Кіріспе

Нью-Йорк қаласындағы еврей мәдени және тілдік институты YIVO ( ) – Шығыс Еуропа, Германия және Ресейдегі еврей өмірінің мәдени тарихын, сондай-ақ орфография, лексикография және идиш тіліне қатысты басқа да зерттеулерді сақтап, зерттеп, үйрететін ұйым. 1925 жылы Екінші Польша Республикасындағы Вильно қаласында (қазіргі Вильнюс, Литва) Yidisher Visnshaftlekher Institut ( , ), Yiddish ғылыми институты ретінде құрылған. (Идишер сөзі «идиш» және «еврей» деген мағынаны білдіреді.) Нью-Йоркке көшкеннен кейін оның ағылшынша атауы Еврей зерттеулері институты болып өзгерді, бірақ ол әлі күнге дейін көбінесе идиш тіліндегі аббревиатурасымен танымал. YIVO қазір Еврей тарихы орталығының серіктесі және зайырлы әлемде идиш тілінің де-факто мойындалған тілдік реттеушісі болып табылады. YIVO жүйесі көбінесе университеттерде оқытылады және klal shprakh деп, кейде «YIVO идиші» деп аталады.

Іс-шаралар

ИВО қолжазбаларды, сирек кітаптарды, күнделіктерді және басқа да идиш тіліндегі материалдарды сақтайды. Нью-Йорктегі ИВО кітапханасында 385 000-нан астам том бар. Олардың шамамен 40 000-ы идиш тілінде, бұл ИВО кітапханасын әлемдегі идиш тіліндегі ең ірі жинаққа айналдырады. ИВО мұрағатында 23 000 000-нан астам құжат, фотосурет, жазбалар, плакаттар, фильмдер және басқа да заттар сақталған, оның ішінде ағылшын, француз, неміс, иврит, орыс, поляк және яһуди-испан тілдеріндегі материалдар бар. (1931 жылы құрылған) «Едіс Фун ИВО» (1929 жылы құрылған) және «Едіше Шпрах» (1941 жылы құрылған) журналдары да осы ұйымға тиесілі. Сонымен қатар, ИВО еврей әлеуметтік тағылымдамаларының жылдық жинағы сияқты ағылшын тіліндегі басылымдарға да жауапты (1946 жылы құрылған).

Тарих

YIVO сөзін алғаш рет идиш тілшісі және жазушысы Нохум Штиф (1879–1933) ұсынған. Ол идишті қолдауын «реалистік» сионизм деп сипаттады, бұл «ұлы арманды» еврейшілдерге және орыс немесе поляк тілдерін қабылдаған «өзін жек көретін» ассимиляцияшыларға қарама-қайшы болды. Басқа маңызды негізін қалаушылардың арасында филолог Макс Вайнрайх (1894–1969) және тарихшы Элиас Черіковер (1881–1943) болды. YIVO 1925 жылы Берлинде өткен конференцияда құрылды, бірақ штаб-пәтері Екінші Польша Республикасындағы ірі еврей халқы қоныстанған Вильнюс қаласында орналасқан. Алғашқы YIVO-ның Берлин, Варшава және Нью-Йорк қалаларында филиалдары болды. Келесі он жылда ашкеназдық халқы бар көптеген елдерде кішігірім топтар пайда болды. YIVO-ның алғашқы онжылдықтарында Черіковер тарихи зерттеулер бөлімінің басшысы болды, оның құрамына Саймон Дубнов, Саул М. Гинзбург, Абрахам Менес және Якоб Шатцки де кірді. Лейбуш Лерер (1887–1964) психологтар мен педагогтар Абрахам Голомб, Х. С. Касдан және Абрахам Аарон Робак кіретін бөлімге жетекшілік етті. Якоб Лестчинский (1876–1966) экономистер мен демографтар Бен Адир, Либман Херш және Моше Шалиттің бөлімін басқарды. Вайнрайхтың тіл және әдебиет бөліміне Яһуда Лейб Кахан, Александр Харкави, Яһуда А. Джоффе, Зелиг Кальманович, Шмуэль Нигер, Ноах Прилюцки және Зальман Райзен кірді. YIVO сонымен қатар Этнографиялық комитетінің басшылығымен этнографиялық материалдарды жинады және сақтады. 1925 жылы YIVO-ның құрметті қамқоршылар кеңесі немесе «Кюраториум» Саймон Дубнов, Альберт Эйнштейн, Зигмунд Фрейд, Мозе Гастер, Эдвард Сапир және Хаим Житловскийден тұрды. 1934 жылдан 1940 жылға дейін YIVO «Аспирантура» деп аталған аспирантура бағдарламасын жүргізді. YIVO төрағасы Земах Шабадтың есімімен аталған бұл бағдарламада сабақтар өткізіліп, студенттерге еврейтану саласындағы түпкілікті зерттеулер жүргізуге жетекшілік берілді. Студенттердің көптеген жобалары әлеуметтік сипатта болды (Макс Вайнрайхтың қатысуын көрсетеді) және Вильнюс аймағындағы қазіргі еврей өмірі туралы ақпарат жинады. Нацистердің Шығыс Еуропаға басып кіруі YIVO-ны өз жұмысын Нью-Йоркке көшіруге мәжбүр етті. Аргентинаның Буэнос-Айрес қаласында «Fundación IWO» деп аталатын екінші маңызды орталық құрылды. Соғыс басталған кезде YIVO-ның төрт зерттеу бөлімінің директорлары Америкада болды немесе сол жаққа өте алды. Ұйымның жаңа бас кеңсесі Нью-Йорк қаласында құрылды. Вильнюс архивінің бір бөлігі нацистер тонап, жоспарлаған университетінің антисемит кафедрасын құру үшін Франкфуртқа жіберді. 1946 жылы АҚШ әскері бұл құжаттарды тауып, Нью-Йорктегі YIVO-ға жіберді. YIVO кітапханасын немістер мен ERR тонады, бірақ өзін «Қағаз бригадасы» деп атаған ұйым көптеген кітаптарды жасырып, жойылудан сақтап қалды. Бұл материалдарды литвалық кітапханашы Антанас Ульпис кеңестік биліктен құтқарып алды. Бұл материалдар қазір Литваның Орталық мемлекеттік мұрағатында және Литваның Мартинас Мажвидас Ұлттық кітапханасында сақталады. Нью-Йорк пен Буэнос-Айрестен басқа, Чикаго YIVO қоғамы бүгінгі күні белсенді үшінші орталық болып табылады.

Жарияланымдар

YIVO көптеген ірі ғылыми жарияланым жобаларын жүзеге асырды, соңғысы – 2008 жылдың наурыз айында Йель университетінің баспасымен бірлесіп жарық көрген «Шығыс Еуропадағы еврейлердің YIVO энциклопедиясы». Монреальдегі Макгилл университетінің тарих және еврей тануы профессоры Гершон Дэвид Хундерттің жетекшілігімен жасалған бұл беспрецеденттік анықтамалық еңбек Шығыс Еуропалық еврейлердің тарихы мен мәдениетін аймақта алғашқы қоныстанған сәттен бастап бүгінгі күнге дейін жүйелі түрде көрсетеді. 1800-нен астам әріптік мақалалар дін, фольклор, саясат, өнер, музыка, театр, тіл және әдебиет, географиялық орындар, ұйымдар, интеллектуалдық қозғалыстар және көрнекті тұлғалар сияқты кең ауқымды тақырыптарды қамтиды. Екі томдық жинаққа 1000-нан астам иллюстрация мен 55 карта енгізілген. Халықаралық ғалымдардың 450 өкілінен құралған команданың түпнұсқалық еңбектері Германия мен Урал таулары арасындағы аймақты қамтиды, одан 1870-1920 жылдар аралығында 2,5 миллионнан астам еврей АҚШ-қа эмиграциялады.