелдер ерлер үстінен үстемдік құрды, ал жастарға қатысты ақсақалдардың орнаған билігі аударылды.
Құрылымдық
Француз антропологы Клод Леви-Стросс барлық әлеуметтік және мәдени ұйымды адам миының туа біткен құрылымымен қалыптасқан коммуникацияның символдық жүйелері деп санады. Осыған байланысты ол символдар жүйелері функционалистердің сенгенідей әлеуметтік құрылымның көрінісі емес, керісінше, оларды ұйымдастыру үшін әлеуметтік қатынастарға таңылған деп тұжырымдады. Леви-Стросс миф пен ритуалды бір-бірін толықтыратын символдық жүйелер ретінде қарастырды – бірі сөздік, екіншісі сөзсіз. Леви-Стросс ритуал теориясын жасауға ұмтылмады (дегенмен ол мифтің төрт томдық талдауын жасады), бірақ Мэри Дуглас және Эдмунд Лич сияқты ритуалды зерттеген келесі ғалымдарға зор ықпал етті.
Құрылым және антиқұрылым
Виктор Тернер Арнольд ван Геннептің бастама рәсімдерінің құрылымын зерттеу үлгісін және Глюкманның әлеуметтік тепе-теңдікті сақтау үшін әлеуметтік қақтығыстарды рәсімдеуге бағытталған функционалистік көзқарасын, рәсімдердегі символдардың құрылымдық моделімен үйлестірді. Бұл рәсімдердегі құрылымдық, символдық қарама-қарсылықтарға жасалған баса назардың қарама-қарсылығы ретінде, оның өту рәсімдерінің лиминалдық фазасын зерттеуі болды – осы фазада "антиструктура" пайда болады. Осы фазада, туу мен өлім сияқты қарама-қарсы жағдайлар бір әрекет, зат немесе сөз тіркесінде біріге алады. Ритуалдағы символдардың динамикалық сипаты күшті жеке тәжірибе сыйлайды; ритуал – "міндеттіні уақыт-уақытпен қажеттіге айналдыратын механизм". Британдық функционалист Мэри Дуглас, Тернердің ритуалдық құрылым және антиструктура теориясын "Табиғи символдар" кітабында "тор" және "топ" терминдерінің өзіндік қарама-қарсы жиынтығымен дамытты. Леви-Стросс аясындағы структуралистік тәсілге сүйене отырып, ол ритуалды әлеуметтік мінез-құлықты шектейтін символдық коммуникация ретінде қарастырды. "Тор" – символдық жүйенің ортақ түсінік қалыптастырушы жүйе ретіндегі дәрежесін көрсететін шкала. "Топ" – адамдардың тығыз байланысты қауымдастықтағы байланысының күші. Екі қиылысатын осьтерде көрсетілгенде төрт квадрант пайда болады: күшті топ/күшті тор, күшті топ/әлсіз тор, әлсіз топ/әлсіз тор, әлсіз топ/күшті тор. Дуглас, күшті топқа немесе күшті торға ие қоғамдар, топтық байланыстары немесе торы әлсіз қоғамдарға қарағанда көбірек рәсімдерге ие екенін дәлелдеді. (төмендегі бөлімді де қараңыз)
Антиструктура және коммунитас
Өзінің өту рәсімдерін талдау барысында Виктор Тернер лиминалдық кезең – "арадағы және арадағы" кезеңнің, "адамдардың өзара қарым-қатынасының екі моделімен сипатталатынын" айтты: құрылым және антиқұрылым (немесе коммунитас). Рәсімдер дәстүрлі символизм арқылы қоғамның мәдени идеалдарын нақты бейнелесе де, лиминалдық кезеңнің шексіз той-қуаныштары әлеуметтік бөгеттерді бұзуға және топты "статус, мүлік, белгілер, әлемдік киім, шен, туыстық жағдай, өздерін өзгелерден ешқандай артықшылықпен көрсетуге ештеңесіз" біртұтасқа біріктіруге мүмкіндік берді. Мұндай символдық инверсия кезеңдері қажылық сапарлар мен Йом Кипур сияқты түрлі рәсімдерде зерттелді.
Әлеуметтік драма
Макс Глюкманның «наразылық рәсімдері» тұжырымынан бастап, Виктор Тернер көптеген рәсімдердің «әлеуметтік драма» ретінде қызмет ететінін, олар арқылы құрылымдық әлеуметтік кернеулер білдіріліп, уақытша шешілетінін айтты. Ван Геннептің бастама рәсімдері үлгісіне сүйене отырып, Тернер осы әлеуметтік драмаларды «лиминалды фаза» кезеңінде қауымның ритуалдық түрде құрылуы арқылы өзін-өзі жаңаруының динамикалық процесі ретінде қарастырды. Тернер рәсімдік оқиғаларды 4 кезеңге бөліп талдады: қарым-қатынастардың бұзылуы, дағдарыс, түзету шаралары және қайта интеграциялану амалдары. Глюкман сияқты, ол осы рәсімдер әлеуметтік тәртіпті сақтайды, сонымен бірге тәртіпсіз өзгерістерге мүмкіндік жасап, адамдарды бастама рәсімі сияқты жаңа мәртебеге жеткізеді деп сақты.
Ритуалға символикалық көзқарас
Клиффорд Герц Виктор Тернер бастаған рәсімге символдық көзқарасты одан әрі дамытты. Герц діни символдар жүйесі шындықтың "үлгісін" (әлемді қалай түсіну керектігін көрсетеді) және шындықтың "нұсқауын" (оның идеалды күйін анықтайды) ұсынатынын айтты. Герцтің пікірінше, рәсімнің міндеті осы екі аспектіні – "үлгіні" және "нұсқауды" – біріктіру болып табылады: "Діни ұғымдардың рас екендігіне және діни директивалардың дұрыс екендігіне сенім рәсім арқылы – яғни қасиетті мінез-құлық арқылы қандай да бір жолмен туындайды". Герц сияқты символдық антропологтар рәсімдерді мәдени жүйелер ретінде жеке-жеке түсіндірілетін тіл сияқты кодтар ретінде талдады. Герц ритуал әлеуметтік тәртіпті сипаттайды деген функционалистік пікірлерді қабылдамай, оның орнына ритуал белсенді түрде әлеуметтік тәртіпті қалыптастырады және хаостық тәжірибеге мағына береді деп санайды. Ол сондай-ақ Глюкман мен Тернердің рәсімдік әрекетті әлеуметтік құмарлықты шешу құралы ретінде баса назарлауынан өзгешеленді, оның орнына ол оларды тек көрсетіп қана қояды деп дәлелдеді.
Байланыс түрі ретінде
Виктор Тернер ырым-жоралғыларды адамдардың өмірлерін шектейтін құрылымдардан босатып, еркіндікке бастайтын анти-құрылымға немесе коммунитасқа айналдыру мүмкіндігін көрсеткен болса, Морис Блох ырым-жоралғылар сәйкестікті күшейтеді деп санайды. Морис Блох ырым-жоралғылық коммуникацияның ерекшелігі – арнайы, шектеулі лексика, рұқсат етілген мысалдардың аз саны және шектеулі грамматика қолданылуында екенін айтады. Осының салдарынан, ырым-жоралғылық сөздер өте болжамды болады, ал сөйлеушінің не айту керектігін таңдау мүмкіндігі шектеулі болғандықтан, ол анонимділікке ие болады. Шектеулі синтаксис сөйлеушінің логикалық аргументтер келтіру қабілетін азайтады, оның орнына, "Мен сені үйлендіремін" сияқты, қарсылыққа келмейтін сөздермен шектеледі. Перформативтер деп аталатын мұндай сөздер сөйлеушілерге логикалық дәлелдер арқылы саяси пікір білдіруден тыйым салады және Вебердің дәстүрлі билік деп атауына сай келеді. Блохтың ырым-жоралғылық тіл моделі шығармашылыққа мүмкіндік бермейді. Томас Цордас, керісінше, ырым-жоралғылық тілдің жаңашылықтарды қалыптастыру үшін қалай қолданылатынын талдайды. Цордас орындаушылық элементтерін бөлісетін ырым-жоралғылар тобын ("поэтикасы" бар ырым-жоралғылардың түрлері) қарастырады. Бұл ырым-жоралғылар формалдылық деңгейі бойынша әртүрлі болуы мүмкін, кейбіреулері аз, ал кейбіреулері формалды және шектеулі. Цордас жаңалықтарды формалдылығы төмен ырым-жоралғылар арқылы енгізуге болатынын айтады. Бұл жаңалықтар қабылданып, стандартталғаннан кейін, бірте-бірте формалды ырым-жоралғыларға енгізіледі. Осылайша, тіпті ең формалды ырым-жоралғылар да шығармашылықты білдірудің мүмкін болатын жолдары болып табылады.
Тәртіптік бағдарлама ретінде
Талал Асад «Британ энциклопедиясындағы» рәсімдер мен ғұрыптар туралы мақалаларды тарихи талдау жасағанда, 1771 жылдан 1852 жылға дейінгі рәсімдер туралы қысқа мақалалар оны «құдайға құлшылық етудің тәртібі мен жолын көрсететін кітап» (яғни, сценарий ретінде) деп анықтайды. Одан кейін 1910 жылға дейін осы тақырыпта ешқандай мақала жарияланбады, сосын жаңа, кең мақала пайда болды, ол рәсімді «бір нәрсені бейнелейтін немесе көрсететін әдеттегі мінез-құлық түрі» деп қайта анықтады. Символикалық әрекет ретінде ол енді дінмен ғана шектелмейді, бірақ техникалық іс-қимылдан да ерекшеленеді. Анықтамалардың сценарийден мінез-құлыққа өзгеруі, мәтінмен салыстырылады, бұл рәсімнің сыртқы белгісі (яғни, қоғамдық символ) мен ішкі мағынасы арасындағы семантикалық айырмашылыққа сәйкес келеді. Назар қоғамдық символдардың мағынасын анықтауға ауысты, ал ішкі эмоционалдық күйлерге қатысты мәселелер екінші орынға қойылды, себебі Эванс Притчард жазғандай, «мұндай эмоционалдық күйлер, егер болса, әр адамда әртүрлі, тіпті бір адамның әртүрлі жағдайларда және тіпті бір рәсімнің әртүрлі кезеңдерінде де өзгеруі мүмкін». Асад, керісінше, мінез-құлық пен ішкі эмоционалдық күйлерге баса назар аударады; рәсімдер орындалуы керек, ал осы орындалуларды меңгеру – тәртіпті іс-қимылдарды қажет ететін дағды. Орта ғасырдағы Еуропалық монахтардың өмірінен мысал келтіріп, ол бұл жағдайда рәсімнің бастапқы мағынасы «құдайға құлшылық етудің тәртібі мен жолын көрсететін кітап» екенін көрсетеді. Бұл кітапта «тамақтану, ұйықтау, жұмыс істеу және дұға етудің дұрыс жолдары, сондай-ақ дұрыс моральдық және рухани бейімділіктер, «Құдайға қызмет етуге» бағытталған ізгі қасиеттерді дамытуға арналған іс-қимылдар» сипатталған. Басқаша айтқанда, монахтар Фуколық мағынада тәртіпке келтірілді. Монастырлық тәртіптің мақсаты – дағдыларды үйрену және тиісті эмоцияларды қалыптастыру. Асад өзінің көзқарасын былай түйіндейді:
Әлеуметтік бірлік түрі ретінде
Этнографиялық байқаулар ритуалдың әлеуметтік бірлікті қалыптастыратынын көрсетеді. Дуглас Фоули 1973 және 1974 жылдары арасында Техас штатының Солтүстік қаласына барып, мемлекеттік орта мектеп мәдениетін зерттеді. Ол сұхбаттар, қатысушы байқау және еркін әңгімелесуді өзінің «Капиталистік мәдениетті игеру» атты этнографиялық еңбегінде нәсілдік шиеленістер мен капиталистік мәдениетті зерттеу үшін пайдаланды. Фоули футбол ойындары мен «Жұма күні кешкі жарықтарды» қауымдық ритуал ретінде қарастырады. Бұл ритуал мектепті біріктіріп, апта сайынғы шаруашылық жиналыстары мен ойынның өзі арқылы бірлік және қауымдастық сезімін тудырды. Фоули тап, әлеуметтік статус, байлық және гендерлік айырмашылықтарға негізделген бағалау мен бөлінуді байқады. Ол «Жұма күні кешкі жарықтарды» осы айырмашылықтарды жеңетін ритуал ретінде сипаттады: «Футболдың екінші, жұмсақ, әлеуметтік жағы, әрине, достыққа, адалдыққа, ойыншылар арасындағы қарым-қатынасқа және бірлесіп жұмыс істеуге баса назар аударды». Антрополог Сафет ХаджиМухамедович өзінің «Илияны күту: Босния пейзажындағы уақыт және кездесу» атты этнографиялық еңбегінде Сент-Джордж және Сент-Илия сияқты ортақ мерекелердің дінаралық қарым-қатынасты құрылымдап, Босниядағы этно-ұлттық тазалауға қарсы ынтымақтың белгісі ретінде көрінетінін айтады.
Әлеуметтік-биология және мінез-құлық нейробиологы
Антропологтар басқа мінез-құлық ғылымдарының көмегімен де дәстүрлерді талдады. Мәдени дәстүрлердің жеке адамдардың жеке ритуалдарымен мінез-құлық ерекшеліктерінің ортақтығы бар деген ойды Фрейд бұрын-соңда талқылаған. Дулани мен Фиске дәстүрлер мен дәстүрлі емес іс-әрекеттердің, мысалы, жұмыстың этнографиялық сипаттамаларын, obsessive-compulsive disorder (OCD) клиникалық сипаттамаларымен салыстырды. Олар ОКР мінез-құлқының көбінесе заттарды үнемі тазалау, дене сөлінділеріне алаңдау немесе жирену, зиянды қылықтардың алдын алу үшін қайталама әрекеттер, әрекеттердің санына немесе ретіне ерекше мән беру сияқты әрекеттерден тұратынын атап өтті. Содан кейін олар мәдени дәстүрлердің этнографиялық сипаттамаларында "жұмыс" сияқты басқа да іс-әрекеттердің сипаттамаларына қарағанда мұндай мазмұн шамамен 5 есе көп екенін көрсетті. Кейін Фиске осы талдауды әртүрлі мәдениеттердің үлкен жинағынан алынған көптеген сипаттамалармен қайталады, сондай-ақ мәдени дәстүрлердің сипаттамаларын ОКЗ-ден басқа басқа мінез-құлық бұзылыстарының сипаттамаларымен салыстырды, осылайша тек ОКЗ-ға ұқсас мінез-құлық (басқа аурулар емес) дәстүрлермен ортақ қасиеттерге ие екенін көрсетті. Авторлар осы нәтижелерге алдын ала түсіндірмелер береді, мысалы, осы мінез-құлық белгілері тіршілік үшін, тәуекелді бақылау үшін кеңінен қажет, ал мәдени дәстүрлер көбінесе ұжымдық тәуекел сезімінде орындалады. Басқа антропологтар бұл ойларды одан әрі дамытып, мидың функциялары мен физиологиясына негізделген күрделі теорияларды құрастырды. Линард пен Бойер жеке адамдардағы мінез-құлықтың мәжбүрлігі мен ұжымдық контекстегі ұқсас мінез-құлық арасындағы ортақтықтар, олар қауіп-қатерден сақтану деп атаған жатқан психикалық процестерге байланысты болуы мүмкін деп ұсынады. Олардың пікірінше, қоғамдағы адамдар қауіп-қатерден аулақ болуға қатысты ақпаратқа көбірек назар аударады, бұл өз кезегінде қауіп-қатерден сақтану әрекеттерін көрсететін ұжымдық дәстүрлердің неге соншалықты танымал және мәдени тұрғыдан ұзақ сақталуын түсіндіреді.
Діннің әдістемелік өлшемі ретінде рәсім
Әлеуметтанушы Мервин Вербиттің пікірінше, ритуал діниліктің маңызды құрамдас бөліктерінің бірі болып саналады. Ал ритуалдың өзі төрт өлшемге жіктеледі: мазмұны, жиілігі, қарқындылығы және орталық рөлі. Ритуалдың мазмұны ритуалдан ритуалға өзгеруі мүмкін, сондай-ақ оның жиілігі, қарқындылығы (орындаушыға тигізетін әсерінің күші) және діни дәстүрдегі орталық рөлі де әртүрлі болады. Осы тұрғыдан алғанда, ритуал Чарльз Глоктың діниліктің "әрекет" өлшемімен ұқсас.
and centrality. The content of a ritual may vary from ritual to ritual, as does the frequency of its practice, the intensity of the ritual (how much of an impact it has on the practitioner), and the centrality of the ritual (in that religious tradition). In this sense, ritual is similar to Charles Glock's "practice" dimension of religiosity.
Діни көзқарастар
Діндерде ырым-жырым – дін немесе діни ағымдағы нақты бір дәстүрді сақтау үшін қалыптасқан сыртқы рәсімдердің жиынтығы болуы мүмкін. Ритуал көбінесе шіркеудегі құлшылықпен байланысты болғанымен, кез келген діннің негізгі қағидалары мен оның ырым-жырымдары арасындағы байланыс ұйымдасқан діндерден институционалды емес руханилыққа дейін, мысалы, Жоғарғы Амазонкадағы Урарина тайпасының аяуаска шаманизмі сияқты, әртүрлі болуы мүмкін. Ырым-жырымдар көбінесе құрметпен тығыз байланысты, сондықтан көп жағдайда ритуалдар құдайға немесе адамзаттың ұлы мұратына деген құрметті білдіреді.
Христиандық
Христиандықta, ырым – қасиетті рәсімдерді (мысалы, ауруларды майлау) білдіру үшін қолданылады, бұл ырым христиан діни ағымына байланысты құдайлық сакрамент статусына ие болуы немесе болмауы мүмкін (Рим католицизмінде ауруларды майлау сакрамент болып саналады, ал лютерандықta – емес). "Ритуал" сөзі сондай-ақ әдетте белгілі бір орталықтан бастау алатын діни қызметтер дәстүрін білдіру үшін де қолданылады; мысалдарға Рим ритуалы, Византия ритуалы және Сарум ритуалы жатады. Мұндай ритуалдар түрлі кіші ритуалдарды қамтуы мүмкін. Мысалы, Византия ритуалы (Шығыс православие, Шығыс лютеран және Шығыс католик шіркеулері қолданады) грек, орыс және басқа да этникалық негізделген түрлеріне ие.
Ислам діні
Күнделікті намаз оқитын мұсылмандар, иығын иіп, сәжде еткенде араб тілінде Құраннан белгілі бір аяттарды оқуға тиіс. Құранның 2-тарауы намаз оқығанда бет бұру керек бағыт (қибла), қажылық (хаж) және Рамазан айында ораза ұстау сияқты амалдарды жазады. Ихрам – ислам дінінде қажылыққа дайындалу үшін жасалатын тазару күйі. Хаж амалдарының ішінде Қағбаны тоғырлау және біздің амалдарымызды көрсету бар. Осы амалдар (манасик) – хаж амалдары деп саналады. Са’и – екі төбенің арасында жеті рет жүру мен шауып өтудің арасындағы амал.
Фримасондық
Масондық тағылымда, рәсімдер – масондық символизмді пайдалана отырып, масондық қағидаларды түсіндіретін жазылған сөздер мен амалдар. Бұл рәсімдерге сенімді мүшелерге белгілі бір масондық дәрежеге қабылдану кезінде біртіндеп үйретіледі. Масондық дәрежелер ортағасырлық шеберхана гильдияларының үш дәрежесінен шыққан: «Бастаушы шәкірт», «Жұмысшы» (немесе «Келлефрафт») және «Шебер масон». Солтүстік Америкада «Шебер масон» дәрежесіне көтерілген масондықтар шотландтық немесе Йорк дәстүрі сияқты қосымша дәрежелер ұсынатын қосымша ұйымдарға қосылуға мүмкіндік алады.