Кіріспе

Чилидің солшыл саяси ұйымы – Революциялық солшыл қозғалысы (исп. MIR) – 1965 жылдың 12 қазанында құрылған Чилидің марксистік-лениндік коммунистік партиясы және бұрынғы қалалық партизандық ұйым. 1973 жылы МИР шамамен 10 000 мүшеден және байланысты адамдардан тұрды. Бұл топ негізінен Консепсьон университетінен шыққан, Социалистік партияның жастар ұйымында бастапқыда белсенді болған студенттік ұйымдардан пайда болды. Олар Консепсьон, Сантьяго және басқа қалалардағы кәсіподақтар мен шатырларда қолдау базасын құрды. 1970 жылдан 1973 жылға дейін Чили президенті болған Сальвадор Альенденің туысы Андрес Паскаль Альенде оның алғашқы жетекшілерінің бірі болды. Мигель Энрикес 1967 жылдан бастап 1974 жылы ДИНА агенттігінің қолынан қаза тапқанға дейін партияның Бас хатшысы қызметін атқарды. МИР, әсіресе 1973 жылғы Чили төңкерісіне қарсы күресте әскери әрекеттерге және кісі өлтіруге қатысқанмен, қазірде кісі өлтіруді тактика ретінде жобамайды (VOP-тың Эдумундо Перес Суховичті өлтіруі туралы мәліметтер төменде келтірілген).

Төңкерістен бұрын

Қытай-Кеңес идеологиялық дау, Кеңес Одағының Чехословакия мен басқа Варшава шарты елдеріне жасаған репрессивті араласулары, Латын Америкасындағы Куба революциясының болуы, Франкфурт мектебінің гуманистік социализмі мен Жаңа солшыл қозғалысынан (Вьетнам соғысына қарсы ерте қарсылық кезінде) шабыттанған жаһандық студенттік қозғалыс – 1960 жылдардың басында дәстүрлі чилилік солшылдардың (Социалистік партия мен Коммунистік партия) шешуге тиіс болған негізгі идеологиялық мәселелер еді. 1960 жылдардың басында оң және оң орталық партиялардың АҚШ саясатын күшті қолдауы кезінде дәстүрлі солшыл партиялардың социализмге революциялық емес жол туралы «реформалық» доктринасы сол партиялар ішіндегі түрлі радикалды топтардың күмәнін тудырды. Өзгерістерді күту және оларға қарсылық бірнеше шағын топтар мен фракциялардың құрылуына әкелді. Маоистер Коммунистік партиядан және Социалистік партиядан шығып кетті. Сонымен қатар, Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Сантьяго мен Консепсьондағы студенттік қозғалысқа айрықша идеологиялық ықпал еткен шағын троцкистік ұйымдар мен солшыл либертариандық топтар да болды. Мигель Энрикестің басшылығымен Социалистік партияның «Эспартако» жасушасына уақытша орналасқан топ өзін «Революциялық социалистер» фракциясы деп атады. Оны Мигель және Марко Антонио Энрикес, Б. Ван Шувен, Марчелло Феррада де Ноли (солшыл либертариан және кейін Консепсьондағы «Эспартако» социалистік жасушасының жетекшісі) және Хорхе Гутьеррес құрады. Бұл фракция 1964 жылдың ақпан айында Социалистік партиядан (сенатор Ампуэро) шығарылғаннан кейін VRM ұйымына қосылғанға дейін тәуелсіз фракция ретінде жұмыс істеді. Сол жерде жас социалистер троцкистермен кездесті, олардың көпшілігі өзінен екі есе үлкен болды. 1965 жылдың 12 қазанында Сантьягодағы анархистік кәсіби одақтың үйінен МИР құрылды, онда 100-ден аз адам қатысты және жоғарыда аталған барлық идеологиялық бағыттар өкілдік етілді. Революциялық социалистер (Мигель Энрикес және Б. Ван Шовен), бұрынғы коммунистер (маоистік бағыттағылар), троцкистер (доктор Энрике Сепульведа және Марко Антонио Энрикес, Мигель Энрикестің ағасы), солшыл либертариандар немесе әлеуметтік анархистер (Марчелло Феррада де Ноли) және анархосиндикалистер (Клотарио Блест). МИР-дің марксистік-лениндік саяси ұйым ретінде толыққанды сәйкестендіруіне біраз уақыт кетті, бұл екі жыл бойы Мигель Энрикестің жұмысы болды. МИР құрылтайында бекітілген алғашқы құжат – МИР-дің саяси-әскери тезистері «Tesis Insurreccional» болды. Құжатты Мигель Энрикес (Вириато), Марко Антонио Энрикес (Браво) және Марчелло Феррада де Ноли (Атакама), үшеуі де Консепсьоннан жазды. Бұл құжатты және оның авторларын екі себеп түсіндіреді: біріншісі, Мигель Энрикестің басшылығымен Консепсьоннан келген жас студенттер тобы ең көп санды болды. Екіншісі, Консепсьон тобының ішінде әртүрлі идеологиялық бағыттар болды, олар құжатта авторлар арқылы көрсетілді. Орталық комитетте бірнеше бағыт өкілдік етті, бірақ кейіннен тек марксистік-лениндік бағыт басым болды. Маоистер де, троцкистер де МИР-ден шығып кетті немесе Мигель Энрикес басқарған жаңа хатшылық оларды партиядан қуды. «Социал-гуманистік тенденцияны» қолдаған және ұйымда қалған аз ғана анархист және солшыл либералдық кадрлар академиялық жұмыстармен шектеліп, жаңадан пайда болған «Христиан гуманизмімен» және ескі сталинистермен идеологиялық тартысқа түсті. 1967 жылғы 2-съездден кейін МИР өзін тек революциялық авангардтық партия деп санамай, сонымен қатар революцияның марксистік-лениндік моделін жақтады. 1968 жылы Чехословакияға Кеңес Одағының басып кіруі чилилік солшылдар үшін бөліс тудырды. Социалистік партияның Альенде фракциясы бейтарап қалған кезде, бұл партияның радикалды жақтастары МИР сияқты Шығыс блогының басып кіруіне қарсы болды. 1969 жылы «Оссес ісі» бойынша Консепсьондағы төрт МИР жақтасы оңшыл «Нотисиас де ла Тарде» таблоидына қарсы тікелей (өлімге әкеп соқпаған) операция жүргізді. Христиан-демократиялық партия үкіметі бұл оқиғаны МИР-ді тыйым салу және оның белгілі басшыларын қуғындау үшін пайдаланды. Үкімет МИР-дің 13 жас көшбасшысының тізімін жариялады. Олардың ішінде 22 мен 26 жас аралығындағы және Консепсьон университетімен байланысы бар докторлар Мигель Энрикес және Баутиста ван Шувен, профессор Марчелло Феррада де Ноли, медицина студенті Лусиано Крус, социолог Нельсон Гутьеррес, заңгер Хуан Сааведра Гориаттеги, азаматтық инженер Анибал Матамала және экономист Хосе Гони (Гони кейін қорғаныс министрі және Чили елшісі болып тағайындалды). Олардың кейбіреулері Сантьягодағы Чили саяси полициясының бас штабында үйлестірілген әрекеттер нәтижесінде ұсталды, азапталды және Консепсьон мен Сантьяго түрмелеріне қамалды. 1969 жылдың 1 мамырында он бес қаруланған МИР партизандары Консепсьон қаласындағы Био-Био радио станциясына шабуыл жасап, халықты қару алып, қазіргі үкіметті құлатуға шақыратын сөз сөйледі. 21 мамырда МИР жақтастарының тобы Консепсьон көшелеріне шығып, қаладағы «The City Bank» бөлімшелеріне және «La Patria» газеті кеңсесіне шабуыл жасады. 1969 жылы Христиан-демократиялық үкіметтің МИР-ді тыйым салуы ұйымның құрылысын күрт өзгертті, ол 1973 жылғы чилилік төңкеріске қарсы МИР-дің әскери қарсыласуының алғашқы жылдарында да сақталған жартылай тәуелсіз операциялық құрылымдармен жасырын саяси өмірге енді. МИР-дің қаупі мамырдың соңында Вальдивияның оңтүстік провинциясында партизандық оқу лагерінің табылуымен көрсетілді. 1968 жылдың наурызынан бастап елдің әртүрлі аймақтарында МИР бомбалық шабуылдары болды, олардың нысаналарында АҚШ консульдығы, Ранкагуадағы Чили-Америка институты, Христиан-демократиялық партияның бас кеңсесі, Чилидегі ең көп таралған «El Mercurio» газеті кеңсесі және Ұлттық партияның сенаторы Франсиско Бульнес тұрғын үйі болды. МИР жеңіл қару-жарақ, автоматты мылтықтар және өз қолдарымен жасалған «Talleres» шеберханаларынан да мобильді минометтерді жинады, бірақ Сальвадор Альенденің президенттігі мен Халықтық Бірлік коалициясын қолдады. Елдегі наразылық пен саяси поляризация күшейді, сол және оң қанаттардағы зорлық-зомбылық та артты. 1973 жылға дейін ұйым өзінің қалалық партизандық әріптестерімен салыстырғанда аз шабуылдар жасаған болуы мүмкін, бірақ Альендеге қарсы төңкерілген кезде Чили Қарулы Күштеріне енуге тырысты және Халық майданының жақтастарынан жасақталған милициямен қазіргі полиция мен әскери құрылымды алмастыру жоспарларын талқылады. МИР командирлері Оскар Гарретон мен Мигель Энрикес Чили теңіз күштерінің қызметкерлеріне енуге міндеттелді. 1973 жылдың тамызында МИР басқа оңтүстік американдық революциялық партиялармен (Аргентинаның ERP, Уругвайдың Тупамарос және Боливияның Ұлттық Азаттық Армиясымен) бірлесіп, Революциялық Келісім кеңесін (ЖКР) құрды. Алайда, ЖКР нақты тиімділікке қол жеткізе алмады.

Әскери төңкеріс күні

1973 жылдың 11 қыркүйегіндегі шайқастарда 60 адамнан кем қаза тапты, бірақ MIR және GAP келесі күні де шайқасын жалғастырды. Барлығы 46 Альенденің «преториялық күзетшілері» (ГАП, Grupo de Amigos Personales) қаза тапты, олардың бір бөлігі Монеданы басып алған әскерлермен шайқаста. Төңкеріске дейін Мигель Энрикес Альендені преториялық күзет құруға көндірді. Кубалық оқудан өткен Ариэль Фонтана басқаратын Альенденің преториялық күзетшілері әскери төңкеріс кезінде сарайды және жақын жердегі ғимараттарды қорғау үшін 300-ге жуық элиталық, дайындықтан өткен GAP жауынгерлерімен қамтамасыз етілуі керек еді, бірақ әскери күштің қолданылуы, әсіресе Hawker Hunter бомбалаушылары, Puma тікұшақтары және Сантьягоның қоршалуы, көптеген GAP жауынгерлерінің қатысуына кедеріс келтірді. Осы факторлар 1973 жылғы Аугусто Пиночеттің төңкерісінен кейін Альендеге симпатия танытқан деген күдікпен ұсталған қарулы күштердің қатаң және қатыгез тазалауларын, сондай-ақ Оңтүстік конустағы мемлекеттік терроризмнің «Кондор» операциясын түсіндіруге болады. Пиночеттің диктатурасы кезінде топ үкіметтік қызметкерлер мен ғимараттарға бірнеше шабуыл жасады. 1976 жылы Аргентинадан Чилиге 1200 марксистік партизанды кіргізу жоспары жасалған, бірақ Аргентина билігінің Чилимен ынтымақтастығы нәтижесінде «Қызыл Бумеранг» (Plan Boomerang Rojo) деп аталған бұл операция сәтсіз аяқталды.

Партизандық майдан құруға ұмтылу

1980-1981 жылдары МИР Вальдивия провинциясына қайта оралды, онда олар Нельтумеде партизандық топ құруға тырысты. 1970 жылдың қыркүйегінде МИР Пангипулли көлі аймағында 2000-ға жуық ағаш өңдеушілерге негізгі әскери оқыту берді және Сантьягодан 500 шақырымдай қашықтықтағы халықтың сенімін жеңді. 1973 жылдың 11 қыркүйегінде Чилиде әскери төңкеріс болғаннан кейін, Чили армиясы генерал-майор Гектор Браво басшылығымен 4-ші дивизияның барлық бөлімдерін Нельтуме ауданына орналастырды. Себебі, 60-80 жергілікті солшыл жақтастар полиция бөліміне коктейль-молотов тастап, қару-жарақ қоймасын басып алуға тырысты. 1973 жылдың 3-4 қазаны аралығында генерал-майор Браво 11 МИР мүшесі мен оларға көмектескендерді өлім жазасына кесті: Хосе Лиендо, Фернандо Краусс, Рене Барриентос, Педро Баррия, Луис Пезо, Сантьяго Гарсия, Виктор Сааведра, Серхио Браво, Рудемир Сааведра, Энрике Гусман, Виктор Рудольф, Луис Валенсуэла Краусс Барриентос. 1973 жылдың 23 қазанында 2-ші Казадорес жаяу әскер полкінде қызмет ететін 23 жастағы әскер сарбазы Бенджамин Альфредо Джарамилло Руз, Вальдивиядағы Алькихью таулы аймағындағы қарсы көтеріліс операцияларында партизандық снайперден қаза тауып, алғашқы құрбан болды. 1980-1981 жылдары Пиночет режимі кезінде аймақтағы жаңа әскери шабуылдарда Пангипулли көлі маңындағы МИР партизандары жергілікті жақтастардың көмегімен Чили армиясының алғашқы шабуылын тоқтатты. Кейін оларды тарату және провинцияны бағындыру үшін Чили армиясы арнайы күштер мен десанттық әскерлерден тұратын элиталық бригаданы және АҚШ әскери кеңесшілерін жіберді. 1984 жылдың 23-24 тамызы аралығында Талкауано, Консепсьон, Лос-Анджелес және Вальдивия қалаларында өткен әскери операцияларда әскери және полиция күштері тұтқындалған алты МИР мүшесі мен оларға көмектескендерді өлім жазасына кесті. 1980 жылдың 15 шілдесінде МИР партизандары Чили әскери барлау мектебінің бастығы, 43 жастағы подполковник Роджер Вергара Кампосты өлтірді, сонымен қатар оның жүргізушісі, 42 жастағы сержант Марио Эспиноза Наварроны да атып өлтірді. 1983 жылдың 30 тамызында МИР партизандары Сантьягоның әскери губернаторы, 57 жастағы генерал-майор Карол Урсуа Ибанесті және оның күзетіндегі 30 жастағы сарбаз Карлос Риверо Бекиарелли мен 34 жастағы сарбаз Хосе Доминго Агуайо Франконы өлтірді. 1983 жылдың қазан және қараша айларында МИР АҚШ-қа байланысты төрт компанияның кеңсесін бомбалады. 1988 жылдың маусым айында МИР Сантьягодағы төрт банкты бомбалады, бұл ғимараттардың құрылымына ауыр зақым келтірді. Rettig есебіне сәйкес, МИР жетекшісі Джекар Негме 1989 жылы Чили мемлекеттік қызметкерлерімен өлтірілді. МИР командирі Андрес Паскаль Альенде мәлімдемесіне сәйкес, Чили әскери режимі кезінде 1500-2000-ға жуық МИР мүшесі қаза тапты немесе күштеп жоғалып кетті. 1990 жылы Чилиде демократия орнағаннан кейін партия қайта жанданды. Қазіргі уақытта ол Juntos Podemos Más коалициясына қатысады.

МИР және Пиночетке қарсы іс

Пиночет режимімен өлтірілген МИР мүшелерінің туыстары мен достары судья Хуан Гусман Тапиаға Пиночетке қарсы азаматтық сотқа шағым түсірді. Қылмыстық шағымда МИР 1965 жылы құрылғандығы және идеологиялық және тактикалық айырмашылықтарға байланысты Сальвадор Альенде басқарған Халықтық Бірлік үкіметінің құрамына кірмегендігі айтылған. Дегенмен, ұйым Альендеге қолдау көрсету үшін негіз ретінде қызмет етті және АҚШ қолдаған оңшыл оппозициясы ұйымдастырған Халықтық Бірлік үкіметіне қарсы зорлық-зомбылыққа қарсы тұруға дайын екенін көрсетті. Сотта қарулы күрес МИР идеологиясының маңызды бөлігі емес екендігі, ал ұйымның тарихи тұрғыдан саяси ұйым болғандығы, оның стратегиясы негізінен жұмысшы табы мен кедейлерді жұмылдыруды және саяси өзгерістерге қол жеткізу үшін саяси қысым көрсетуді қамтығандығы атап өтілді. Сотта соғыс сылтавымен халықаралық және конституциялық құқықтарды бұза отырып, адам құқықтарының ауыр бұзушылықтары жасалғаны көрсетілді. Құжатта ең қатыгез мысал ретінде МИР саяси ұйымының жойылғандығы айтылды, онда құжатқа сәйкес оның мүшелері келесі қылмыстардың құрбаны болды: саяси көшбасшы, өлтірілді. Диана Арон Свигильский, журналист, күштеп жоғалды. Седомил Лаусич Глазинович, агроном, атып өлінді. Жозе Апель Де Ла Круз, медицина студенті, күштеп жоғалды. Уильям Боузер, брокер, күштеп жоғалды. Жозе Грегорио Лиендо, Нельтумедегі МИР тобының басшысы, атылған. Мапуче аймағындағы (Оңтүстік Чили) МИР тобының жетекшісі Густаво Марин тұтқынға алынып, кейіннен елден қуылды. Тарихшы Габриэль Салазар 1973 жылы қозғалыстан шықты. Клотарио Блест, кәсіподақ жетекшісі, 1967 жылы қозғалыстан шықты. Швециялық көмекші Сванте Гранде Чилиден қашып, Аргентинада ERP-ге қосылды, 1975 жылы әскерилер тарапынан өлтірілді.