Норвегиядағы Боргунд ағаш шіркеуі

Кіріспе

Лердалдағы ағаш шіркеу, Норвегия.

Боргунд ағаш шіркеуі (Borgund stavkyrkje) – Норвегияның Вестланд графтығындағы Лердал муниципалитетінде орналасқан, бастапқыда католик шіркеуіне, кейін Норвегия шіркеуіне қарасты бұрынғы приход шіркеуі. Ол шамамен 1200 жылы Боргунд ауылының шіркеуі ретінде салынды және 1868 жылға дейін Лердал енуіне (Бьёргвин епархиясындағы Согн декандық бөлігі) қарасты болды. Одан кейін оның діни қызметтері жақын жерде салынған "жаңа" Боргунд шіркеуіне ауыстырылды. Ескі шіркеу қалпына келтіріліп, консервацияланып, мұражайға айналдырылды. Оны Ежелгі Норвегиялық Ескерткіштерді Сақтау Қоғамы қаржыландырады және басқарады. Шіркеу Согн типіндегі үш кемелі ағаш шіркеу ретінде жіктеледі. Оның аумағында Норвегиядағы жалғыз сақталған, жеке тұрған ағаш сағана мұнарасы орналасқан.

Құрылыс

Боргунд тұғырлы шіркеуі 1180 және 1250 жылдар аралығында салынған, кейіннен қосымшалармен толықтырылып, қалпына келтіру жұмыстары жүргізілген. Оның қабырғалары тік ағаш тақталардан, яки тұғырлардан тұрғызылған, содан да «тұғырлы шіркеу» деп аталады. Төрт бұрышты тіреулер тас іргетасқа тіреліп, жермен бекітілген. Аралық тұғырлар іргетастан өрлеп шығады, әрқайсысы бірімен-бірі бекітіліп, мықты қабырға құрайды. Сыртқы ағаш беттері қорғаныш үшін қайың майымен қараңғылатылған. Боргунд тұғырлы шіркеуі базиликалық жоспар бойынша салынған, бүйірлік дәліздері төмендетілген, ал соңынан ғибадатхана мен апсида қосылған. Орталық бөлігі төрт жағынан аркадамен шектелген. Айналасымен жүретін амбулаторий ғибадатхана мен апсидаға, олар 14 ғасырда салынған, жалғасады. Ғимараттың сыртындағы амбулаторий веранда түрінде орналасқан, шатырдың кеңесінен қорғалған. Шіркеудің жоспары орталық жоспарға ұқсас, төртінші қанатының орнына апсидасы бар екі қабатты грек кресінен тұрады. Шіркеуге кіретін есіктер крестің үш қысқа қанатында орналасқан. Құрылысы тұрғысынан ғимарат «куб ішінде куб» деп сипатталады, олардың әрқайсысы бір-бірінен тәуелсіз. Ішкі «куб» жерден өрлеп, төбені қолдайтын тік бағаналардан құралған. Аркаданың жоғарғы бөлігі аркалы тіреулерден тұрады, олар тізесімен бағаналарға бекітілген. Аркаданың үстінде бағаналар көлденең пішіндес, диагональды, көбінесе «Әулие Андрей кресі» деп аталатын, айқыш тәрізді конструкциялармен байланыстырылған; олар «екінші қабаттың» визуалды бейнесін беретін аркалы тіректерді ұстап тұрады. Бұл функционалды галерея болмаса да, Еуропаның басқа жерлеріндегі ірі тас шіркеулердің қазіргі заманғы екінші қабатты галереяларын еске салады. Бұл жоғарғы тіректер арасындағы кішірек сәулелер барлық құрылымды нығайтуға көмектеседі. Шатырдың салмағы тіреулер мен бағаналарға жүктеледі, бұл тұғырлы қабырғалардың төмен және сыртқа қарай жылжуына жол бермейді. Шатырдың арқалықтары тік бұрышты қайшы тәрізді конструкциядан тұрады, жоғарғы жағы тар, ал төменгі жағы кеңейеді, төменгі арқалықпен бекітіліп, құлаудың алдын алады. Қосымша қолдау «Х» пішінді конструкциямен қамтамасыз етіледі, ол қиылысу нүктесінің астында, бірақ төменгі арқалықтың үстінде орналасқан. Шатырдың көлбеуі тік, көлденең тақтайлармен жабылып, шифермен жабылған. Алғашқы сыртқы шатыр ауа райынан қорғау үшін ұзындығы бойынша төселген тақтайлармен жабылған, шифер қолданылмаған. Кейінірек ағаш шиферлер жиі қолданыла бастады. Қалыңды қабырғалы төбе құрылысы көптеген тұғырлы шіркеулерге тән.

Borgund Stave Church was built sometime between 1180 and 1250 AD with later additions and restorations. Its walls are formed by vertical wooden boards, or staves, hence the name "stave church." The four corner posts are connected to one another by ground sills, resting on a stone foundation. The intervening staves rise from the ground sills; each is tongued and grooved, to interlock with its neighbours and form a sturdy wall. The exterior timber surfaces are darkened by protective layers of tar, distilled from pine. Borgund Stave Church is built on a basilica plan, with reduced side aisles, and an added chancel and apse. It has a raised central nave demarcated on four sides by an arcade. An ambulatory runs around this platform and into the chancel and apse, both added in the 14th century. An additional ambulatory, in the form of a porch, runs around the exterior of the building, sheltered under the overhanging shingled roof. The floor plan of this church resembles that of a central plan, double shelled Greek cross with an apse attached to one end in place of the fourth arm. The entries to the church are in the three shorter arms of the cross. Structurally, the building has been described as a "cube within a cube", each independent of the other. The inner "cube" is formed by continuous columns that rise from ground level to support the roof. The top of the arcade is formed by arched buttresses, knee jointed to the columns. Above the arcade, the columns are linked by cross shaped, diagonal trusses, commonly dubbed "Saint Andrew's crosses"; these carry arched supports that offer the visual equivalent of a "second storey". While not a functional gallery, this is reminiscent of contemporary second story galleries of large stone churches elsewhere in Europe. Smaller beams running between these upper supporting columns help clamp everything firmly together. The weight of the roof is thus supported by buttresses and columns, preventing downward and outward movement of the stave walls. The roof beams are supported by steeply angled scissor trusses that form an "X" shape with a narrow top span and a broader bottom span, tied by a bottom truss to prevent collapse. Additional support is given by a truss that cuts across the "X", below the crossing point but above the bottom truss. The roof is steeply pitched, boarded horizontally and clad with shingles. The original outer roof would have been weatherproofed with boards laid lengthwise, rather than shingles. In later years wooden shingles became more common. Scissor beam roof construction is typical of most stave churches.

Аждаһалар

Боргундтың қабатты, үстіне шығып тұрған шатырлары бар, олардың қиылысында қыштан жасалған шатыр немесе мұнара орналасқан. Оның төрт қабырғасының әрқайсысында ою-өрнектелген төбе жотасынан көтерілген стильді "айдаһар" басы бейнеленген. Холер олардың скандинавиялық кемелерде кездесетін ою-өрнектелген айдаһар басына ұқсас екенін атап өтеді. Осыған ұқсас қақпақ басы Норвегия мен Еуропадағы осы кезеңде таралған қоладан жасалған кішкентай шіркеу тәрізді монументтерде де кездеседі. Боргундтың қазіргі айдаһар бас мүсіндері 18-ғасырда жасалған болуы мүмкін; Боргунд – жоғарғы жағының қалпақтарын сақтап қалған сирек ағаш шіркеулердің бірі. Олардың үстіне ашық жүзім сабақтары мен араласқан өсімдіктердің бейнелері ойылып салынған. Мұнараның төменгі жағында төрт дөңгелек тесік бар. Бұл ою-өрнектер ауа райынан тозығып, қайыңмен қапталғандықтан түсіну қиын, олардың мағынасы туралы пікірталас бар. Кейбіреулер олардың төрт евангелистті бейнелейтінін айтады – бүркіт, өгіз, арыстан және адам. Хауглид ою-өрнектерді "бастарын көрші даланың айдаһарына созып, оған шағылып жатқан айдаһарлар" деп сипаттайды және олардың Хоре Став шіркеуіндегі ою-өрнектерге ұқсастығын көрсетеді. Шіркеудің батыс порталы (нафтың басты кіреберісі) бір-бірінің мойны мен құйрығын тістеген айдаһарлардың үлкен бейнесімен қоршалған. Алдыңғы кіреберіспен қатар орналасқан жарты бағаналардың төменгі жағында екі айдаһардың басы жоғары қарай бұралып, жоғарыдағы айдаһарларға түйілетін жүзім сабақтарын шығарады. Бұл бейнелеме Аль Став шіркеуінің батыс порталымен ұқсастықтарды бөліседі, онда да жолақты өрнектейтін желкендер бар, және Согн Валдрес порталдарындағы әдеттегі композицияға сәйкес келеді – өте айқын ұқсастықтары бар порталдардың үлкен тобы. Бугге христиан билігі шіркеу ғимаратындағы мұндай жалған және "жабайы көріністермен" келіскен болуы мүмкін деп жазады, өйткені бұл жарылыс жақсылық пен жамандық арасындағы күрес ретінде түсіндірілуі мүмкін; христиандық ортағасырлық өнерде айдаһар жиі шайтанның символы ретінде қолданылған, бірақ Бугге оюлар қорғаныш болғанын айтады, шіркеу шатырындағы айдаһар бас мүсіндері сияқты. Ішкі жиһаздардың көп бөлігі алынып тасталды. Ғимаратта аркаданың сыртындағы амбулаторияда және көтерілген платформада шіркеудің ішкі қабырғасында орнатылған орындықтардың қатарынан басқа, самын тас шрифті, құрбандық үстелі (17 ғасырдың құрбандық үстелімен), 16 ғасырдың лекторийі және құрбандық үстелінің ыдыстарын сақтауға арналған 16 ғасырдың шкафы бар. Реформациядан кейін шіркеу протестанттық ғибадатқа айналдырылған кезде, орындықтар, амвон және басқа да стандартты шіркеу жиһаздары қосылды, бірақ ғимарат Норвегияның ежелгі ескерткіштерін сақтау қоғамының қорғауына енгеннен кейін алынып тасталды. Шіркеудің ішкі құрылымын қолдайтын он екі еркін тұрған бағаналар сипаттайды, олар кеме ортасындағы жоғары орналасқан кеңістікті ұстап тұрады. Шіркеудің ұзын жағында екінші және үшінші бағаналар арасында екі еселенген аралық бар, бірақ жарты бағана төменгі бекіткіш арқалыққа (пир) сүйеніп, олардың арасында жүреді. Екі еселенген аралық оңтүстік порталдан шіркеудің орталық бөліктеріне еркін кіруді қамтамасыз етеді, әйтпесе ортаңғы бағана кедергі келтірер еді. Бағаналардың үстіңгі жағында адам мен жануарлардың маскалары ойылып салынған. Байламның арқалықтары күн пішінді ортасы бар және қолдың бойындағы жапырақ пішіндері ойылған Андрейдің айқыштары тәрізді тіректермен бекітіледі. Кресттер шіркеу қабырғаларындағы тіректер ретінде аз әшекейленген түрде қайта пайда болады. Кеме соборларының солтүстік және оңтүстік жағында барлығы сегіз терезе кішкентай жарық түсіреді, ал собордың батыс қақпасының жоғарғы жағында, мүмкін, реформациядан бұрынғы уақыттан бастап, жақында жасалған терезе бар. Кеме соборларының оңтүстік қабырғасында ашылу рәміздері әлі де қабырғаның ішкі жағында орналасқан. Ішкі хор қабырғалары мен батыс порталда суреттер мен рундар ойылған, олардың кейбіреулері орта ғасырларға жатады. Олардың бірі – рун граффитиінің ең көп тараған түрі – "Аве Мария" деп жазылған. "Күнделік Сент-Олафтың мессасында" жазылған Тор (Тор) жазуы оның проблемалары үшін пұтқа табынушы Норндарды кінәлайды; мүмкін, ежелгі нанымдардың қалдықтары, өйткені бұл әйелдер Норс мифологиясында және Поэтикалық Эддада барлық адамның жеке тағдырын басқарады деп ойланған. Сабақ шіркеуінің ортағасырлық ішкі бөлігі қалпына келтіру мен жөндеуден басқа, дерлік өзгеріссіз сақталған, бірақ Реформациядан кейін ортағасырлық крест алынып тасталды. Түпнұсқа ағаш еден және кеме қабырғаларындағы орындықтар, сондай-ақ ортағасырлық тас құрбандық және самын тастан жасалған қорап тәрізді крещение тағы сақталған. Амвон 1550–1570 жылдарға жатады, ал құрбандық үстелі 1654 жылға дейін сақталып келген, ал таблетканың айналасындағы жақтау 1620 жылға дейін сақталып келген. Құрбандық үстеліндегі сурет ортада расендеуге алынған, сол жақта Мария анасы және оң жақта Жақын Иоанн бейнеленген. Тимпан өрісінде көгілдір фонға қарсы ақ көгершін қалқып тұр. Суреттің астында қара фонда алтын әріптермен жазылған жазу бар. 1550–1570 жылдарға жататын және амвонмен бір стильде жасалған тағы бір тағы да сақталған. 1870 жылдардың басында ғимаратты қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді, оны архитектор Кристиан Кристи басқарды, ол орындықтарды, екінші қабаттағы галереяны, ғибадатхананың үстіне жабылған төбесін және солтүстік және оңтүстік жақтардағы екі үлкен терезені қоса, әртүрлі терезелерді алып тастады. Мақсаты шіркеуді реформациядан бұрынғы жағдайына қайтару болғандықтан, реформациядан кейінгі барлық ішкі бояулар да алынып тасталды. 1990 жылдарға қатысты суреттерде төменгі, шығысқа қарап тұрған бағаналарда бұғы мүйіздері ілінген. Жергілікті әңгіме бұл Масса кезінде кіргенге тырысқан толық сақталған бұғының қалдығы екенін айтады. 1668 жылғы саяхат күнделігінде дін қызметі кезінде атылған бұғы туралы айтылады, "ол басқа жануар денелерінің алдында сиқыршы секілді жүрді".

Borgund has tiered, overhanging roofs, topped at their intersection by a shingle roofed tower or steeple that straddles the ridge. On each of its four gables is a stylised "dragon" head, swooping from the carved roof ridge crests, Hohler remarks their similarity to the carved dragon heads found on the prows of Norse ships. Similar gable heads appear on small bronze church shaped reliquaries common in Norway and Europe in this period. Borgund's current dragon heads are possible 18th century replacements; Borgund is one of the only stave churches to have preserved its crested ridge caps. They are carved with openwork vine and entangled plant designs. On the lower side panel of the steeple are four carved circular cutouts. The carvings are weather beaten, tarred and difficult to decipher, and there is disagreement about what they symbolize. Some believe they represent the four evangelists, symbolised by an eagle, an ox, a lion and a man. Hauglid describes the carvings as "dragons that extend their heads over to the neighboring field's dragon and bite into it", and points out their similarity to carvings at Høre Stave Church. The church's west portal (the nave's main entrance), is surrounded by a larger carving of dragons biting each other in the neck and tail. At the bottom of the half columns that flank the front entrance, two dragon heads spew vine stalks that wind upwards and are braided into the dragons above. The carving shares similarities with the west portal of Ål Stave Church, which also has kites in a band braiding pattern, and follows the usual composition in the Sogn Valdres portals, a larger group of portals with very clear similarities. Bugge writes that Christian authority may have come to terms with such pagan and "wild scenes" in the church building because the rift could be interpreted as a struggle between good and evil; in Christian medieval art, the dragon was often used as a symbol of the devil himself but Bugge believes that the carvings were protective, like the dragon heads on the church roof. Most of the internal fittings have been removed. There is little in the building, apart from the row of benches that are installed along the wall inside the church in the ambulatory outside of the arcade and raised platform, a soapstone font, an altar (with 17th century altarpiece), a 16th century lectern, and a 16th century cupboard for storing altar vessels. After the Reformation, when the church was converted for Protestant worship, pews, a pulpit and other standard church furnishings were included, however these have been removed since the building has come under the protection of the [[Society for the Preservation of Ancient Norwegian Monuments (The Society for the Preservation of Norwegian Ancient Monuments). The interior structure of the church is characterized by the twelve free standing columns that support the nave's elevated central space. On the long side of the church there is a double interval between the second and third pillars, but with a half pillar resting on the lower bracing beam (the pier) which runs in between. The double interval provides free access from the south portal to the church's central compartment, which would otherwise have been obstructed by the middle bar. The tops of the poles are finished with grotesque, carved human and animal masks. The tie bars are secured with braces in the form of St. Andrew's crosses with a sun shaped center and carved leaf shapes along the arms. The crosses reappear in less ornate form as braces along the church walls. On the north and south sides of the nave, a total of eight windows let in small amounts of light, and at the top of the nave's west gable is a window of more recent date probably from pre Reformation times. On the south wall of the nave, the inauguration crosses are still on the inside of the wall. The interior choir walls and west portal have engraved figures and runes, some of which date to the Middle Ages. One, among the commonest of runic graffiti, reads "Ave Maria". An inscription by Þórir (Thor), written "in the evening at St. Olav's Mass" blames the pagan Norns for his problems; perhaps a residue of ancient beliefs, as these female beings were thought to rule the personal destinies of all in Norse mythology and the Poetic Edda. The medieval interior of the stave church is almost untouched, save for its restorations and repairs, though the medieval crucifix was removed after the Reformation. The original wooden floor and the benches that run along the walls of the nave are largely intact, together with a medieval stone altar and a box shaped baptismal font in soapstone. The pulpit is from the period 1550–1570 and the altarpiece dates from 1654, while the frame around the tablet is dated to 1620. The painting on the altarpiece shows the crucifixion in the centre, flanked by the Virgin Mary on the left and John the Baptist on the right. In the tympanum field, a white dove hovers on a blue background. Below the painting is an inscription with golden letters on a black background. A sacrament from the period 1550–1570 in the same style as the pulpit is also preserved. A restoration of the building was carried out in the early 1870s, led by the architect Christian Christie, who removed benches, a second floor gallery with seating, a ceiling over the chancel, and various windows including two large windows on the north and south sides. As the goal was to return the church to pre Reformation condition, all post Reformation interior paintwork was also removed. Images from the 1990s show deer antlers hung on the lower, east facing pillars. A local story claims that this is all that remains of a whole stuffed reindeer, shot when it tried to enter during a Mass. A travelogue from 1668 claims that a reindeer was shot during a sermon "when it marched like a wizard in front of the other animal carcasses".

Қонақ мұнарасы

Шіркеудің оңтүстігінде, еркін тұрған ағаш қаңқалы қоңырау мұнарасы орналасқан, ол шіркеу қоңырауын құю үшін қолданылған орта ғасырлық құймахананың қалдықтарын жабады. Ол шамамен 13 ғасырдың ортасында салынған болуы мүмкін. Бұл Норвегиядағы жалғыз қалған еркін тұрған ағаш қаңқалы қоңырау мұнарасы. Оған 1700 жыл шамасында жаңа есік қойылған, бірақ ол 1920-1940 жылдар аралығында алынып, қайта орнатылмаған, нәтижесінде құймахана шұңқыры ашық қалды. Ішкі кеңістікті сақтау мақсатында 1990 жылдары ағаш қаңқалы қабырғалардың сыртынан жаңа қабырғалар орнатылды.

Мұра

Ғибадатхана 1883 жылы Берген қаласындағы Фанадағы Фантофт таяқ шіркеуін қайта жаңғыртуға және 1997 жылы оны қайта құруға үлгі болды. Германияның Ханенкле қаласында 1908 жылы салынған Густав Адольф таяқ шіркеуі Боргунд шіркеуінің үлгісімен салынған. АҚШ-та төрт көшірмесі бар, біреуі Солтүстік Дакота штатының Рапид-Сити қаласындағы Chapel in the Hills, екіншісі Коннектикут штатының Лайм қаласында, үшіншісі Висконсин штатындағы Вашингтон аралында, ал төртіншісі Солтүстік Дакота штатының Минот қаласындағы Скандинавия мұражай паркінде орналасқан.