Кіріспе

11/12 ғасырлардағы Андалузиялық еврей философы, тіл білгісі және ақын Мұса бен Жақып ибн Езра, Ха Саллах ("тәубе ғибадаттарын жазушы") (Абу Харун Муса бин Якуб ибн Азра, Моше бен Я'аков ха Саллах ибн Езра) – Андалузиялық еврей раввині, философ, тіл білгісі және ақын. Ол 1055-1060 жылдар шамасында Гранадада дүниеге келді және 1138 жылдан кейін қайтыс болды. Ибн Езра араб әдебиетіне зор ықпал еткен деп есептеледі. Ол Испанияның ең ұлы ақындарының бірі саналады және поэзияның мәні туралы теорияларымен заманынан озып кеткендігі айтылады. Ибн Езраның поэзиясындағы ең революциялық тұс – поэзияны метафора ретінде анықтауы және оның өлеңдері Аристотельдің алғашқы ойларын қалай ашып көрсетеді. Ибн Езраның философиялық еңбектерінің поэзияға тигізген әсерімен салыстырғандағы ықпалы шамалы болды, бірақ олар Құдай мен адам арасындағы қарым-қатынас туралы оның көзқарасын қамтиды.

Өмірбаян

Мосей Испанияның Гранада қаласында дүниеге келіп, еврей білімімен қатар араб әдебиетін жан-жақты меңгерді. "Поэзия қаласы" аталған Луценада тұрғанда Ибн Езра Исаак ибн Ғияттың шәкірті болды. Ол туған өлкесінде маңызды әкімшілік қызмет атқарғаны, оның араб тіліндегі “сахиб әл-шурта” атағымен куәландырылған. Сонымен қатар, ол ақын Яһуда Халевимен жақын достық қарым-қатынас орнатты және Халевидің алғашқы поэзиялық туындыларына зор ықпал етті. Ибн Езра Испанияның Гранада қаласының белгілі бір отбасынан шыққан. Исак Исраилдің (“Есод Олам”) мәлімдемесіне сәйкес, оның үш бауыры болған: Исак, Жүсіп және Зерахия, олардың барлығы да көрнекті ғалымдар еді. Оның үлкен ағасы, Ысқақ Әбу Ибрахим, Нагидтің қызының күйеуі болған. Ол сол замандас Ыбырайым ибн Езрамен туыс емес сияқты. Альморавидтер Гранаданы басып алғаннан кейін Ибн Езраның еврей қауымы құрылыздан қирап, отбасы да тарап кетті. Ибн Езра отбасының мүлігі тәркіленді, ал оның үш бауыры қашуға мәжбүр болды. Мосей үйленген және көп баласы болған, бірақ кейін өміріне қауіп туғандықтан отбасын тастап, христиандық солтүстікке қашып кетті. Кастилиядағы жаңа қаласында Ибн Езра өзін жер аударылған сезінді және туған қаласына қайта орала алмаймын деп ойлады. Осы кезеңде Ибн Езраның отбасымен, әсіресе ағасы Йосефпен және өз балаларымен келіспеушіліктері болғаны туралы әңгіме тарады. Осы келіспеушіліктер оның ешқашан үйіне оралмауына себеп болды. Ибн Езраның өлеңдеріндегі меңзеулерге сүйене отырып, С. Д. Луццатто оның немере қызымен болған сәтсіз махаббат оқиғасы салдарынан үйден кеткен болуы мүмкін деген болжам жасады. Дегенмен, оның Альморавидтерден немере қызын құтқару сияқты қарапайым себептері болған сыйлықты.

Жазбалар

Ибн Езра – көрнекті философ, шебер тілші және күшті жыршы.

Метафора

Мұса ибн Езра мен Маймонидтің метафораның не екенін түсінуде әр түрлі пікірлері болды. Екі философ та әдеби мәтіндердегі метафораларды қолдануға зор әсер етті. «Китабта» Ибн Езра араб және еврей тілдеріндегі метафораларды Құран мен Киелі кітаптан алынған үзінділермен пайдалануға тырысты. Ибн Езра метафораны тек қана мақтап көрсету үшін немесе нақты сөзбе-сөз тілдің орнына қолданған бұрынғы авторларды қатаң сынға алды. Ибн Езраның метафораның анықтамасы «исти ара» (қарыз алу) ұғымына байланысты, яғни белгілі бір нәрсені пайдаланып, белгісіз нәрсені білдіру. Бұл – Ибн Езраның Құдай туралы түсінік пен Құдайдың бар екенін түсіндіру тәсілі. Маймонид те метафораны уақытша «қарыз алу» деп анықтайды. Маймонидтің метафора анықтамасының бастауы – әл-Фарабидің Аристотельдің «Түсіндіру туралы» атты қысқаша трактаты. Бұл модель метафораны «Х айту, бірақ шын мәнінде Y-ді білдіру» деп түсіндіреді; демек, «X – метафора» деген мәлімдеме оның X емес, Y-ге қатысты екенін дәлелдеуді талап етеді. Оның Ибн Езраны сынға алған бір себебі – Ибн Езра өзінің қырық мысалын түсіндірмей келтіргені, тіпті олардың көпшілігіне сілтеме жасалмаған. Бұл екі философтың мұншалықты айырмашылыққа ие болуы таңқаларлық емес, себебі олардың мақсаттары да әртүрлі болды. Ибн Езра метафораның поэзиялық жағына көбірек қызығушылық танытса, Маймонид өзінің анықтамасында таза философиялық ниетке ие болды.

Риторика

Ибн Езраның ең табысты еңбегі — "Китаб әл Мухаддара вал Мудхара", арабтардың "Адаб" жазбалары туралы жазылған риторика мен поэзияға арналған трактат. Бұл еврей әдебиетіндегі бірегей туынды. Ол еврей поэзиясы туралы сегіз сұрақ қойған досының өтінішімен жазылған және сәйкес тарауларға бөлінген. Алғашқы төрт тарауда Ибн Езра проза мен проза жазушылары, поэзия мен ақындар және арабтардың табиғи поэзиялық қабілеті туралы жазады, ол оны Арабияның климатымен байланыстырады. Ол төртінші тарауды осылай аяқтайды: Киелі кітаптың поэтикалық бөліктерінің көпшілігінде метр де, ұйқас та жоқ. Бесінші тарау еврейлердің Испанияға қоныс аудару тарихымен басталады, автордың пікірінше, ол Бабыл тұтқындығы кезінде басталған. Содан кейін испандық яһудилердің әдеби қызметі сипатталады, ең маңызды авторлар мен олардың еңбектері аталады. Алтыншы тарауда автор түрлі мақалдар келтіріп, өз заманының жалпы рухани жағдайын сипаттайды. Ол ғалымдарға қоғамның салқындығына өкінеді. Бұл салқындық жеке өзіне әсер етпейді дейді ол, себебі ол өзін тағдырдың жамандыққа ұшыратқандарының қатарына жатқызбайды, өмірінде жақсы да, жаман да жағдайларды бастан өткерген. Сонымен қатар, ол қоғамдық мойындыққа ұмтылмауға мүмкіндік беретін қасиетке ие — қанағат пен шамалылық қасиеті. Жетінші тарауда Ибн Езра кейбір жазушылардың айтуынша, түсінде өлең жазу мүмкін бе деген мәселені талқылайды. Сегізінші тарауда 23 дәстүрлі араб тіліндегі тілдік ерекшеліктер қарастырылады, олар Құраннан, араб поэзиясынан және еврей-андалуздық поэзиясынан алынған мысалдармен түсіндіріледі. 11-12 ғасырлар яһуди-араб поэзиясы мен әдебиеті үшін маңызды кезең болды. Араб тілінде сөйлейтін еврей ақындары, мысалы, Самауал ибн Адия мен Мұса ибн Езра, заманауи араб ақындарынан көп ерекшеленбеді. Олардың өлеңдерінде Киелі кітап пен Құраннан үзінділер, сондай-ақ екі кітапқа сілтемелер кездеседі. Араб тілі мен оған байланысты мәдениетті еврейлер мұсылмандық жаулап алудан кейін баяу қабылдады, ол Хижраның 3-ғасырының екінші жартысына дейін байқалмады және 4-10 ғасырларда ғана маңызды рөл атқарды. Осы кезеңде көптеген еврей зиялылары араб тілінде жазудың орнына еврей тілін қолданбағаны үшін өкініш білдірді. Араб тілінің поэзияда, діни де, дүниеуи де, қолданылуы орта ғасырларда сирек кездесетін құбылыс болып қала берді. Араб тілі еврейлер мен мұсылмандардың прозалық еңбектерінде қолданылса да, яһуди-араб тілінде жазған зиялылар мен ақындар сол кезде азшылықты құрады.

Киелі өлеңдер

Ибн Езраның 220 діни туындысының көпшілігі Махзорда, яғни яһудилердің Рош Хашана мен Йом Кипур мерекелеріне арналған дәстүрлі дұға кітабында табылады. Осы тәубеші өлеңдері, немесе селіхоттар, оған Хасалах деген атты сыйлады. Бұл өлеңдер адамды өзіне үңілуге шақырады; олар дүниелік мәртебенің құндылығын жоққа шығарады, ләззат қуушының соңында сезінетін көңілсіздікті және Құдайдың жазасының сөзсіздігін көрсетеді. Оның Аводасы – өте шебер жасалған туынды, оның кіріспесі португалдық Махзордың бір бөлігі болып табылады. Ибн Езра алдыңғыларынан өзгешелік танытып, Киелі кітап тарихын Адамнан емес, Тораның берілуінен бастайды. Ғибадатхана қызметінің мәтінінен кейін келетін пәйіуттар, әсіресе "Ашрей" пәйіуті ("Оны көрген көз бақытты") көптеген адамдардың пікірінше, ерекше әдемілікке ие.

Философия

Ибн Езраның философияға қосқан үлесі оның поэзия мен әдебиетке қосқан үлесімен салыстырғанда мардымсыз деп есептелді. Ибн Езраның философиялық көзқарастарын көрсететін әдебиеттердің бірі – "Аль-Мақалла би әл-Хадика фи Мана әл-Мажаз ва әл-Хақиқа" еңбегі. Бұл араб тілінде жазылған туынды. Оның көп бөлігінде адам мен Құдайдың арақатынасы және Құдайдың танылмастығы туралы оның поэзиялық сенімдері қайталанады. Ибн Езраның философиясы Құдай мен адам арасындағы қарым-қатынас тұрғысынан неоплатондық бағытты ұстанды. Ибн Езра адамды микрокосмос ретінде қарастырады, сондықтан Құдай өзінен-өзі бар, жаратылыстан бұрынғы біртұтас нәрсе деп есептеледі, нәтижесінде адамның жаратылысы толыққанды болды. Ол Құдайдың толықтығын адам санасы түсіне алмайтынын, ал шектеулі және кемшіліктері бар адам санасы Құдайдың шексіз және толық санасын біле алмайтынын айтады. Ибн Езраның философиясы сонымен қатар интеллектіге қатысты мәселелерді де қарастырады, белсенді интеллекті Құдайдың бірінші жаратылысы деп жариялайды. Ибн Езра интеллект – барлық нәрсенің туындаған таза субстанция екенін мәлімдейді. Белсенді интеллектімен бірге Ибн Езра пассивтік интеллект деп аталатын тағы бір форманы сипаттайды. Интеллектің бұл түрі белсенді интеллектіден жоғары және рационалды жаннан артық деп саналады. Оның "Аругат ха Босем" еңбегі жеті тарауға бөлінген: (i.) Құдай, адам және философия туралы жалпы ережелер; (ii.) Құдайдың біртүтастығы; (iii.) Құдайға сипаттар тағудың дұрыс еместігі; (iv.) Құдайға ат қоюдың жөнсіздігі; (v.) қозғалыс; (vi.) табиғат; (vii.) интеллект. Бұл еңбекте Гермес (Ибн Езра оны Енохпен теңестіреді), Пифагор, Сократ, Аристотель, Платон, псевдо-Эмпедокл, Аль-Фараби, Саадия Гаон және Соломон ибн Габирол сияқты авторитеттерге сілтеме жасалған.